-S

VEPxHANDELINGEN

UITGEGEEVEN DOOR DE

HOLLANDSCHE

MAATSCHAPPYE

D E R

\VEETENSCHAPPEN,

T E

HAARLEM.

IX. DEELS I. STUK*

*^".; "y^'-'/' ^

,i&^

' ? .^:A I.

VERHANDELINGEN

UITGEGEEVEN DOOR DE HOLLANDSCHE

MAATSCHAPPYE

DER

WEETENSCHAPPEN,
TE HAARLEM.

IX. DEELS I. STUK.

Vervattende Vyf Antwoorden op de VRAAGE:

Hoe moet men het forfland en het Han der

Kinder en bcftieren , enz.

DOOK DE HEEREN

FORMEY, HULSHOFF; CHATELAIN,

VANOR PALM, EN * *.

Den Ecrften met eenen GOUDEN, de overigen met
ZILVERE Gedenkpenningen vercerd.

Te H A A R L EM,

By . B O S C

Orukker van de Hollandf. Maatfch. der Wetenf,

Met Privilege der Ed. Gr. Mog. Heeren
van Hollwid en

\/H

vL

.M a j

7/

A ~t/7

.

'

VOORBERICHT

VAN D E

HOLLANDSCHE MAAT-

SCHAPPTE DER WEE-

TENSCHAPPEN,

deeze Maatfchap-
py van het begin haa-

51^-1% rcr P richtin g e af g e -
3fef%dR%d? duuriff het Alffemeen

o O

van haaren toeftand heeft kennis
gegeeven 5 rekent zy nog voor
noodig daar medc voort te vaaren.
Zy.gaf haar laatfte bericht daar van
d/5 Febr. 1765.

Van haare DIRECTEUREN ver-
loor zy fcdert dien tyd twee Man-
nen 9 die verre boven haaren lof
zyn 5 den Wcl Ed. Geftr. Heer,
Mr. JACOB GILLES, Tbe-

Yi VOORRERICHT.

fanner Generaal van Holland en
Weffortestand , op d. 10 Sept.
1765. in hct 73 ^ jaar zyns ouder-
doms , en den Wei Ed. Geftr.
Heer, Mr. GERARD AAR-
NOUTHASSELAAR, Bwgc-
meefter en R.aad der Stad Am-
fterdam > oud ruim 68 jaaren ^ op
d. 12 July van dit jaar 1766.

Van haare LED EN is in den
ouderdom van ruim 68 jaaren , op
d. 10 July 1765 geftorven de Wei
Ed. Hooggel. Heer NICOLAUS
ENGELHART , Prof tj] or t*
Groningcn.

Op d. 5 Dec. 1765 zyn
field: tot DIRECT EUR. van decze
Maatfchappye ^ de Wei Ed. Geftr.
Heer ,

JAN HOPE ? Scbependv Stad

&c. &c.

En

VOOR-B ERICH?. VB

%

En tot LEDEN, dc "Wei Ed.
Hooggeleerde Heeren :

00

M. DE LA LANDED LeSteur

Koyal en Mathe'mauques > Cen-

feur Roy a/ de f Academic R.O*

yale des Sciences , d Pans a

&c. &c.

GUALTHERUS VAN DOE-
VEREN, Med. DoSfor , Me-
dic, Tbeor. & PraSf. Cbemid >
atque Artis Obftet. Prof, op de
Academic van Stad en Lande ^
en Stads Phyficus te Groningen.

Mr. PETRUS BONDAM,

j?. U. DoSfoT) Juris Chi /is > nee
non ^furis Pub foci Belgici 5 in
Academia Harderovic. Profeff.
Oidin. te flarderwyk.

Met opzicht tot de opgegeevene
Fraagen en ingekomene Antwoor-
den , heeft de Maatfchappy de vol-
gendc twee Programmata doen
drukken :

* 4 naam-

viii V O O R B E R I C H T.

naamlyk voor bet jaar

In de Vergaderinge van dc Hoi-
landfche Maatfchappye dcr Wee-
tenfchappen, op den 21 Mcyiy6$
gehoudcn , tot het beoordeelen dcr
Antwoorden op de Vraag : Hoe
moet men betrerjland en bet Hart
van een Kind beflieren , om het.
te eeniger tyd een nuttig en geluk-
&ig .menfch te doen worden ? heeft
men geoordeeld , dat verfcheidc <^er
ftukken., daar toe gezonden ; aan-
merking verdienden. Men hccft
daarom befloten /^y/.van dezclvcu
onder de VERHANDELINGEN van
deezeMaatfchappye te plaatfen ; in-
dien het doenlyk is 5 alien in het ecrft
uittegeeven Negendc Deel (*).
Boven alien houd de Maatfchappy
de twee Antwoorden , ingekomen 5
het eene ondcr de zinfpreuke In-
juevit Pater primus Luc, me , het
andere. onder de Sprciike Natura

te^

( *) Gelyk die hjer mede gefchied.

V O O R B E R I C II ; T. it

unaciffinn fumus eorum qua rud\-
bus anriis fertipimus , tit fapw >
quo nova imbuas , durat 9 nee la-
narum color es ^ qmbus fimpiex tile
candor mutatus eft , elm pofjunt.
QUINTIL. voor de beften.

Zy heeft derhalven befloten den
Prys van de Goudc Medaille toe-
tewyzen aan den Schryver van het
Antwoord , in het Franfch haar
gezondcn 9 onder de Zinfpreuke :
Infuevit P^c? Qftimus hoc me ;
dewelkfc by het opencn van het
Billet bevonden is te weczen de
Heer S. FORME Y ,, Secretaire Per-
fetuel de fAcadenne h Berlin.

Maar ^ naademaal haars oordcels
allernaaft daarby k-wam het Ant-
woord 9 in het Nedcrdiiitfch ge-
fchreeven 5 en ondcrjekend met de
Spreuke Natura tenaclffitm fuimts
eorum &c. bied zy dea Schryver
daar van eenc Zilvere Medaille
aan 5 op den gewoonen Stempel
gcflngen , wannccr hy goedvind

* V O R B E R I C FIT.

zynen Naam en qualiteit te mel-
den ; zullende dezelven alsdan met
het jaartal op den rand van de
Medaille , even als met dc Goude
gefchied ^ tot een bewys van by-
zondere goedkeuringe geplaatft
worden.

In de derde plaatfe zal zy ook
doen drukken het Antwoord , in
het Franfch ingekomen, ondcr de
Zinipreuke Ex paterno Amore ac
in utilitatem Ctvittm & bumam-
tatis.

Tcn-vierde die, waaronder ge-
fchreeven is : Arte probus , probi-
tate plus , pletate beatus.

En eindelyk ten vy/de de Ver-
handeling ^ die tot Zinfpreuk heeft :
Quo feme! eft imbuta recens , jer-
vablt odor em tefta diu.

Den Schry veren van deeze drie
laatfte Antwoorden bied dc Maat-
fchappy tot een bewys van haare

ach-

V O O R B E R I C II T. -*i

achting aan , ieder eenen van haa
re Zilvere Medaillen ^ ingeval zy
gocdvindcn haar hunnen Naam en
Adres te melden.

Zy heeft vervolgens befloten tot
eene Vraag op te geeven ., om ze
te beantwoorden voor het begin
van hetjaar 1767: Is het geoor-
loofd in onzcn handel en wandel
met de onkunde van onze medemen-
jchen ows voordeel te doen ? zo jaa ?
in welke geva//en en hoe verre ?

De Maatfchappy heeft bed ge-
dagt hier ten deele tc herhaalen
het Bericht 9 het r welke zy in het
voorgaande Jaar heeft gegeeven :
naamlyk ,, de Vraag 9 in het Jaar
1762 opgegeeven _, om ze te' be-
antwoorden voor het begin van
Maart 1764 5 is nict behoorelyk be-
antwoord. Die Vraag was : Het
bepaalen van de Foornaamfte Strek-
kmgen der Stroomen in de Noord-
Zee ? zoo tangs de Kuflen a/sover-

xii VOORBERICHT.

valknde By vloeden en Ebben ap
byzondere dagen der Maan , en
voornaamfok agtervoigens de Win-
den , dff&elken eemgen korten tyd ', of
i a 2 dagen tc voren gewaayd he/?~
len ) zoo r ceel mogeiyk is , ook de
meerdere en minder e krachten of
I'nelljeden der Stroomen op deeze
flaatfen 9 naar byzondere omftan-
digheid van JVeeren Wind , tevens
met aanwyzwge van de befte en ZG-
kerfie wyze , om de grootte der
krachten 5 dewefken a an de Floeden
en Stroomen worden toegejcbree-
ven ,. te bepaalen, of om die j net-
beeden te meeten. Gemcrkt nu-dc
Maatfchappy cchter gaarne zag 5
dat 5 ten nutte van het Algemecn 9
deeze Vraag beantwoord xvicrd 9
hceft zy, ten einde, zoo vcel mo-
gclyk is 5 daar toe tyd'en gelegen-
held te geevcn 9 bellooten 5 dce-
ze V^raag noch eens voorteftcllen ,
om ze VOOR den eerften JANUA-
RY

V O R B E,R I C H T. xur

RY 1766. te beantwoorden. De
Schryvcrs nochtans moctcn vooral
in hct oog houden. , dat ? als de
Maatfchappy begeert te wcctcn ,
en naauwkeurig bcpaald tc zien
de ftrekking der Stroomen in de
Noord - Zee , langs de Kuften ,
enz. de loop dcr Stroomen niet
allecn voorby deHollandfche, maar
ook voorby de Zecuwfche Kulien ,
is het mogclyk 9 dient aangewcczen
te wordcn ; dat ook de kfachten
ofte fnelheedender Stroomen dicncn
bepaald te worden 9 benevens de
daar door veroorzaakt wordende
misleiding in de geftuurde cours
van een Schip. Men dient te be-
paalen 5 met welke' kort vooraf ge-
waaid hebbende of noch v, r aaijende
Winden ,, de Zeelieden _, het zy
van hct Zuiden ofte de Hoofdeh
koroe-nde 5 ofte ook van het Noor-
den 5 zich door de Stroomen meeft
verjeid 5 (dat is 9 van hunne vol-

gens

xiv V O O R B 4 E R I C H T.

gens cours en gegifte Vcrheid te
bckomcn plaatfe 5 meeft afgewee-
kcn ) bcvindcn 3 in het aandoen
dor Hollandfche en Zccu wichc Kus-
tcn en Zecgaten ; en hoe vccl >
naar de omftandighcden van Plaats,
Weercn Wind, deezc Stroomsvcr-
leiding 5 en daar door vcroorzaak-
te misgisfing dcr Zcelieden 5 (zoo
yeel de Ondervindingen toelaaten )
na de ecne oftc andere zyde be-
vonden word. Van hoe vecl be-
lang dit zy voor op verre rcizen
vaarenden Zeelieden ^ als zy de
Hollandfche en Zecuwfche Kuften
en Zeegaten mocten aandoen 9 ofte
van dezelve afgaande , eene voor-
geftelde plaats willen bezeilen, en
zich in het Vaarwater houden , zon-
der (althans om zoo min mogelyk)
door dc Stroomcn misleid te wor-
den , behoeft geene brecde herin-

nenng.

Ook

VOORBE -RIGHT, xv

Ook heeft de Maatfehappy op
den 21. Mey 1764 tot ccnc Vraag
opgegeeven , om ze te beantwoor-
den mede voor het begin van het
Jaar 1766: Welken zyn de befte
en mmfl koflbaare Midaeien 9 om
het afneemen der Oevers van bet
haartemmer Meer le beletten ?
met byvoeginge ,, dat zy niet 2soo
zeer enkel Theoretilchc Befchou-
wingen verlangt 9 maar Voorfla-
gen ^ dewelken met Voorbeelden
geftaafd zyn 3 het zy van het gee-
ne met goed gevolg hier of daar
omtrcnt het Haarlemmer Meer
plaats heeft oftegebruikt word, het
zy het geen by andere Meeren ge-
zien kan worden 5 dat van goed
gevolg is om het afneemen der Oe-
vcrs te beletten: alles opdeonder-
fcheidenheid der gronden van de
Oevers van het Haarlemmer Meer
toegepaft. enz.

.
Over-

svr V O O R B E R I C H T.

Overeenkomfh'g met dit bcfluit
is aan den Heere S. F o R M E Y de
Goude Medaille ; aan den Heere

A L L A R D H U L S H O F F > A. L. M.

PhiL Doctor en Leeraar der D oops-
gezmden te Anifterdam^ eene Zil-
vere Medaille met zynen naam en
hct jaartal op den rand ; aan den
Heere HENRY ABRAHAM CHATE-
LAIN 5 Fabriqucur m Gottde en
Eitvere Galonnen te Amfierdam ;
en aan den Heere KORNELIS VAN
DER PALM 9 Franfch en Duitfc/j
Koftfchooibouder te Rotterdam ; ie-
der eene Zilvere Medaille 5 alien
op den gcwooncn Stempcl der
Maatfchappye geilagen 5 door De-
zelve gegeeven , gemcrkt by het
openen der Billetten/ by de Ver-
handelingen gevocgd 5 gebleeken
is 5 -'dat ? overeenltemmig met hun
bericht 5 de Heer A. HULSHOFF 5
van die onder de Zinfpreuke Na-
tura tenacifTtmi &c. de Heer H.

A.

VOORBERICHT. xvu

A. CHATELAIN van die Exfaurno
Amore &c. en de Heer K. VAN
DER PALM van die onder de Spreu-
ke Arte probtts &c. de Au6leurs
warcn Maar den Schryver van het
Antwoord 9 onder de Zinfpreuke
Quo feme/ efl wibuta recent &c.
heeft de Zilvcre Medaille niet kun-
nen gegeeven worden 5 naardien
dezelve niet goedgevonden heeft
zich i:ier by bekeiid te doeii wor-
den,

Voor dit Jaar 1766. is dit Pro-
gramma uitgegeeven :

De Hollandfche Maatfchappy
dpr Weetenfchappen , heeft in haa-
re Vergadering 5 op den ai. May
1766 gehouden^ befloten het Al-
gemeen bekend te maaken 9 dat de
Vraag 5 door haar in het Jaar, 1762
voor de eerftc maal 5 en in het
voorleedene Jaar voor de tweede
reize opgegeeven 9 haars oordeels
niet voldoende beantwoord is. Dee-*..
* * ze

tvnr V O O R R E R I C H T.

ze Vraag was : Het bepaalen van de
voornaamfte Strekkingen der Stroo-
men in de Noord- Zee , enz. (*).
Naadien derhalvcn aan deeze Vraa-
' ge y fchoon tweemaalcn opgegee-
ven , met voldaan is , zal de Maat-
ichappy het voor het tegenwoordi-
ge daar by laatcn.

De tweedc Vraag 9 in het Jaar
1764 opgegeeven 5 om ze te be-
antwoorden voor het begin van het
Jaar 1766. was : Welken zyn de
befle en mmfl koflbaare Middeten 9
cm het afneemen der Oevers van
bet Haarlemmer Meer le beletten ?
enz. (f). Hierop zyn verfcheide
Antwoorden ingekomen, waaron-
der fbmmigen nuttigc zaaken be-
helsden : maar waar van het eene
in het geheel de onkoften niet be-

paal-

( * ) Deeze Vraag is hicr voor bl. xn. reeds vol
uic gemeld.

( t ) De Ryvoeging hier van ftaat ook geheel
hier voor , op" bl, xv.

V O O R B E R I C H T. xix

paalde; hct andere al te grooteon-
koftcn vereifchte ; en het ontbrak
gcnoegfaam alien aan behoorelyke
rroeven om liunnc Voorflagen te
flaaven ^ en aan de toepasfmge van
him zeggen op het aanmerkelyk
ondericheid der gronden van de
Oevers van het Haarlemmer Meer.
Om deeze redenen geeft de Maat-
fchappy dezelfde Vraag nogmaals
op 9 om ze te beantwoorden VOOR.
het begin van het Jaar 1767.

Voorts geeft de Maatfchappy tot
eene Vraag van dit Jaar op, oni ze
te beantwoorden wor het begin
van het jaar 1768 : W-elken zyn
de oorzaaken van de belette doot-
zwe/<ri?tg in de Skkpyp 5 dewelke
/angzaatn geboren word ^ en door-
gaans doodelyk u? Welken zyn
de redenen 3 waarom dezelve nu
yeel meerder ; danvooihenen, voor-
komt ? En door wette mlddelen is
zy voor te komen en te geneezen f

* * a Men

xx V O O R B E R I C H T.

Men moet vervolgcns herinne*
rerij dat zy in hct voorgaande [aar
voorgefteld hceft 3 om. tc beant-
woordcn voor den Eerjten January
1767^ de Vraag : Is bet geoor-
Joofd in onzen handel en wandel
met de onkunde van onze Mede-
menjcben ons voordeel te doen ?
Zoo jaa j \n we Ike ge r c alien en hoe
verre ?

De Prys 5 gefteld op icdcr van
deeze Vraagen voor den geenen 5
die haars oordeels dezelve bell
beantwoord heeft 5 is eene Goude
Medaille 3 op den gewoonen Stem-
pel dcr Maatfchappye geflaagen 5
met den naam van den Schryver ^
en het jaartal op den rand.

De Antwoorden op de gemelde
Vraagen moeten niet met den ei-
genen naam der Schryveren , maar
met eene Zinfpreuke getekend' 5
en met een Verzegeld Billet 5 het

V O R B fi R I CHT. xxi

welke dezelfde Zanfpreuk tot op-
fchrift heeft, waarin des Schryvers
naam en adrcs gemeld zyn 9 ver-
gezeld ., aan C. C. H. VANDER AA 5
Secretaris deezer Maatfchappye ,
zeer leesbaar gefchreeven 5 in het
Nederdiiitjch ^ Franfcb ofte Latyn
FRANCO gezonden worden.

leder eenen 9 wie hy ook wee-
zen mag ? ftaat vry 9 na den Prys
te dingen 5 uitgezonderd hen 9 die
in eenig opzicht Leden van deeze
Maatfchappye zyn. Ook zal het
den geenen ,, dewelke den Prys
behaalen zal ^ niet vry ftaan zyne
Verhandeling 5 waarop hemderrys
is toegeweezen 5 het zy in het ge-
heel ofte ten deele ; het zy apart
ofte by eenig aiider Werk 9 te
doen drukken 5 zonder uitdrukkely-
ke toeftemminge van deeze Maat-
fchappye.

* * 3 De

xxn : VOORBERICHT.

De eer van God en de welvaart
van het Vadcrland zullen altoos de
Oogmerkcn deezer Maatichappye
weezen. Op dien grond bouwt zy
haar vertrouwen op Gods Zegen ,
en op de goedkeuringe van het
Algemeen.

Ult Naam dcr Maatfehappye ,

C. C. H. VANDER A A.

HAARLEM,
den 2.6. Aug. 1766.

* * * *

* * *

* *

*

NAAM-

C XXIII. )

N A A ML Y S T

DER TECENWOORDICE

H E E R E N

DIRECTEUREN

VAN D E

IIOLLANDSCHE MAATSCHAPPYE
WEETENSCHAPPEN.

GefcJilkt naar de Orde des tyds.

Mr. ARENT DE RAET , Raad in de Proed-
Jchaf en Burgemeefter &f^. &c. der Stad Haar-
lem , den 21 Mey 1752.

'Mr. CORNELIS ASCANIUS VAN SYPE-
STEYN , Raad in de Froedfchap en Schepen
der gemeldt Siad, &c.&c. den 21 Mey 1752.

Mr. ANTONIS SLICHER, Raad inde Froel-
fobap en Scbepen &c. &c. van dezelve Stad ,
den 21. Mey 1752.

'Mr. JOOST IIUYCHENS, Raad in tie Froed-
fchap en Scbepen &c. &c. der gemelde Siad ,
den 21 Mey 1752.

Mr. JANTHEODORUSKOEK, Raad inde
Froedfckap en Schepen &c. fc. der gemelde
Stad Haarlem , den 21. Mey 1752.

Mr. JAN HENDRIK VAN DAM, JUNIOR,

Secretaris der bovengenoemde Stad , &c. &c.
den 10. January 1753.

** 4 WIL-

C xxiv )

WILL EM, GRAAF VAN BENTINK, Hcer

van Rboon en Pendrecbt ,' be/cbreeven in ,.>
Ridderfcbap van Holland en Wejivr inland ^
enz. enz. den 8 April 1753.

ZYNE DOORLUCHTJGE HOOGHEID

-'w i L L E M,

PUINS VAN ORANFE EN NASSAU, 'sLANns
ERFSTADIIOUDER , &c. &c. &c. A an
men door de -Hecren DireFceuren de Tyttl van
P R O T E C T O R deezer Maatfchappy is of-
gedragen, den 31 July 1754.

Mr/CORNELIS AARNOUT VAN BRAKEL,
. Raad. in de Vroedfchap en Schepen der Jiqd

Haarlem enz. enz. den 31 July 1754.
Mr. DANIEL JAN CAMERLING , Raad in

. dc yroedfchap en Bur/remeefier der vooru.Jtady

enz. enz. den 15 July. 1/55:
J Mr. DAVID VAN L E N N E P , Raad in de
Froedjcbap en Schepen der ftad Haarlem, enz.
enz. den 15 July 1755.

Mr. JAN FREDRIK PARVE , Raad in de

I 7 roedjcbap en Schepen der worn, ftad , enz. enz.
den 15 July 1755-

Mr. 'LUC AS GYSBERT ROUSE, Bttrgemces-
ter der Jtad Zwolle enz.enz. den 15 July 1755.

Mr. JONAS WITSEN , Eurgemeejler en Raad
der ftad dmfterdam enz. enz. den 15 July 1755.

ANTONI KUITS, Raad in de Proedfebap en
Burgemcejhr der ftad Haarlem, enz. enz. den
T February 1757.

Mr,

Mr. JAN DIEDERIK PAUW, GKBOOR*
HOEUFFT; Heer van Buitingen en Zand-
uoort , Hecmfiede^ Rietwyk en Rietwykeroort ,
<te froedfebap en Schependervonrgem*
Haarlem enz. enz den i Febr. 1757.,

Mr. JOHAN CAREL VAN CATTENBURCH,

Hcer van Grypskerke en Poppendamme , Raad
in de Froedfchap en Schepen der /tad Couda y
enz. enz. den i February 1757.

ZYNE DOORLUCHTIGE HOOGHEID

LUDOVTCUS ERNESTUS, Hertogvan

runfxyk Welfenbuttel, Feldmarfchal van het
Roomfche Ryk en der Vereenigde Nederlanden,
Gouverneur van's Hertogenbofib 9 &G.&C.&C.
den 22 Mey 1758.

ZYNE DOORLUHTIGE HOOGHEID,

CAREL, Prins van Naffau Weilbur'g, Generaal
en Collonel van e&n Regiment, tendienftedeezer
Landen ,6?^ &c.'&c. den 22 Mey 1758.

NICOLAAS WILLEM KOPS, Koopman tc

Haarlem, den 22 Mey 1758.
Mr. CORNELLS WALRAVEN BARON VAN

VONCK , Geheime Raad van Z. K. D. van de

Paltz, Gefchiedfchryver van Gulik en Berg,
' &c. &c. den 20 Juny 1758.

Mr. ABRAHAM PERRENOT, Burgemeefler
der ftad en Rentmeejier des Graaffchaps Cut-
hnburg, den 20 Juny 1758.

Mr. PIETER STEYN, Raadpenfionarh en
Grootzegelbewaarder van Holland en Weft-
Friesland y ?^. QV. den 21 Mey 1759.

**S Mr.

( XXVI )

Mr. W. C. OCKERSSE, ffeer van *s Graven-
polder * Burgemcefter der ftad Zierikzee y SV.
&c. den 2t JVJey 175^.

Mr. G. P. BOUDAAN, Burgemeefter en Raad
der ftad Amjterdam , gfri &c. den 21 Mey
1761.

Mr. ISAAK SWEERS , Raad en Hoof d - Offi-
cier der (lad Amfterdam , fife. &c. den 2 1 Mey
1761.

Mr. P1ETER VERMEULEN , Raad in de

Vraedjcha-f) en Schepen deezer ftad Haarlem,
den 21. Mey 1761.

OTTO FRED ERIK, Grave van Lynden,
Heere van Nederbemert en de Poor ft , Ordin.
Gedep. wegens de Ridderfchap in de Staaten
des Quartiers van Nimwegen, fife. &?<; den
5 February 1765.

ADOLPH JAN HESHUYSEN 7 Raad in de
Proedfcbap en Schepen der jlad Haarlem \
den 5 February 1765.

Mr. FRANCOIS CONSTANTYN DRUY-
VE S T E Y N , Heer van Earing - Carjpel ,
Oud-Carfpeli en in Koedyk, Raad in de7roed-

febap en Schepen der ftad Haarlem , den 5

'February 1765.

WILLEM KOPS , Koopman ts Haarlem , den
5 February 1765.

JAN HOPE, Schepen der jlad slmjlerdam ,
enz. enz. den 3 December 1765.

NAAM-

C

NAAMLYST

VAN D E

TEGENWOORDIGE

H E E R E N

I/ E D E N,

Naar orde van hec inkomen.

C. C. H. VANDER AA , Leeraar der Gemeente ,
toegedaan de Onveranderde ^ugsburgfcbe Con-
fesjie binnen deeze jlad Haarlem , Secretans
deezer Maatfchappye , den 21 Mey 1752.

JAN ENGELMAN , Med. Doftor , en Toezie-
ner van *s Gemeenen Lands Werken van Rbyn*
land, enSchoutteSparendam, den6juny 1752.

PIETER SANNIE , Cbirurgyn , Stads Proed-
meefter en Leftor in de ^rosdkunae te Haarlem ,
den 6 Juny 1752.

Mr. JOHAN LULOFS , ProfeJJor tc Leiden ,
den 22 Aug. 1752.

Mr. A. WE IS, ProfeJJor te Leiden , den 22

Aug. 1752.
J. D. GAUBIUS , ProfeJJor te Leiden , en Lyf-

medicus van zyne Doorl. Hoogbeid den Heere

Prinfe Erfftadhouder f$c. &c. den 22 Aug.

1752.
1IENRICH FLORENS SYBEL , Predikant te

Kieef, den 22 Aug. 1752.

COR-

C xxviir )

CORNELIS DOUWES, Mathem ticusenExa-
minateur der Officieren en Stuurlieden we gens
Jjet Edelmogende Collegia ter Admnallteh te
Amfterdam , den 22 Aug. 1752.

Mr. PETRUS BURMAN, Prof. uXmfardam*
den 21 Nov. 1752.

WILLEM OTTO RETTZ, ReCtor en UStor te
Middelburg , den 21 Nov. 1752.

THOMAS SCHWENCKE, ProfeJJbr in 'sHa-
ge , den 6 Dec. 1752.

JOHANNES NIC OLA US SEBASTIANUS
ALLAMAND, Profeffbr te Leiden, den 10
Jan. 1753.

JAN SNELLEN, te Rotterdam, den 10 Jan.

1753-
JOAN GEORGE HOLTZHEY , Medallleur

te Amfterdam, den 10 Jan. 1753.

L. S. DE CREUTZNACH , Generaal van de

Artillerye , ten dienfte van deezen Staat , e nz.
enz. den 10 Jan. 1753.

CAROLUS CHAIS, Predicant in 'sHage, den
10 Jan. 1753.

Mr. P. LVONNET, ddvocaat in'sHage, den

10 Jan. 1753-
JOB B ASTER, Mcd. Dottor te Zierikzee , den

15 July J 755-
Mr. JAN FRANCOIS DRYFHOUT, ddw-

caat in y sHage 9 den 15 July 1755.

MELCHIOR BOLSTRA, Landmeeter van
Rbynland , den 15 July 1755.

LEO.

C

LEONARDOS OFFERHAUS , Prof, te Gro-
ningen , den 15 July 1755.

JOHANNES DAVID HAHN, Prof. te Utrecht,
den 15 July 1755.

P. DE LAVAUX , Major ten dienfte van deezen
Staat^ den 15 July 1755.

JAN SCHIM , -Koofman te Maasjluis , den 15

Ju ] y 1755-

NICOLAAS STRUYK , Mathematics te Am-
jlerdam , den 15 Julv 1755.

LAURENS PRAALDER , Lccrmeejler in de
Mathefis van de Admir albeit te Rotterdam ,
den. 15 July 1755.

LUDOVICUS CASPARUS VALCKENAER,

Prof, te Leyden, den 15 July 1755.

HERMANNUS VENEMA , Prof, te Frane-
her, den 22 Mey 1758.

N. YPEY, ProfeJJor te francker, den 22. Mey

1758.
J. L. MAGNET , Predicant inde Gereformeer-

de Walfche Gemeente te Haarlem 9 den 22

Mey 1758.

J. GRASHUlS, Met. Doctor te Amftcrdam , den
22 Mey 1758.

DAVID RUHNKENIUS, ProfeJJor te Leiden,
den 22 Mey 1753.

Mr. NICOLAAS BONDT , Advocaat te Am-
ftcrdam, den 22 Mey 1758.

Mr. JAN DE GROOT , Advocaat in 'sHage ,
den 22 Mey 1758.

DIRK

CXKX)

DIRK KL1NKENBERG , Ordinaris Klerk ter
Secrctarye van Holland, den 22 Mcy 1758-

BERNARDUS SIEGFRIED ALBINUS, Pro*

feffor te Leaden , den 20 Juny 1758.

J. F. MARTFELDT, CoUonel van de AT tiller yc
ten dienjle van deezen Staat in V tJage , den
20 Juny 1758.

Mr. HENRICUS CANNEGIETER, Prof, en

Rector te Arnhcm, den 22 Aug. 1758.

WILLEM ALBERT BACHIENE, JOH.ZOON.
JOH. HENDR. BROEDER, Predicant In de Ge-
reformeerde Nederduitfche Gemeente en Prof,
te Maaflricht , don 22 Aug. i 758.

A. V. GHERT, "s Lands Medicine Doftor der
Baronnie van Breda , den 21 Mey 1759.

JOHANNES CASTILLON , Prof, in de Ma.
thefts , cnz. enz. te Berlin, den 21 Mey 1760.

PETRUS CAMPER, A. L. M. Phil. & Med.
Doctor , Medirina Anat. Coir. & Bot. Prof,
op de Hooge Schools tc Groningen , R. S. Lond.
Soc. &c. &c. den 21 Mey 1760.

MATTHEUS MATY , A. L. M. fi? Medic.

Doctor, Bibllothec. r oan zyne Groot -Brhtann.
Majefteit, Secretaris van de Koninglyke Socie-
tyit te Londen , den 21 Mey 1760.

C. A. KLOEKyOF , Medic. Doctor en Eurge-
mecjhr derftad Kuilenburg, enz. enz. den 21
Mey 1760.

SALOMON DE MONCHY, Medicine Doctor
te Rotterdam , den 21 Mey 1760.

JA-

C xxxi )

JACOB VAN LIL, Stads Hcelmetjlcr te Rotter-
dam , den 21 Mey ^760.

G. TEN 11AAFF, Heelmccfter te Rotterdam en
Stcerifuyder te Dilft , den 21 Mey 1760.

GERARD, BARON VAN SWJETEN , Raad
en Eer/te Lyf- Medicus van hunne Rooms- Kei-
zerlyke Majejleiten , snz. cnz. den 21 Mey
1761.

ANTONIUS DE HA AN, Raad en Geveesmees-
ter van zyn R. K. Majefteit , en Eerfle Hoog-
Leeraar tc Weenen , enz. enz. den 21 Mey
1761.

DAVID DE GORTER, J. Z. Med.-DoStor en

Profeffor , Lyf-Mcdicus van haare RuskeiZer-
lyke Majefleit) den 21 Mey 1761.

MARTINUS VITRINGA , Predikant te Arn-
bem , den 21 Mey 1761.

JACOBUS HOV1US , Medicma Dofior te Am-

jhrdam, den 21 Mey 1761.

PAULUS DE WIND, Medlcina Doftor enz. tc
Middclburg in Zceland, den 21 Mey 1761.

JOHANNES FREDERICKS HENNERT ,

Profeffor te Utrecht, den 21 Mey 1761.

Mr. LAURENTIUS THEODORUS
GRONOV1US, Lid der Ed. Maatfcb.
der^ We etenj chap-pen te Bazel , en Veenig
in Raadc der Stad Leiden , den 2 1 Mey
1761.

GERARDUS FRIDERlCUS MULLER,

Hiftoriographus Rusficus , Ac ad. Imper. Sclent.
Peirop. Secret arms , den 21 Mey 1762.

JOAN

C xxxn )

JOAN VAN WOENSEL , Stads Medic. Doctor
binnen deeze ftad Haarlem , den 21 Mey 1762.

JOHN PRINGLE , Medic. Dottor te Londen ,
den 21 Mcy 1762.

EWALDUS HOLLEBEEK, Prof, te Leyden,
den 24 Mey 1763.

JOHAN MAUR1TS MOHR , Bedienaar van
Gods JVoord in de Portugeefche Gemeentc , en
Otidfle Predikant te Batavia , den 24 Mey

J/tfS-

HERMAN DE CORTER, Medicine Dottor te
Amfterdam, den 24. Mey 1763.

LAMBERTUS BIKKER , Medicine* Dotior te
Rotterdam, den 24. Mey 1763.

JOHANNES PETSCLI , te TJJelftein , den 24
Mey 1763.

JACOB VANDER HAAR , Heel- en Hand- Arts
van de Stad en hct Ilofpitaal der Hoofdftad
*s Hertogenbofch , den 4. Mey 1763.

ALBERT VAN HAULER, Lid van den Some*
rainen Raad der Republycq van Bern , M j d.
Doftor en ProfeJJor , Kancelier der Untverfaeit
van Gotiingen, enz. enz. den 21 Mey 1764.

GEORG VAN STENGEL, Geheime Staatsraad
en Kabinet - Seer Claris van Z. K. D. van d?
Paltz, enz. enz. den 21 Mey 17(4.

JOHAN DAVID MICHAELTS , Phihf. Prof.
Ordinarius op de Hooge Schoole te Gb'tt-ingen ,
den 21 Mey 1764.

JOHANNES OOSTERDYK SCH>\CHT,

Med. Doctor en Profeffor op de Academic te
Utrecht , den 31 Mey 1764.

A. PE-

C xxxm 3

A* PELERIN, Med. Dottor en ProfcJJtr IK
Maaftricht, den 21 Mey 1764,

JAN TAK, Medicines Dottor te Leiden , den
21 Mey 1764..

SAMUEL GOTTLIEB GMELIN, Medicines
Dott'or van Tubingen , den *i Mey 1764.

M. MESSIER, dftrofiome, attache au depot
d&'s Plans de la Marine de France , den -at
Mey 1764.

J. J. BLASSIERE , Mathematics in "sHage ,
den 21 Mey 1764.

CHARLES BONNET, Lid van den Raad van
Geneve , en van verfchvide Geleerde Genoot-
Jchapfen , den 5 Febr. 1765.

JOSUA VAN IPEREN, Predicant te Vein ->
den 5 Fefrr. 1765.

GEORGIUS COOPMANS , Medic. Doclor tc
Franeker , den 5 Febr. 1765.

S. C. KRIEL , Medic. Doftor te Eatavia , den
5 Febr. 1765.

M. DR LA LANDE, Lid van verfcheule Geleer-
de Genootfchappen , enz. enz. to Parys , den
3 Dec. 1765.

GUALTHERUS VAW DOEVEREN , Medic.
Doftor en Prpfeffbr , enz. enz. te Groningen ,
den 3 Dec. 1765.

Mr. PETRUS BONDAM, J. U. D. S Prof.
te Harderwyk , den 3 Dec. 1765.

NAA-

NAAMEN DER IIEEREN,

wclker Arbdd die Ncgende Deels
eerfle en tweecleScuk uitmaakt.

1. S. F O R M E Y , Secretaris van d j dcadernie
te Berlin.

II. A. II ULS II O F F , A. L. M. PbiL Dotior
en Leeraar der Doopsgezinden te ^mjlerdam.

III. HENRY ABRAHAM CHATELAIlSf,

Fabriqueur in Goude en Zilvere Manufaftm-
ren te Ainjlerdam.

IV. K O R N E L I S VAN DER P A L M , Franfti

en Duitfcb KoflfchoulbGudcr te Rotterdam.

,

g-^^a-^^-^fe-g^^s^^ !!^>T3

'

V E RBETERINGEN.

.

BYGEVOEGDE A ANTEKE^ING.

(Z/e Verb. II. .bladz. 40.)

Na het afdrukken der Verhandeling , is my in han-
den geyallen ecne kleine fchcrs van iNujuurkunde ,
p;efchikt naar de Vatbaarhe'id der eerile Jcugd , in '
Engclfch , bekcnd oiuicr den naam van-twj Pbilofopby
of Tops and Balls ," by J. NEWBER Y. Dit Wcrkjc
hceft my behaagd ; en, agter hct zelvc, licb ik ge-
vonden eenen Lyft van' andere Bockjes ', voor Kiikie-
ren en aaukonicndc Jongelingcn , door den zeii'den
Schryver. Ik geloof , "dat ecu bekwaam Vertaaler ,
uit deeze Stukjes , een aangcnaam Gefchenk zou
kunnen verzamelen.

Amfl. 15 Off. I7(J5. A. IIULSHOFF.

Bladz. 113. hi dc 3. Verb, moetcn boven aan, in *t
Hollandfch en Franfch , de A I'd. III. ( boven aan de
Hoofden gcfteld) uitgedaan worden. De III. Af-
deeling begint biadz. 24:.

J. VER-

(I.)

VERHANDELlNG

OVER D E

ZEDELYKE OPVOEDING
DER K1NDEREN,

DOOR DEN HE E R

S, F R M E Y,

Secretarh van de Academic te Berlin , enz.

Op de VRAAG, door de Hollandfcbe Maatfcbappy
der IVetenfc happen in hec jaar 1763 voorgefteld:

Hoe most men hei Verftand en bet Hart van een
Kind beftieren , om bet te eenigcr tyd een nut
tig en gelukkig Mcnfch te doen worden ?

A AN WELK ANTWOORD DE PRYS DEH GOUDEN ME-
DAILLE OP DEN 2 I. MAY 1765 IS TOEGEWEZEN.

R E P O N S E

A LA

QUESTION,

Propose par la SOCIETE DE HARLEM:

Comment on (hit gouverner TEfprit & le Ctettr
d'un Enfant , pour le fane parvenir un jour
a Tetat d'Homme beureux &f utile ?

Infuevit Pater optimUs hoc me

IX. Deel, i. Verb* A

filadz. 3
V E 11 II A N D L t N G

O V & li D

Z E D E L Y K E .1
OPVOED1NG DER KINDEREN.

I N L E I D I N G.

Men zoude niet dan zcer bezwaar-
lyk den lof te hoog kunnenver-
heffen van de twee Vragen , welke de
beroemde Maatfchappy van Haarlem ,
na den anderen , heeft voorgefleld.

De

T R A I T E

D'EDUCATION MORALE,

g^g^gj^g^gg^

INTRODUCTION.

11 feroit difficile d'outrer les ^loges au fujet des
deux Queftions , que rilluftre Sociece de Har-
lem vient de propofer fuccefllveraent. La pre-
miere concernoit 1'Education Phyfique desEnfans;

A 2 ' &

4 Verbandeling van den User FORMEV

De eerfle betrof de Lighaamlyke Op-
voeding der Kinderen ; en de Heer
BALLEXSERD, Burger van Geneve ,
heeft die gewichtig ftuk op eene wyze
behandeld , die Hem den Prys beeft
waardig gemaakt. Tegenwoordig kotnt
dc tweede Vraag in aanmerking , welke
in deze bewoordinge is voorgefteld :
Hoe moet men hct Verftand en het Hart
van een Kind beftkren , am het te eeniger
tyd een nttttig en gelukkig Menfch te doen
iwrden ? Hoe zoude het mogelyk zyn ,
ondervverpen te vinden , die meer op-
marking verdienen , navorfchingen , die
fcbooner vruchten voortbrengen kun-
nen. Den menfch te vormen is die
bezigheid 9 welke den menfch het beft
betaamt. Indien men 'er van geflacht
tot geflacht geene andere gehad had ,

zou

& M. BALLEXSERD, Citoyende Gsneve, a trai-
td cet int^reflant fujec d'une maniere qui lui a me-
rit^ ie prix. 11 s*agit a pr^fcnt de la feconde Que-
ftion , qui a ^t^ ^noncee en ces termes : Comment
on doit gouverner VEjprit f le Cosur d"*un Enfant,
pour le faire parvenir un jour d V etat d'Homms
bsurcux 6? utile ? On pourroit defier de trouver
des fujets plus dignes d'attention, des recherches
dont les fruits foyent plus precieux. Former
I'Homme eft 1'occupation qui convient le mieux
a 1'homme. Si les generations n'en avoient poinc
eu d'autre d'age en Ige , on auroit vu arriver pr^-

ci-

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 5

zou men juift het tegendeel hebhen
zien gebeurcn ? van 't geen HORA-
TIUS nan zyne eeuwe verwyt , en 't
geen men mogelyk met noch meer
rechc nan de onze verwyten mag : men
zou Zonen gezien hebben , die beter
waren dan hunne Vaders ; en men zou
Kleinzonen zien , die hunne Grootva-
ders voorby ftreven.

Naauw verland van de Zedelyke en
de Lighaamlyke Ofvoeding.

De twee Vragen , die afzonderlyk
wierden voorgefteld , zyn al zoo naauw
aan elkanderen verbonden , als de twee
deelen , waar uit de menfch beftaat ,

de

cifement le contraire de ce qu'HoRACE reproche
a fon fiecle, & qu'on a peut-^tre encore plus de
droic de reprocher au ndtre ; on auroit vu des
Fils meilleurs que leurs Peres , on verroit des Pe-
tits -fils qui Temporteroient fur leurs Ayeux.

Union etroite de r Education Pbyfique ? de
r Education Morale.

Les deux Queflions qui one ete propofees
rdment , font unies encr'elles par un lien aufli &-
troit que Tell celui des deux parties done Phoiume

A 3 eft

6 Verb an deling van den Hcer FOR MEY

de zicl en het lighaam , welker wer-
kingen in eene volmaakte overeenftem-
nring blyvcn , durende den gantfchen
loop onzes levens. Te vergeefs zou
men alle zyne zorgen ter aankweeking
en volmaking van een dezcr deelen
befteden , tenvyl men het ander ver-
zuimde of liec varen ; deze onderne-
ming zou eene herffenfchim , en de ar-
beid nutteloos zyn. Ook komen meefb
alle de gebreken der Opvoeding daar
uit voort , dat men in dit opzicht by-
na nooit eene juifte middelmaat vveet
te houden ; men befteedt te veel of
aan het lighaam of aan de ziel. Als
clan krygt de eene dezer zelfftandighe-
den haren aanwas en ontzwachteling
niet , dan ten kofte van de andere; 't
geen ftrydig is met het oogmerk der

Na-

eft compote , de cettc ame & de ce corps , done
Ics operations demeurent exadtement haruioniques

Eendant toute la dure'e de notre vie. En vain con-
icreroit-on tout fes (bins .a cultiver & a perfe&i-
onner Tune de ces parties ; en negligeaot & en
abandonnant l.'autre ; Tentreprife feroit chimeri-
que, & le travail inutile. Auffi presque tods les
deftuts de T Education viennent-ils de ce qu*on
Tie fgait presque jainais tenir un jufte milieu a cet
dgard ; on donne trop , ou au corps , ou a Tarnc.
Alors 1 une de ces. fubftapces ne prend fes accrois-
fcmens , ou fcs dcvelopemens , qu'aux depcns de

1'au-

over (lc ZEDELYKE OPVOEDING. 7

Natuur , en niet nalaat den menfch
van den rechten weg af te leiden , wel-
ken hy bewandelen moet , zoo men
wil , dat hy al de volmaaktheid erlan*
ge , die hem toekomt , en al het geluk
deelachtig worde , waar voor hy vat-
baar is. Men weet, war de algemeene
plooi is van 's menfchen vernuft ; zy
zyn geheel ingenomen met een enkel
voorvverp , waar op zy alles betrekke-
lyk maken , en de overige , van hoe
veel aanbelang die ook zyn mogen ,
verliezen zy uit het gezicht. Zy , die
willen , dat men het lighaam verfterke,
verbeelden zich , dat zy zulks doen*
de , niets anders te betrachten heb-
ben ; dat het verftand in 't vervolg zy-
ne beurt krygen zal , en dat 'er voor
het zelve in die vertraging niet dan

voor-

Pautre ; ce qui eft contraire au but de la Nature,
& ne tarde pas a egarencle la veritable route, oh il
s'agic de faire entrer la Creature humaine, ii Ton
veut qu'elle acquiere route la perfection qui lui
convient , & qu'elle joui'fle de tout le bonheur
done elle eft fufceptible. On fgait quel eft le tour
d'efprit ordinaire des horames ; ils s*entetent d\m
objet , auqucl ils rapportent tout , & perdent de
vue les autres , quelle que foit leur importance.
Ceux qui veulent fortifier le corps , s'imaginent
qu'en faifant cela il ne faut pas faire autre chofe,
que le tour de l*ame viendra enfuite, & qu'il n'y a

A 4 quo

8 Verbandellng van den Hcer FOIUVIEY

voordeel gelegen zy. Die genen , in
tegendeel , welke de Kinderen te jong
met leflen overladen , en hun den noo-
digen tyd voor lighaams- oeffeningen
en uitfpanningen niet gunnen , ver-
zwakken de teedere werktuigen , en
bcderven eene gefteltenis , welke de
eenige grondflag is , waar op men een
iterk gebouw kan veftigen.

Indien men de weegfchaal een wei-
nig mocht laten doorflaan , zou ik
zulks liefft verkiezen ten voordeele
der zorgen , die men aan het lighaam
verfchuldigd is ; vermits 'er de ziel
zekerlyk ten hoogften aan gelegen is ,
wel gehuisveft te zyn , en zy nimmer
hare werkingen naar behoorcn doet ,
wanneer hare woning bouwvallig of
yerzwakt is. Doch daar behoort een

fcherp
i

que du profit pour elle dans ce retardemenc. Ceux
au contraire, qui furchargenc de lemons des Enfans
trop jeunes , & qui ne leur laifenc pas le terns ne"-
cciTaire pour les exercices & les recreations , af-
foiblfflent des organes delicats , & ruinent une
conftitution qui elt la feule bafe fur laquelle on
puifle Clever un Edifice folide.

S'il faloit un peu faire pencher la balance , jc
ferois porte" a le faire en faveur des foins dus au
corps , parce qu'en effet Tame a le plus grand in-
t^r^t a 4tre bien loge"e, & n'exercejamaisfesfonc-
dpns avec fucces , quand fon domjcile eft chan-
ce-

over de ZEDELYKE OPVOED1NG. 9

fcherp gezicht , een fchrander oordeel
toe, cm deze overeenkomften en ftry-
digheden in de oeffening van het lig-
haam en de ziel wel te vatten , om tot
het ligham te kunnen zeggen : zie hier
uwe palen ; en tot de ziel : zie daar
de uwe. Zich zoo veel kennis en be-
kwaamheid te beloven in him , die
gewoonlyk de Kinderen opvoeden, is
zich in flaap te wiegen met de herlTen-
fchimmen eener ydele hoop.

VERDEELING.

De Vraag nu , welke liet tegenwoor-
dig ondervverp uitmaakt dezer- Verhan.
Deling , verdeelt zich , volgens. de lei-
ding

celant ou delabre. Mais il faut la vue la plus net-
te, le jugemenc le plus pur6, pour bien faifir ces
combinaifons & ces contraftes; pour dire au corps:
void tes bornes ; & a Tame : voila les ticnnes. Se
prometcre de femblables lumieres, un pareil dcgre
de capacite, de ceux qui eleventordinairementdes
v Enfans , ce feroit fe bercer d'efperances chimeri-
ques.

DIVISION.

A prdfent la nouvelle Oueftion , qui fait Tob*
jet aftuel de cet Ecrit, fefubdivifc ifon tour, e

A 5 ver-

jo VtrhanM'mg van den fleer FOKMEY

ding der opgave , weder in twee an*
dere Vragen , die door eene verdere
onderdeeling 'er vier uitleeveren.

I. Hoe moet men het verfland

oeffenen ?

IL Hoe moet men het ban be-
flieren ?

III. Hoe kan men den menfch ge-

lukkig maken ?

IV. Hoe kan men den menfch nut-

tig maken ?

Gaarn wilde ik deze vier Hoofddee-
len de vier raderen noemen van den
wngen des levens , welke iamenge-
voegd zynde , den wagen moeten doen
voortrollen , en by gevolg zoo min
van cen te fcheiden zyn , als men

zich

vertu de Tenonce , en deux autres , qui , par une
fubdiviflon ulterieure, en produifent quaere.

I. Comment faut-il former 1'cfpric ?
II. Comment faut-il former Ic coeur ?

III. Comment peut-on rendre 1'homme heureux ?

IV. Comment peut-on rendre 1'homme uiile?

J*appellero;s volonticrs ces quntre points lesqua-
tres roues du char de la vie ; leur afTcmblage for-
me le train de ce char , & il en reTulte qu'on ne
peut pas plus les Sparer , qu'on pourroit fe fer-

vir

over de ZEDELYKE OPVOEDING. ir

zich van een rytuig zou kunnen bedie-
nen , waar van een der wielen was af-
genomen.

Deze vier Vragen , fchoon zy af-
zonderlyk uitgedrukt, en ieder op zich
zelven kan, ja zelfs moet verhandeld
worden , gelyk wy zulks door deze
Verhandeling , waar van zy de verdee-
ling uitmaken , ftaan te beveftigen ;
deze vier Vragen , zeg ik , vereeni-
gen zich weder in 't vervolg, en fmel-
ten zoodanig in een , dat de volmaakt-
held der Opvoeding afhange van de
naauwkeurigheid , met welke men de-
ze vier voorftelfels betracht ; even eens
omtrend gelyk eene koord , door het
famenvlechten van kleiner koorden ,
de vereifchte dikte en fterkte bekoomt.

Te

vir d'une voiture y dont on auroit detache Tune
des roues.

Ccs quatre Queflion , quoiqu'clles foyent ex-
primdes feparcment , & qu'on puifle les traiter
chacune a part , ou mdme qu'on doive le fairc ,
cpmme nous aliens en donner la preuve par ce
T raite , dont elles feront la divifion ; ces quatre
Queitions, dis-je , fe reuniflent enfuite & s'iden-
tment, de maniere que la bonne Education rdfulre
de Texatlitude avec laquelle on remplit ces quatre
objets ; i peu pres comme line corde derafTem-
blage des cordons, qu*on drefle enfemble pour lui
donner fa grofleur & fa force. En vain formeroic

on

I ft Verhandeling van den Hecr FORMEV

Te vcrgeefs zou men het verftand oef-
fcnen , zoo men niet tevens om het
hart dacht ; of zelfs , om naauwkeu-
riger te fpreken , zoo niet al 't geen
men aan 't verftand te kofte legt , recht-
ftreeks op het hart invloed had. Te
vergeefs zou men het hart willen be-
ftieren, indien men niet langs den weg
van het verftand , daar toe trachtte te ge-
raken, door het zelve de noodige ken-
nis by te zetten , en des zelfs geringer
vermogens ,, namelyk die der inwen-
dige zinnen , de verbeelding , het ge-
heugen en de opmerking, zoodanig te
fcherpen, datdezein ftaatraken, om
de verhevener vermogens op te wek-
ken, namelyk het overdenken, en het
redeneren, welke hetbegrip uitmaken,
en het zelve eene uitgeftrektheid en

kracht

on Fefprit , (5 1'on ne penfoit poinc au coeur ; ou
m^me , pour plus de pr^cifion , fi tout ce qu'on
faic pour 1'efprit, n'aboutiflbit droic au cccur. En
vain voudroic-on former le coeur, (I Ton n'y alloic
par la route de 1'efprit, en y-repandant les lumieres
qui lui conviennenc, en developanc les facult^s in-
rerieures des fens, de 1' imagination , de la m^-
rnoire , & de 1'attention , de fac.on qu'elles faflenc
^clorre les faculte's fup^rieures , la reflexion &
le raifonnement , qui conftituent 1'entendement ,
& lui donnent une etendue & une force dont la
proportion respond exa^lement au degrd auquel les

fa-

c ZEDELYKE OPVOEDING. 13

kracht byzetten , die eene juifle even-
redigheid hebben mqt den trap van vol-
maaktheid , waar toe men de geringer
vennogens gebracht heeft. Wanneer.
men deze gewichtige taak heeft afge-
claan 9 dan vindt men het geluk , en
zoo men het niet -vondt , zou het een
zeker teeken zyn , dat men verkeerd
is te werk gegaan ; dat het verftand
de onderwyzingen , noch het hart de
beftieringen genoten hebben , welke
zy noodig hadden. Waiit waar toe
zou men anders kunnen geneigd zyn ,
dan tot het geluk ? Eindelyk , dit ver-
flandig, deugdzaam, gelukkig menfch
moet nuttig zyn ; en dit is hy nood-
zaaklyk ; even eens gelyk eene goede
boom , wel opgekweekt zynde , niet
nalaat goede vruchten voort te bren-

gen.

facultes infer ieures font pouflees. Qaand on eft
au bout de cctte importance cache, on trouve le
bonheur ; & fi on ne le trouvoic pas , ce feroit
une marque infaillihle qu'on a pris le change, que-
J'elpric n'a point rciju les inftruftions , nile coeur:
les directions, qui leur convenoient, Car a quoi
pourroit-on tendre finon au bonheur ? Enfin cet.
homme eclaire , vertueux , heufeux , doit ^tre
utile ; & il Teft necefiairement , tout comme un
bon arbre bien cultiv^ porte immanqnablement dc
bons fruits. Ses lupiieres lui ddcouvrcnt les mo-
yens'

14 Ferbandeling van den Heer FORMEY

gen. Zyne kennis ontdekt hem de
middelen om het goede te doen ; zyne
wil dryft 'er hem toe , en zyn geluk
onafhangelyk zelfs vanuitwendige om-
ftandigheden , wordt grootelyks ver-
meerderd door het genoegen , 't welk
het geluk van anderen 9 wanneer hy
y er het zyne heeft toegebracht, hem
verfchaft

De opmerkende Lezer zal hier uit
de gantfche aaneenfchakeling myner
denkbeelden, en het eindeontdekken,
'.t welk ik daar mede beooge. Wy
doen hem de Opvoeding befchouwen
onder de gedaante van een lang ver-
fchiet, aan welks einde zich het be-
imnnelyk beeld opdoet van het vol-
maakt menich ? van den waren mede-

bur-

yens de faire Ic bien ; fa volont^ Fy porte ; &
fbn bonheur , quoiqu' ind^pendant des circonftan-
ces ext^rieures , revolt de notables accroiffemens
par la fatisfaftion qiie lui caufe le bonheur des au-
ires lorsqu'il y a contribue'.

Le Lecleur intelligent doit d^couvrir d'ici toute
la marche de nos idees , & le but auquel nous
les rapportejons. .Nous lui prcTentons 1'Education
fous F'idde d'une longuc peripedlivc, ou boutde
laquelle fe preTente 1* image attrayante de Y horn-
roe accompli > du vrai citoyen , d'ignc membre de

la

wer dc ZEDELYKE OPVOEDING, 15

Burger , waardig lid der tydclyke , en
vermoedelyk lid der eeuwige famen-
leving.

VOQRAFGAANDE
AANMERKINGEN.

Eer wy tot de zaak komen, moe-
ten wy eenige Aanmerkingen laten
vooraf gaan.

I. De Zedelyke Opvoeding onderfleh de
bekwaamheid , om ze te ontvangen.

De eerfte is , dat de Zedelyke Op-
voeuing in de voorvverpen , aan wel-
ken men ze geeft , de bekwaamheid

on-

la foctetg temporelle , & membre prfomptif de

la focidtd eternelle.

REMARQUES PRELIMINAIRES.

Avant que d'entrer en matiere, il y a quelques
Remarques preliminaires a faire.

I. L* Education Morale fuppofo V aptitude
a la recevoir.

La premiere , c'eft que TEducation Morale fup-
pofe dans Jes fujets a qui on la donne Taptitude S

la

}6 JSerbandeling van den Heer FORMEY

onderflelt, om de zelve te ontvangem
Hunne ziel moet niet beladen zyn mec
boeijen , die niet kunnen verbroken
worden , noch verduifterd door dik-
ke nevelen , daar niets door been
kan dringen. Gelyk een Akkerman ,
die onverzettelyk voortvoer een ftuk
lands van eene volftrekte onvrucht-
baarheid te ploegen en te bezaaijen 9
ceil dwaas zou zyn ; even onnatuur-
lyk is het , meer zorg aan botte en
onnoozcle Kinderen te befteden , dan
noodig is tot onderhouding van het
leven, zoo lang het Code behaagt, het
zelve te verlengen. Het is eene be-
proeving , zulke Kinderen te hebben ;
men moet 'er zich , gelyk ami alle an-
dere , die ons van Gode taegezonden
worden , aan onderwerpen.

Dqch

la recevoir. II faut que leur ame ne foit pas char-
gee d'entraves impofllbles a rompre, oiFusqu^e de
nuages dont rien ne foit capable de penecrer 1'^-
paifleur. Comrae un Laboureur feroit un idiot ,
s'il s'obftinqit a remuer & a enfemencer une terra
dont la iterilite eft decidee ; il n'eft pas nature!
d'accorder aux Enfans imb^cilles & flupides d'au-
tres foins que ceux ejui entretiennent leur vie aufll
longterns qu'il plait a Dieu de la prolonged C'eft
une epreuve que d'avoir de tels Enfans ; ,il fauc
s'y foumettre , com me a toutes celles que Dieu
nous envoye.

Mais

de ZEDELYKE OPVOEDING. 17

Doch daar het hier voornaamlyk
op aankomt , is , dat men in deze ge-
vallen niets voor zeker moet houden ,
dan 't geen zulks waarlyk is ; en men
begaat fomtyds in dit opzicht de aller-
groffte misflagen. Laten wy 'er de
voornaamfte van aanwyzen.

Eerftelyk ; daar zyn onderblyvende
Kinderen, met welken men alte fchie-
lyk de hoop verlieil ; terwyl een wei*
nig gedulds , en afwachting van de eer-
fte oogenblikken , waar in zy blyken
van vernuft geven , alles is , wat zy
noodig hadden. Als dan , wel verre
dat het Kinderen zyn , die verzuimd
mogen worden , hebben zy dikwyls
meer wezenlyke gaven , dan die Kin-
deren , welker gepraat of geheugen
zoo verleidende is , dat men ze als

won-

. Mais ce qu'il y a d'eflentiel ici , c'eft de ne re*
gardercommedcidque ce quil'efteffedivement;
& Ton commec quelquefois a cet ^gard les fautes
les plus enormes. Indiquons les principales.

i. 11 y a des Knfans tardifs , done on desefpere
beaucoup troptdt, tandis qu'il ne s'agiroitqued'at-
tendre un peu , & d'etre a 1'afFut du premier mo-
ment ob ils donneront des fignes d* intelligence.
Alors , bien loin que ce foyent des Enfans a ndgli-
ger , ils ont fouvent plus de talens r^els que ces
Enfans, dont le babil ou la memoire en impofenc
jufqu'a les faire paller pour des prodiges, Cepen-
IX. Deel, i. [Serb. B dant

18 VerhandeVrng van den Hcer FORMEY

wonderen doet doorgaan. Ondertus-
fchen doet men net het tegendeel 9
vooral in huisgezinnen , daar 't getal
van Kinderen wat groot is. Men
houdt die zoo genaamde onnoozelen
ter zyden, men bewyft hun de minfte
blyk van liefde niet , men heeft 'er
geene zorg voor over ; zulke Kinde-
ren worden neerflachtig enmoedeloos;
zy worden met de daad , 't geen zy
geenzins waren , toen men ze begon
met zoo veel hardheid te behande*
len.

Ten tweeden ; Ik wil dat het wat
meer moeite kofte > hun verftand op
te wekken , en dat het ploegyzer har-
de kluiten vinde te verbreken. Is
zulks eene reden om alle aankweeking
te laten varen ? en zou het 'er niet

eer-

dant bn prend pr^cifement le contrepied , furtout
dans les families un peu nombreufes. On tient k
rc?.rt ces pr^tendus flupides ; on ne leur donne
aucune marque d'amine" , on ne leur accorde au*
cuns loins ; ces Enfans s'attriftent & fe decoura-*
gent ; ils deviennenr erTc6tivement ce qu'ils n'^-
toientnullemcnt, lorsqu'on a commence les trai-
ter avec cetce durec^-

2. Je veux qu'il en coute un peu plus de peine
pour Itur ouvrir 1'efprit , & que le foe de la char-
rue trouve des mottx-s dures b rompre. Ell ce
woe raifon de renoncer a toute culture ? Et n'en

f*.

ncr de ZEDELYKE OPVOEDING. 19

eerder eene zyn , om alle krachten te
verdubbelen ? Ten minften is het
dus , dat de menfchen in vele andere
gelegenheden denken en handelen ; de
zwarigheden moedigen hen aan , en
zy verluftigen zich daar in , dat zy de
zelve te boven zyn gekomen. Maar
men raoet-het bekennen , het zyn de
zorgen der opvoeding , die het aller-
laftigft vallen 5 en waar van men zeer
lichtelyk een afkeer krygt. Weinig
fcheclt het , dat men niet wel verge-
noegd is, te kunnen zeggen : daar is niets
aan te doen ; om zich dus te ontflaan vail
't geen 'er zeer zekerlyk aan te doen
zou zyn. De Ouders voegen by de
onkunde meeft altoos de onverfchil-
lighfid. De allerwelmeenendfte ver-
beelden zich, alles in 't werk gefteld

te

feroit ce pas une plut6c de redoubler les efforts ?
Au moins e(l-ce ainfi que les homines penfent <Sc
agiflent dans plufieurs autres occafions ; les diffi-
ciilc^s les animent, &ils s^applaudiflent de les avoir
vaincues. Mais il faun Favouer ; les peines de Fe-
ducation font celles qui d^plaifent le plus, & done
on fe rebute le plus aif^menc. Peu s'en faui qu'on
ne foit bien aifc de pouvoir dire : il n'y a rien
faire ; afin de fe difpenfer de ce qu'il y a'uroit tres
r^ellemenc a faire. Les Peres & les Meres joignenc
presque toujours la nonchalance ^ Fignorance. Les
uaieux intentionnes croyent avoir tout fait & tre

B 2 &

so Verlmnftelfag taw den Hecr FORME Y

te hebben , en buiten alle verwyt tc
zyn , wanneer zy hunne Kinderen dc
gewoonlyke Meefters geven. Maar
helaas ! wat zyn toch die Meefters ?
meeft altoos weetnictun of luyaards.
En zoo het byzondere Leermeefters
zyn , gaat het met de zaak noch er-
ger ; het gevaar van kwade voorbeel-
den voegt zich by de rampen eener
verzuimde of flecht beftierde opvoe-
ding. Hoe veel Kinderen , van wel-
ken men uitmuntende Voorvverpen
konde gemaakt hebben , worden het
flachtofFer van deze onvoorzichtige
handelwyzen ! Hoe veel zielen komt
men dus levendig te begraven , zoo
ik my van deze uitdrukking bedienen
mag.

Ten derden ; Indien men wel ter

har-

& Tabri de tout reproche, lorsqu'ils donnent aleurs
Enfans les Maitres ordinaires, Mais, hon Dieir !
cjue font ces Maitres a leur tour ? Presque tou-
jours des ignorans ou des parefleux. Et fi ce font
des Pr^cepteurs, les chofes vont plus mal encore;
Jc danger des exemples vicieux fe joint aux incon-
rdniens de F^ducation negligee , ou m al dirige'e
Que d'Enfans dont on auroit pu faire d'excellens
fujets fnt la vidlirae de ce* imprudences manoeu-
vres Que d'ames qu'on vient a bout d'enfevelir
routes vives , fi j'ofc m^exprimer a;nfi!
3. Si Ton avoic bien a coeur de tirer de tous les

cle-

de ZEDELYKE OPVOEDING. 21

harten nam , uit alle Leerlingen te
trekken , 't geen zy kunnen geven , en
't geen zy fomtyds alleen weigeren f
omclat men het van him niet weet te
vergen , zoo 2ou men verfcheide we-
gen inflaan , middelen uitdenken , ea
eindelyk hetgewenfcht geheim vinden ;
men zou eene zwarigheid oploflen ,
welke niet onoplosbaar is , dan voor
him , die zich de moeite niet geven ,
om daar toe te geraken. Heeft men
niet ten opzicht der ftommen en doo-
veil dingen gedaan , die de grootfte
verwondering verdienen , en zouden
met den genen kunnen nagevolgd wor-
deii , welker ziel in den beginne ftom
en doof fcheen ? De Akkerman , van
wien ik hier boven fprak , zal een ftuk
lands , waar van hy wanhoopt eenige

vrucht

Sieves ce qu'ils peuvent donner , &: qu'ils ne re-
fufent quelquefois que parce qu'on ne fcait pas le
leur demander, on fe tourneroit de difterensc6tes 9
on invenceroic des m^chodes , & a la fin on trou-
veroit le fecret defir^; on refoudroic un probleme
qui n'eft infoluble que pour ceux qui ne fe foucient
pas d'envenir a bout. N'a-t-on pas fait a regard
desfourds&des muets des chofes dignesde la plus
grande admiration , & qui pourroient etre imitees
a 1'egard de ceux dont Tame paroit d'abord fourde
& muette ? Le Laboureur dont je parlois plus
hauc 3 abandoouera unc tcrre dont il desefpere de

B 3 tirci:

2d Verhandeling van den Heer FORMEY

vrucht te trekken , laten varen ; maar
zoo die Akkerman een bedrcven land-
bouwer was , een DU HA MEL , een
TURBILLY, zou hy eenige toebe-
rcidfels , eenige bemeftingen uitden-
ken , die wel haaft eene done heide
vruchtbaar zouden maken.

Ten vierden eindelyk ; de voorwer-
pen van eene volflagen onbekwaamheid
zyn ten uiterften zeldzaam : om zulks
te zyn , moeften zy van ziel en lig-
haam te gelyk onmachtig zyn. Men
vindt enkele menfchen , die nooit
Kunftenaars, Geleerden, Overheden,
Koopluiden zullen worden , omdat
zy de denkbeelden , welke tot-die fta-
ten en levenswyzen vereifcht worden,
niet kunnenbyeen zamelen, en metel-
kanderen vergelyken. Wat dan! Men

ftelle

tirer aucun produit ; tnais , fi ce Laboureur dtoit
un cultlvateur , un DU HAMRL^ un TURBIL-
L Y , il s'aviferoit de quelques preparations , de
quelques engrais , qul mectroient bient6n en va-
leur les landes.les plus arides.

a Knfin les fujets d'une incapacit6 totale font
extremement rafes. II faudroit, pour etre tcl>s ,
qu'ils fuflent tout alafoisperclusd'ame&decorps*
11 y a devS individus qui ne deviendront jamais des
Artiftes , des Savans , des Magiftrats , des Nego-
cians, parce qu'ls nepcuvent raffetabler & compa-
rer les ide"es requifes pour ce ^tats & ces gen-

rcsi

de ZEDELYKE OPVOEDINa

ftelle hen in een lageren rang , daar
hec niet aankomt , dan op eenige
eenvoudige werkzaamheden , byna
overeenkomftig met die der Dieren ;
opdat door middel] dezer bezighe-
den die foort van menfchen het dub-
bel ongeval vermyde eener laftige le-
digheid , en eener volflagen nutteloos-
heid. De hoogmoedigheid moet niet
beletten , dat men dezen weg infla ;
en zoo zy zulks doet , handelt zy
tegen hare eigen belangen. Indien de
inftelling des Adeldoms eene voor-
deelige zyde heeft , zoo is het deze.
Men wil liever de menfchelykheid en
het gezond verftand te kort doen 5 dan
de afkomft en den rang.

II.

res de vie. Eh bien ! qu'on les mette dans un
etage inferieur, OLI il ne foit queftion que de quel-
qucs operations firaples , presque au niveau de
celles done les Animaux s'acquittent , & qu'au
moyen de ces occupations , ceux dont il s'agit ,
vitent le double inconvenient d'uneoifiveteacca-
blante, & d'une inutilit^ complette. La vanit^ ne
doit point empcher de prendre ce parti; &quand
clle le fait , elle eft bien mal entendue. Si rinfli-
tution de la Noblefle a un c6te dsavantageux ,
c'eft cclui-la. On aime mieux d^roger a 1'humanite
& a bon fens qu'a 1'ex'traftion ^c au rang.

4 2. 11

24 rtfhmdtltng van den Heer FORM BY

II. Daar is geene algemeene
Qfvoeding.

Eene tweede voorafgaande aanmer-
king is , dat men geen ontwerp maken
kan van eene algemeene opvoeding ,
en zulks om verfcheide redenen.

Eerftelyk ; de verfcheidenheid van
natuurlyke gaven en inborften laat niet
toe, dat men met elk menfch in 't by-
zonder op den zelfden tyd beginne ,
noch het op de zelfde wyze aanlegge.
Spreekt tot tien Kinderen van de zclf-
de jaren , onderhoudt hen over de
zelfde zaken ; daar zullen 'er onder
zyn, die ze niet zullen begrypen , en
onder de genen , die ze begrepen
hebben 5 zal men zoo veel trappen en

foor-

II. // tfy a point d* Education univerfelle.

Une feconde Remarque prdliminaire, c'eft qu'on
ne fgauroit former le plan d'une education univer-
felle , & cela par difl'e' rentes raifons.

i. La diverfit^ des talens naturels & des earac-
teres ne pe'-met pas qu'on commence en mrne
terns 3 ni qu'on s'y prenne de la mme maniere a
l^gard de tous les individus. Parle's a dix Enfans
du : m^me age , dices -leur les monies chofes ; il y
en aura qui ne les comprendront point, & parmi
ceux qui les comprendrent , il fe trouvera autanc

dt

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 25

foorten van begrippen vinden , als 'er
hoofden waren. Dit is ondertuffchen
de algemeene klip in de opvoedingen ;
men brengt eene menigte van Kinde-
ren 5 die geene andere overeenkomffc
hebben , dan die der jaren , famen
onder de zelfde leerwyze , men plaatft
hen op de zelfde bank , en men wil ,
dat zy de zelfde leflen leeren , gely-
ke vorderingen maken, en in denzelf-
den tyd het zelfde oogmerk berei-
ken.

Dus komt het , dat, in de onderflelling
van een goed Meefter ( iet vry zeld-
zaams) 'er ten meeften uit zulk een
heelen troep drie of vier goede Leer-
lingen , die uit het geen zy leerden ,
nut getrokken hebben , voortkomen.
Ik weet wel , dat 'er geen voldoend

hulp-

de degres , & de fortes de comprehenfions que de
ttes. Cependant c'eft la 1'ecueil ordinaire des
Educations ; on re'unit fous une meme difcipline ,
on raflemble dans une mme clafle une multitude
d'Enfans, qui n'ont d'au^rc conformite que celle*de
Tage , & Ton veut qu'ils apprennent les m^mes le-
<^ons , qu'ils aillent d'un pas ^gal , qu'ils parvien*
cent en meme terns au mme but.

Dela vient qu'en fuppofant un bonMaitre, cho-

fe afles rare , il fort tout au plus d'une femblable

vol^etrois ou quatre bons Difciples, quiontprofic^

de ce quileur a 6te eofeign^. Je fgai bien qu'il n'v a

B y point

s6" Ferbandeling van den Heer FORMEV

hulpmiddel voor dit kwaad is , ver-
mits men zoo veel Meefters niet zou
kunnen vinden , als 'er Kinderen zyn ,
noch aan elk 'er eenen bezorgen ; ook
zou het boven dien een uitftekend
Meefter behooren te zyn , een die
zich van dezen plicht met zoo ge-
lukkigen uitflag kweet , als van zyne
bekwaamheid en goede inzichten kon-
de vervvacht worden. Het is volgens
deze onderftelling, datdeHeer Rous*
SEAU het gebouw van zynen Roman 9
Emi/e heeft gefticht , waar in de hers-
fenlchim zoo duidelyk doorftraalt ,
dat 'er geene wederlegging voor dat
werk noodig fchynt. Maar men moeft
ten minften wat keuriger en omzichti-
ger zyn in de wyze 5 op welke men
de Kinderen opvoedt, 't zy zulksdoor

mid-
point de remede fuffifant d ce mal , puisqu'on
ne fauroit trouver aurant de Maitres qu'ilyad'En-
fans , ni en confacrer un a chacuij ; encore fan-
droit-il que ce fuc un excellent Maitrc,quis'acquit>
t&t de cette fondion avec un fucces , egalement
du a TcvS talens & a fcs intentions. C'efl d'apres
cette fuppofition que M ROUSSEAU a bati 1'Cdi-
fice de fon Roman d'Emile; & la chiincre y faute
fi inanifeftement aux yeux que cec Ouvnge'ne pa-
roir. avoir befoin d'aucune refutation- Mais au
nioins faudroit il un peu plus de triage & dc cir-
confpe&ion dans la maniere done on eleve les En-
fans

ever de ZEDELYKE OPVOEDING. 27

middel der openbare Scholen , 't zy
door byzondere buiflclyke onderwy-
zingen gelchiedt. Men fchynt te zeg-
gen of te denken , dat ieder Kind door
icder Meefter kan onderwezen wor*
den ; in plaats dat men moeft overwe-
gen , dat een gegeven Kind , gelyk
men in de Meetkunde ipreekt , niet
kan opgevoed worden 'dan door een
gegeven Meefter, en dat 'er niets van
grooter aanbelang hier omtrent tedoen
valt , dan dezen Meefter , of ten min-
ften den genen , die 'er bet naafl by-
komt , op te zoeken. Men heeft al-
leen maar de geeftige Hekelfchriften
van den Heer RABENER te lezen,
over de wyze , op welke de Leermees-
ters aangeprezen, en in dienft genomen
worden , om van de heerfchende en

fchreeu-

fans , fbit par la voye de 1'^ducation publique ,
foit par celle de Pducation domeftique. II fern-
ble. qu'on dife , pu qu'on penfe , que tout Enfant
peut-etre inftruit par tout Maicre ; au lieu qu'on
devroit confiderer, qu'un Enfant donne, comme
on parle en G^ometrie , ne peut-tre elevd que
par un Maitre donne , & qu'il n'y a rien de plus
important a faire a cet ^gard, que de chercher ce
Maitre , ou du moins celui qui en approche le
plus. II n'y a qu'a lire les ing^nieujes plaifante-
ries de M. RABENER fur la maniere dont les
Prccepteurs font recommandes & places 3 pour ju-

gcr

28 Ferhandeling van den Heer FORMEY

fchreeuwende misbruiken in dit geval
te oordeelen.

De twcede hinclerpaal voor een alge-
meen ontwerp van opvoeding ontftaat
uit de verfchcidenheid der omftandig-
heden. Deze verfchilkn in 't onein-
dige ; en fchoon zy al den aard der
ondervvyzingen , die men geven moet ,
noch de vvyze, waar op menze geeft,
wezenlyk veranderen, veroorzaken zy
'er ten minften zeer groote verfchik-
kingen in. Van een jongen Vorft af,
voor wien men alle bedenkelyke hulp
van menfchen en zaken by een haalt ,
tot aan den Zoon van een arm Am-
bachtsman , die 9 voelende tot de Let-
ter-oefFeningen geboren te zyn , door
alle hinderpalen , welke hem tegenhou-
den, wil been dringen, en dikwyls die

ge-

ger des abus regaans & crians dans ce genre.

2. Un fecond obftacle au plan d'une dducation
univerfelle vient de la diverfit^ des circonftances.
Elles varienc a 1'infini ; & fi elles ne changent pas
eflentiellemenc la nature des inftruftions qu'jl fauc
donner, & la;maniere de les donner, ellesy appor-
cent au moins de tres grandes modifications, De-
puis un Dauphin , en faveur duquel on raflemble
tous les fecours perfonels & reels imaginables, jus-
qu'au fils d'un pauvre Artifan , qui, fe fencant ne
pour Tetude , vcut perccr a cravers les obilacles
qui 1'arr^tent , <Sc devance fouvent en efFet ceux a

qui

de ZEDELYKE OPVOEDING; 29

genen , welken nicts ontbreekt , met
de daad voorbyftreeft , hoe veel ge-
vallen zyn 'ef niet tuffchen beiden ,
waar van de famenloopende omftandig-
heden onnafpeurlyk zyn , en eerder
van toevalligheden dan van eenigen re-
gel af hangen ? Dit fteunt wel op een
wezenlyken en onveranderlyken grond ,
maar al 't geen daar op becrekking
heeft , kan met zeer weinig woorden
gezegd worden : even eens gelyk 'er
maar eenige weinige algemeene zetre-
gels voor de gezondheid zyn , terwyl
de Verhandelingen over de Geneeskun-
de oneindig zyn , om dat ieder zieke
volgens zyne gefteltenis , zyne levens-
wyze , en volgens de byzondere om-
ftandigheden > waar in hy zich bevindt,
inoet behandeld worden. Het is der-

hal-

qui rien ne manque , combien de combinaifons
inafllgnables , & qui font plutdt d^termin^es par
les cas fortuits que par aucune regie ? II y a bien
la deflbus un fond eflenticl & inalterable ; mais
ce qui le concerne peut>tre dit en fort peu de
mots : tout comme il n'y a que quelques aphoris-
mes generaux pour la fant^, tandis que les details
de la Medicine font infinis , parce que chaque
malade doit e"tre gouvernd fuivant fa conftitution ,
fon genre de vie , & les circonftances particulier
res oh il fe trouye. On a done raifon d'toire
des Traites d'education pour Jes Princes , <& de

mar-

30 Verhandtttng van den Heer FOR ME Y

halven met redcn , dat men Vcrbande-
lingcn van opvoeding fchrv it voor Vor-
ften , en dat men zoo klanr als *t mo-
gelyk is , alle de trappen der overige
ftanden aanwyft, vermits 'er geen een
is , die niet in 't ftuk der opvoeding
byzondere en onderfcheiden bepalin-
gen uitlevert. Het fchynt my toe ,
dat men ten dezen opzichte de nafpo-
ringen niet zoo verre heeft voorgezet ,
als men zou hebben kunnen en moe-
ten doen. Alles wordt byna in den
zelfden vorm gegoten ; en dus is 'er
niemand , die geene onnutte zafcen
leert , en die geene wezenlyke over-
flaat. De Heer DE MAUPERTUIS
heeft gezegd, dat'er voor iedere zick*
te een Geneesmeefter behoorde te zyn.
Ik geloove op beter grond te kunnen

zeg-

marquer aufll diflinflcment qu'il efl poffible les
nuances des autres conditions , puisqu'il n'y en a
aucune qui ne fournifTe des determinations parti-
culieres & fp<cifiques en fait d'dducation* 11 me
paroit qu'on n'a point poutfe* a cet egard les re-
cherches juson'oii elles pourroient & devroient al-
ler. Tout eft jett^ a pcu prcs an m6me moule ;
&; de cette manierc il n'y a perfonne qui n'appren-
ne cles chofes fnuriles , *& qui n'en omette d'eflen-
ticPes. M. DEMAUPF. RTUIS a dit qu'il fau-
droit un Mddccin pour chaque malade. Je me
croirois mieux fondd a dire, qu'il faudroitdesMai-

tres

de ZEDELYKE OPVOEDING. 31

zeggen, dat men voor de voornaamfte
ftanden , waar in de famenleving ver-
deeld is , Meefters en ontwerpen van
opvoeding behoorde te hebben. Ik
befpeur wel, dat men deze verdeeling
met al te verre moet voortzetten ;
doch men zal my toeftaan , dat zy
met geheel behoorde verzuimd te wor-
den.

Ten derden , einclelyk ; hoe veel
voordeel 'er ook gelegen mag zyn , in
de verkryging van kundigheden , ik
xnaak geene zwarigheid te zeggen , dat
dit voordeel zich niet uitftrekt over
alle ftanden ; dat 'er zyn , waar aan
het tot nadeel verftrekt; en dat men
zelfs in't algemeen zekerepalen , wan-
neer de zelve op eene duidelyke wyze
aangetoond worden , niet moet te bui-

ten

tres & des plans d'^ducation pour les principaur
^tats , dans lesquels la Spciete eft partag^e. Je
fens bien qu'il ne faudroit pas pouiTer trop loin
cetce divifion ; mais on m'avouera qu'elle ne de-
vroit pas ^tre entierernent negligde.

3. Enfin , quelque avantage gu'il y ait k acque'-
rir des connoiiTances , je ne fais pas difficult^ de
dire, gue cet avantage ne s'&end pas a toutes les
conditions ; qu'il y en pour lesquclles il fe change
en desavantage; & m^rae qu'en general on ne doit
pas pafler certaines limites , lors qu'elles font tra

c^es

32 Ferbandeling van den Heer FORMEY

ten gaan. Laten wy alle deze ftellingen
eenig licht byzetten.

En vooreerft , de algemeene kundig-
heid is eene herflenfchim ; daar na te
flaan , is den rug te wcnden naar zyn
doelwit ; het is , zyne herflenen op te vul-
len met eene opftapeling , waaruit niets
anders dan eene verftikking of verwar-
ring ontftaan kan. Hebben eenige groo-
te Mannen eene algemeene kennis ge-
had , (en noch moet men deze uitdruk-
king zeer bepaald opvatten , ) het is ,
om dat zy groote Mannen waren , bui-
tengewone Mannen ; en wanneer men
opmerkt , hoe raar deze verfchynfelen
in iedere eetiwe zyn , zoo is het gee-
ue kleine laatdunkenheid, te gelooven,
id^t men geroepen is ? om 'er het getal
van te vermeerderen. Maar de jonge

lui-

cfes d'une maniere formelle. Rpandons du jour
fur toutes ce$ aflertions.

Et d'abord le (avoir univerfel , eft une chimcre;
y afpirer , c'eft tourner le dos a fon but , c'eft
entafler dans fon cerveau un amas d'oii il ne peut
r^fulter que rafFaifTemenc ou Tembarras. Si quel-
ques grands Hommes ont dt^ univerfels , (_& en-
core faut il prendre cette exprelBon fort aii ra-
bais,) c ' e ft parce qu'ils ^toient de grands Hom-
ines , des Hommes extraordinaires , & quand on
voit combien ces phfcnomenes font rares dans cha-
que fiecle , il y a bien de la prefomtion k croire

qu'oa

de 2EDELYKE OPVOEDING. 33

luideft nemen eene lofle nieuwsgierig-
hcid , en een zwak vermogen om in
alle zaken oppervlakkig te worden ,
voor de zaden eener ware algemeetie
kundigheid ; zy zyn belezen genoeg ,
om over alles , 't zy recht , 't zy ver-
keerd mee re praten ; en de hooggaan-
de inbeelding , waar mede zy vervuld
zyn , doet hen als een Godfpraak be-
fliflingen uitfpreken , waar over een wei-
nig gezond verftand hen moeft fchaam-
rood make. Zoo vervolgens eenigetoe-
juigingen , welke de blinde liefde vail
Ouderen 9 of de vleijery van Vrinden
geven , daar by komen , dan gaat alles
verloren ; en de voorgewende algemee-
ne wetenfchap verandert in eene onge-
neeslyke krankzinnigheid. Wanneer
derbalven jonge luiden tot een zeker

tyd-

eft appelle ^ en grdfTif le tiombre. Mais leji
jeunes gens prennent une curiofite vague & une
foible aptitude a devenir fuperficiel en tout genre
pour le germe de la vraye univerfalite" ; ils font as*
fez de le&ures pour pouvoir parler de tout , tanc
bien que mal ; & 1'extreme fuffifance dont ils fonc
pourvus , leur fait prononcer d'un ton d' Oracle
des decifions dont un peu de bon fens devroit les
faire rougir. Si apres cela quelques applaudifle-
mens donne*s par la tendrefle aveugle des parens ,
& par la flatterie des amis, s'yjoignent, tout eft
perdu; & la pre*tendue fcience univerfelle, devienc
IX. Deel, u Perk C un

4 Verhandeltng van (kn Heer FORIMEY

tydperk komen , waar in zy te rechter
en linker zyde buitenfprongen willen
doen , dan moet men hun meer dan
ooit den breidel koit houden , en tot
hun doehvit , tot dat foort van bezig-
hedcn bepalen , 5 t welk overeenkomt
met het beroep , dat zy omhelzen ,
en met de noodzaaklykheid , waar in
zy zyn , om fommige zaken te weten ,
terwyl anderen hun byna nooit van ee-
nig nut zullen zyn. Sederd omtrend
eene eeuwe is 'er eene' menigte van
Boeken gefchreven , welke die gevaar-
lyke neiging zeer begun ftigen , en wel-
ke alle de bolwerken , die men 'er te-
gen zou willen opwerpen , byna -krach-
teloos maken. Men kan aan het hoofcl
dezer Schriften het vermaard Woorden-
lioek van BAYLE plaatfen. Dergelyke

Wer-

un ddlire incurable. Ainfi , quand les jeunes gen
arrivent & un periode oh ils voudroient faire des
excurfions a droite & a gauche, on doit leur tenir
la bride courte plus que jamais j & les fixer a leur
objet , au genre qui repond a la profeffion qu'ils
embraflent , au befoiu qu'ils auront de favoir cer-
taines chofes , tandis que les autres ne leur feront
presque jamais d'aucune utilite. Depuis pres d'un
fiecle on a ccric quamite de Livres qui favorifent
beaucoup ce dangcreux penchant, & qui rcndent
presque inutiles toutes les digues qu'on voudroic
y oppofer. On pent mature ^ la tete de ces Li-
vres

wr de ZEDELYKE OPVOEDING. 35

Werken, in eene moedertale , op eene
aangename wyze gefchreven , en met
de grootfte verfbheidenheid van ftoffen
vervtild , trekken , verleiden , verruk-
ken de jonge Lezeren ; zy meenen
daar in te vinden al 't geen men kan ,
en al 't geen men moet weten ; zy hou-
den zich by den oppervlakkigen en be-
(lifTenden toon der Schryveren , diehun
behagen ; vooral drinken zy met groote
teugen het vergif in , van die twyffelary ,
waar van de befmettelykevoortgangon-
ze eeuvve gantlch en al heeft aangefto-
kcn. De zoo genaamde in alles door-
kundige geeften , die in deze dagen op
het tooneel der geleerdheid uitfchitte-
ren , zyn zeer wel in ftaat 9 om van de
dolle drift naar algemeene kundigheid
te doen walgen. Niets is 'er ten min-

ften

vres le fameux Diftionnaire de BAYLE. De pa-
reils Onvrages, Merits en langue vulgaired'unema-
niere agrdable, & remplis d'une extreme vartete" ,
entrainent, fedaifent,ravilTencde jeunes Lefteurs;
ils croyent y trouver tout ce qu'on peut & tout ce
qu'on doit favoir ; ils fe moment fur le ton fuper-
ficiel & d^ciflf des Auteurs qui leur plaifent ; fur-
tout ils avalent longs traits le venin de ce Pyr-
rhonisme dont les progres contagieux ont totale-
ment infetle notre fiecle. Les pr^tendus G^nies
univerfels qui brillent aujourdhui fur la fcene Iitt6-
raire font bien propres a degotater de la manie de

C z 1'uni-

36 Verfanieling van den Heer FORMEY

ften gemakkelyker , dan zich te over-
tuigen van hunne waarlyk diepe onkun-
de , en van hunne kwade trouwe , die
met eene verachring van alle welvoeg-
lykheid verzeld gaat.

By deze door de gezonde reden ge-
ftelde bepalingen , die cen ieder moe-
ten overhalen , om in den kring te bly-
ven , daar hy geen gevaar van eene on-
vermydelyke verdoling loopt , voeg ik
de byzondere bepalingen in de verfchei-
de beroepen , bet zy in die genen ,
waar in vereifcht wordt , dat men zich
op de geleerdheid toegelegd hebbe , het
zy indie, welke de Letter- oefleningen
niet noodig hebben. Wat de eerften
betreft , het is genoeg bekend , dat de
menfchen in 't algemeen niet dan een
bepaald begrip hebben , naauwlyks toe-

rei-

J'univerfalit. Au inoins rien n'efl-il plus facile
que de fe convaincre de leur ignorance vraye-
ment crafle , & de leur mauvaife foi qui eft accom-
pagn^e du mepris de routes les bien dances.

A ces limires pofe'es par la faine Raifon , qui
doivent engager chacun a refter dans une fphere
OLI il ne coure pas les risques d'un garement in-
vitablc, je joins les limices particulieres des diver-
fes profeflions , foit de celles qui exigent qu'on
ait ^tudi^, foit de celles qui dispenfent des Etudes.
Quant aux premieres, il eft afTez connu que les
homines ordmaires n'ont qu*une capaciee" born^e,

u.

$ver tfe ZEDELYKE OPVOEDING. 37

reikende om zich van him beroep met
die rechtheid te kvvyten , welke de ge-
zonde Zedekunde voorfchryfr. On-
dertuffchen houden die zelfde men-
fchen meeft alroos dat beroep voor een
enkel bywerk , en leggen zich met ee-
ne blinde drift toe op liefhebberyen en
en op navorfchingen , welke hunnen
tyd verflinden , en der Maatfchappye
berooven van de dienften 9 welke zy
van hun verwachtte , en recht had van
him te vorderen. Schoon zelfs deze
navorfchingen overeenkomftig waren
met het beroep van hem , die de zelve
doet , het nadeel blyft altoos het zelf-
de. Wat was 'er der Gemeente van
den Biflchop van Avranches aan gele-
gen, dat hun beroemde Kerkvoogd da-
gen en nachten opofferde aan zyn Be^

wys

a peine fuffifante pour s'acquitter d'un emploiayec
cette redtitude dont la faine Morale donne l'ide.
Cependant ces m^mes hommes font presque tou-
jours de cec emploi un fimple acceflbire , & fe jet-
tent a corps perdu dans des digreflions , dans des
cxcurtions , qui abforbent leur terns & privent la
Soci^t^ des lervices qu* elle attendoit d'eux , &
qu'elle eft en droit d'en exiger. Quand m^me ces
excurfions feroient analogues a la profefllon de ce-
lui qui les fait , 1'inconvenient fubfiite toujours.
Qu'importoit aux ouailles de l'Evque ttAwanches
ler c^bre Pr^lat confacrac les jours & les
C 3 nuits

van den Heer FOUAIEV

wys der Euangelifche Waarheid , ter-
wyl het van den Predikiloel was , cint
hy him het Euangciy behoord had te
leeren , en in zyne binnenkamer , dat
zy , hem wiliende raadplegen , recht
hadden tot een vryen toegang ? Het
is niet, dan na zyne plichten naauwkeu-
rig volbracht te hebben , dat men zich
kan overgeeven aan andere bezigheden 9
hoe pryswaardig en nuttig die anderzins
ook zyn mogen. Ondertuflchen is de
dwaling noch grooter 9 wanneer men
van een frort van bezigheid overgaat
tot een ander , en dat men zich aan
Letter- oelTeningen,of aan het fchryven
van Werken overgeetl , die geene de
minfte gemeenfchap hebben met de za-
ken , waar toe men als tot zyn hoofd-
werk geroepen is. Iladden H E N D u i K

de

nuits a fa Demonflration Evangelique , tandis que
c'^toit du haut de fa Chaire qu'il auroit du leur
demontrer 1'Evangile > & qu'ils avoient droit a le
trouver acceflible Jans ion C a 1 inct, lorsqu'ils vou-
loient le confulrcr ? Ce/n'eit qu'apres avoir exac-
tement rempli les devojrs qu'on peut'fe livrer a
d'autrcs occupations ,-xjudqtic eftimables & utiles,
qu'elles foycnt d'o lletirs. " Cependant 1'ccart ell
plus fenfible cncofe quand on pa<Te d'uii genre a
1'autre , & qu'on le livre a dcs dtudes ou a la
compofition a'Ouvrages ,qui n'ont pas la mpindre
liaifpn avec les objecs done on eft appelle a fairc

ion

ever de. ZEDELYKE OPVOEDING. 39

de Agtfle en JAKOBUS de Eerfle niets
beter re doen , dan Boeken over de
Godgcleerdheid en de Geloofsgeichillen
op te ftellcn ? Men verwyt den Ge-
neeskundigen het meed geneigd te zyn 9
om zich op floffen van befpiegeling toe
te leggen 9 om liever Godgeleerden ,
Oudheid - kundigen , Dichters te wil-
len zyn , dan zich in de Schriften van
HIPPOCRATES, SYDENHAM en
B o E R H A A v E te oeffenen. Ook wor-
den hunne zieken 'er naar behandeld ;
en de voorfchriften van zulke afgetrok-
ken Geneesmeefters kunnen nietanders
dan vervuld zyn van doodelyke mistas-
tingen.

Zulke beroepen ? als de Koophan-
del , en de Handwerken , de Krygs-
dienll, Landbouw en dergelyke, \vor^

den

ion capital. HENRI VIII. & JACQUES I. n'a-
voient-ils rien de micux a faire que des Livres de
Theologie & de Controverfe ? On rcproche aux
Medccms d'etre les plus fujets a fe jetcer dans dcs
matieres de fadtaifie d'aimer mieux <tre Theolo-
giens , An-iquaires , Poetes ? que de me'diter
HIPPOCRATE, SYDENHAM & BOERHAAVE.
Leurs malades font traites en confequence ; & les
recettes deMedecins ainfi didraits ne peuvent que
fourmiller dc quiproquos meurtriers.

Les Proflffi'ins telles que le Negoce & les Me"-
tiers, 1'Ecat Militaire, 1'Agriculture ? &c. ne font

C 4 pas

40 Verhandcling van den Hecr FORMEY

den niet uitgefloten van deze kundig-
heden , welke altyd de algemeene nut-
tigheid hebben van het verftand op te
wekken : ondertuflchen ben ik in bet
denkbeeld , dat zy 'er geene toelaten ,
dan van een zeker Ibort , en in eene
bepaalde maat. Ik zeg van een zeker
foort ; want een Koopman , die zich
de herffenen zou willen vervullen met
bovennatuurkundige denkbeelden , of
dezelve pynigen , om rymklanken by
een te zamelen , zou die geen niet zyn,
aan wien ik myne fcbatten wilde ver-
trouwen. Boven dien meen ik welge-
gronde bewyzen van ondervinding te
hebben , dat de aard van een beroep
altoos ftrydig is met dien der weten-
fchappen. Een fchatryk Bankier zal
een weetuiet fchynen , om dat hy het

waar-

pas exclufivcs de ces connoiflances qui ont tou-
jours Tutilite g^nerale d'ouvrir 1'eiprit : cependant
je fuis dansl'id^e qu'elles n'en admettent que d'une
certaine forte & dans une mefure de"t ermine^ Je
dis d'une cercaine forte ; car un N^gociant qui
voudroit s'aletrtbiquer le cerveau par des fp^cula-
tions m^taphyfiques , ou le mettre a la torture
pour raflembler des rimes , ne feroit pas celui a
qui je voudrois courier mon bien. D'ailleurs je crois
avoir des preuves d' experience bien de'cide'es ,
cjue 1'efprit d'une profeflion eft presque touJQurs
incompatible avec celui des fciences, Un Banquiet

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 41

waarlyk is , en zyn moet , vermits hy
alle zyne duizenden by een gefchraapt
heeft door eene benaarftiging , welke
hem aile andere verbiedt , door eene
bekwaamheid , welke zich niet verder
uitftrekt. Het zou die luiden te erger
gaan , zoo zy fraaije geeften of geleer-
den wierden. Zulks komt zelfs nice
te pas in het beroep , 't welk zoo ik
my dus mag uitdrukken , naaft aan de
Geleerdheid grenft , namelyk in den
Boekhandel. De Boekhandelaars , die
zich op him vernuft of geleerdheid be-
roemd hebben , zyn , in 't algemeen
gefproken , niet die genen geweeft ,
welke de befle huishoudingen uitgele-
verd hebben. Ik fta derhalven toe ,
dat alien , die eenige geftekenis heb-
ben,

millionaire paroitra un homme aflbz epais , parce
qu'il 1'eft en efFec , & qu'il doit I'ecre , pour avoir
acquis fes millions par une application qui lui en
incerdic toute autre , par un talent qui ne foufFre
point d'autre modification. Ce feroit tant pis pour
ces gens -la s'ils devenoient Beaux -Efprits ou Sa-
vans. Cela ne convient pas m&ne a la profefllon
limitrophe, fi je puis m'exprimer ainfi, aq favoir,
& la Librairie. Les Libraires qui fe font piques
d'efprit & de favoir, n'ont pas etc, g^ndralernent
parlant , ceux qui ont fait les meilleures maifons.
Je confens done cjue tous ceux qui ont quelaue
Uifpofition a s'^clairer, & qui en ienteni le deiir ,,

C.s fe

43 Verbandellug van den //w FORMEY

ben , om zich kundiger te maken , en
daar toe den lull voelcn , zich in die
zaken oefFenen , welke hun voegen ,
en dat zy zich daar in bekwaam maken ,
doch niet , dan tot eenc zekere hoog-
te , hebbcnde hun ftraks niet meer dan
eene hepaalde mnat van kundigheden
toegeftaan. En wanrom ? om dat bui-
ten dien , en zoo zy zich zelven geene
palen ftelden , zy niet langer verbon-
den zouden blyven aan dit of dat be-
roep ? gelyk hunne levenswyze, en de
Itaat , dien zy omhelft hebben , mede-
brengen ; maar Geleerden of Schryvers
worden zouden.

Men moet echter twee gevallen uit-
zonderen. Het een zict op zulke be-
roepen , die in zekcr opzichc noodza-
ken tot het opftellen en in 't licht geven

van

fe tournent du c6te qui Icur convient , & qu'ils
y deviennenc habiles , mais jufqu'a un certain
point, ne leur ayanc accord^ tout a 1'heure qu'une
roefure d^cerminde de connoiflances. Et pour-
quoi ? c'eft que fans cela , & s'lls ne fe prefcri-
voient pas des bornes aeux-me'mes, ils ne ieroienc
plus attaches telle ou telle profeilion 5 comme
rexige leur genre de vie & le parti qu'ils one em-
brailc" ; mais ils feroient Savans , ou Auteurs.

It faut cependant excepter deux cas. L'un eft
ceiui des profeifions qui appellent en quelque for-
te

de ZEDELYKE OPVOEDING. 43

van Werkerr. BOERHAAVE munttc
niet minder uit in de oeffening der Ge-
neeskunft , otn dat hy zich door zyne
penne onfterfiyk maakte. By WOLF
was de famenvloeijing van toehoorderen
niet minder , om dat hy zonder ophou-
den de drukperfle liet zweeten. En
dit zou men in 't algemeen van alien ,
die op de Hooge Scholen ondenvyzen ?
kunnen zeggen , indien hunne bekwaam-
heid altoos overeen kwam met hunne
eertytels. Het ander geval is dat van
luiden van een zeldzaam foort , die in
de oefFening van hunne bediening zelfs
middelen en gelegenhedcn vinden , om
hunne eeuw en de nakomelingen te 011-
derwyzen , en om leiTen en voorbeel-
den te geven , die dienen kunnen , om
alien , die hunne voetflappen trachten

na

te a compofer & ^ publier des Ouvrages. BOE R-
HA A v E rfen excelloic pas moins dans la pratique
pour s'tee immortalife par fa plume. WOLF n'en
avoit pas moins la foule des Auditeurs pour faire
g^mir les preffes fans relache. Kt c'eft en g^ne-
ral ce qu'on pourroit dire de tpus les Profefleurs
dans les Univerfic^s , s'ils avoient une capacite
aflbrtiflanre a leurs titres. L'autre cas , c'eft ce-
lui des gens d'un ordre rare , qui trouvent dans
Texercice meme de leur charge des moyens & des
occafions d'initruire leur flecle & la poiterit^ , de
dormer des lemons & des examples qui p'euvenc

fer-

44 Verhandcling van den Heer FORMEY

na te volgen , bekwaam te maken. Ik
zal twee groote Mannen aanhalen , wcl-
ker namen alleen myne gedachten ge-
noegzaam zullen ophelderen en beves-
tigen , namelyk VAUBAN en DAGUES-
SEAU.

Ik heb niet nicer dan noch eene aan-
merking te maken overmyn tegenwoor-
dig ondenverp , te weten over de mo-
gelykheid eener algemeene opvoeding ,
volgens welke alle menfchen geoeffend,
en alien even zeer geoeffend zouden
zyn. Ik verbeeld my , dat men de
tegenftrydigheid , welke in eene zooda-
nige gelykheid ligt opgefloten , uit alle
de voorgaande ophelderingen duidelyk
zal bemerkt heb ben. Ik ga , voor dat
ik eindige , noch verder , en houde het
voor geene roekeloosheid te betuigen ,

dat

fervir former tous ceux qui s'effbrcent de marr
cher fur leurs traces. Te citerai deux grands hom-
ines , done les noms feuls eclaisciront & prouve-
ront fuffifammenc ma penfde , VAUBAN <Sc DA-
CUESSEAU.

Je n'ai plus qu'une confid^ration a faire fur le
fujet que je traice aftuellement , c'eft a dire, fur
la porfibilit^ d*une Education univerfelle^ en vertu
de laquelle tous les hommes fulTent inftruits , &
le furfent galement. Je crois avoir fait fentir la
contradiction quMmplique une femblable ^galite par
eouces les remarques qu'on vient de lire, j'irai plus

loin

wcr de ZEDELYKE OPVOEDING. 45

dat het niet goed zou zyn , dat alle
menfchen geoeffend waren. Men be-
grypt wel, dat ik hier het oog niet heb
op de algemeene grondbeginfels van
den Godsdienft en de Zedekunde ,
welke men moet inprenten aan alien ,
welken het Code behaagd heeft het be-
ftaan en de geboorte te fchenken onder
fhmenlevingen , daar die beginfels be-
kend zyn , en dienen , of ten minrten
dienen moeten tot een grondflag voor
alle de overige. Dat een Kind dan lee-
re God te kennen en te vreezen , zyn
naaften lief te hebben , en , met een
woord , matig , rechtvaardig en godzalig
te leven ; en dat hy langs dezen weg te
gelyk een goed Medeburger en een
goed Chriften worcle ; dit is zyne roe-

Ping,

loin en finiflant , & je ne regarderai point comme
une tdmerit^ de dire qu'il ne convient pas que
tous les horames foyenc inftruits. On comprend
bien que je n'ai pas ici en vue les principes gne'-
raux de la Religion & de la Morale , qu'il fauc in-
culquer a tous ceux a qui Dieu fait la grace de par-
venir a 1 exiltence , & de naitre dans des Societ^s
011 ces principes font connus , & fervent , ou du
moins doivent fervir de bafe a tous les autres.

ai'un Enfant apprenne done a connoitre Dieu &
e craindre , a aimer fon prochain , en un mot a
vivre fobrement^ juftement & religieufement , & que
de cetce maniere il devienne tout a la fois bon Ci-

toyen

^6 F'srbandeling van den Hecr F o R M E y

ping , het is de volftrekte plicht , de
onverzuimlyke verbintenis van him ,
welken zyne opvoeding is toever-
trouwd. Maar buiten dit blyven 'er
weinig andere letter- oefFeningen waar
te nemen , ( de gemelde kundigheden
onderftellende dat men lezen en fchry-
ven kan) voor hun , welken de Voor-
zienigheid in de geringfte ftanden der
Maatfchappy geplaatft heeft. Gefchikt
zynde om den zwaarften laft in de be-
zigheden dezer wereld te dragen , zoo
blykt , dat men moet vermyden hen
daar van 'tzy af te leiden, 'tzy afkee-
rig te maken. Dat men derhalven
deze twee zaken wel in acht neme ,
zy zyn beide van het hoogfte aan-
belane.

Zy,

toyen & bon Chretien ; c'eil fa vocation, c'eft le
devoir rigoureux , T obligation indifpenfable , de
ceux qui font charges de l^lever. Mais apres ce-
la il ne rede gueres d'autres etudes a faire , ( les
connoiffances pre"cedentes fuppofant qu'on fgait li-
re & e"crire , ) pour ceux que la Providence a pla-
ces dans les derniers rang de la Societ^. Ueftine's
k porter le principal fardeau des occupations de
ce bas monde , voila ce dont il faut e"viter de les
detourner & de les dgouter. Qu*on prenne bien
garde a ces deux id^es ; ellcs font Tune & 1'autre
de la dernicrc importance.

I!

rf* ZEDELYRE CPVOEDING. 47

Zy , welker arbeid volfTrekt nood-
zaaklyk is , zoo wcl ten nutte van hun
zelvcn , als van anderen, moeten van
het arbeiden niet afgetrokken worden.
Een goed Akkerman, een Ambachts-
man , die zich aan het lezen begeven
of toeleggen wilden , op het verkrygen
van kundigheden , die, door het ver-
band , waar in zy tot elkanderen flaan 9
hen altoos verder en verder zouden
leiden , zullen de uren op deze wyze
befteed , wezenlyk verwaarloozen ,
vermits hun en hunner huisgezinnen
beftaan van deze uren af hangt. Eea
Dienftknecht , die zich bezig houdt
met letter-oefleningen , terwyl men hem
roept om te dienen , zal weggezon-
den worden 9 en geene andere Mees-
ters vinclen. Of anders > zoo men

deze

II ne faut pas d^tourncr du travail ceux dont
le travail e(t indifpenfablement neceflaire, & pour
eux-mmes , & pour les autres. Un bon Labou-
rcur , un bas Artifan, qui voudroit faire des ledfcu-
res , & s'initier dans des connoifTances , qui , par
la liaifon qu'clies one entr'elles, les meneront tou-
jonrs plus loin , perdront reellement les heures
employees de cette inaniere , puisque de ces heu-
res ddpend leur fubfiftance & celle de ieur famille.
Un Domeftique qui fera des erudes , tandis qu'on
lui demande des fervices , fera congedie , & ne
trouvera point de Maicres. Ou bien" 5 (i Ton vou-

loit;

48 Verlnn&eling van den Heer FORMEY

deze grilleti wilde gedogen , zou men
zich moeten getrooften een gedeelte
der voortbrengfels van den akkerbouw,
de handwerken , en van andere voor-
deelen , die men van zynen minderen
trekt ? te mitten. Maar iemand voor
des zelfs beroep een af keer in te boe-
zemen, is noch nadeeliger, dan hem
daar in afleiding te geven. Zullen de
menfchen zich geruft houden in den
ftaat en de bezigheden , welke hen
vernederen , en byna gelyk ftellen met
de Laftdieren , zoo is het noodig ,
dat zy hunne ziel niet verheffen en
verfterken, zoo dat zy hare edelheid
en verhevenheid al te duidelyk gewaar
worden , en al te levendig die natuur-
lyke en oorfprongelyke gelykheid be-
merken ? aan welke de tegenwoordige

ge-

loit condefcendre a cette fantaifie,il faudroit fe re-
foudre a perdre une partie du produit des terres , des
metiers, & des fecours qu'on tire de fes infe>ieurs,
Mais Tinconvdnienc du de"gotit eft encore plus grand
que celui de la diftraftion. Pour que les honimes
demeurent tranquilles daos des conditions & dans
des occupations qui les rabaiflent presque au ni-
veau des Betes de fomme , il eft a propos qu'ils
n'elevent & ne fortifient pas leur ame de maniere
a s'appercevoir trop clairement de fa noblefle &
de Ton excellence , & fentir trop vivement cette
egalit^ naturelie & primitive ii la quelle la forme

de

vt*r de ZEDELYKE OPVOEDING 49

gefteltenis der menfchelyke famenle-
vingcn zulke harde flagen toebrengt.
Hier door zouden zy wel haafttotmis-
moedigheid en oproer vervallen ; zy
zouden doen , gelyk die Negers , die
nu eens wanhopig wegens hunne fia-
verny , 'er weten een einde van te ma-
ken met zich zelven te verftikken door
een byzonder middel, dat zy hebben,
van hunne tong te vouwen , en in de
keel te halen ; of dan eens verwoed
door de harde behandeling , waar me-
de zy geteifterd worden , aan 't mui-
ten flaan , en die moorddadige ver-
woeftingen aanrechten, waar van meii
de voorbeelden heeft. Indien deze
Slaven noch betel: verlicht waren , en
door overdenking zoo wel als door on-
dervinding meer kennifle verkregen 5

zou-

<1es Societ6s pOrte de li rudes atteintes. AlorS
ils tomberoient aifdment dans le decouragemenc
& dans le murmure ; ils feroient comme ces Ne-
gres , qui , toncof: defoMs de leur captivite favent
la terminer en fe fuffoquant eux-m^mes par un art
fingulier qu'ils ont de replier la langue <Sc de la re-
tirer dans le gofier ; ou tant6t , furieux des man*
vais traitemens dont ils font excedes , fe re"vol-
tent & caufent les funeftes ravages , dont on a
des exemples. Si ces Negres avoienc plus de lu-
mieres encore , plus de connoiflancestancreflechies
IX.Deel, i.rerb. D qu'ex-

50 Ferhandeling van den Heer FOR i\i E v

zouden zy hun juk met vry minder ge-
duld dragen , en vry meer bekwaam-
held hebben, om het zelve aftefchud-
den. De toepasling hier van is ge-
makkelyk.

De gezonde Staatkunde en de Wet-
gevende macht hebben derhalven hier
een voorvverp , waar op rften mogelyk
geene genoegzamc acht flaat ; te we-
ten om orde te ftellen op de uitdee-
ling van kundigheden , invoegen dat
men 'er genoeg van hebbe , maar dat
men 'er met te veel van hebbe ; even
eens omtrencl als in de openbare vreug-
de*bedryven , daar men fonteinen van
\vyn laat fpringen , Overvloedig ge-
noeg om het volk te vervrolyken ,
maar niet om het zelve dronken te

ma-

qu'expdrimentales , ils porteroient leur joug avec
bien plus d'impatience \ ils feroient bien plus ha-
biles a le fecouer. L' application eft aifee.

.

La faine Politique , la bonne Legifation , ont
done ici un objec auquel on ne fait peut-etrepas
affez d'attention, c'eft de prefider a la difpenfation
des lumieres , de fa^on qu'il y en ait aflez , mais
qu'il n'y en ait pas trop ; a peu pres comme dans
d(

les fehes publiques. oh Ton feroit couler des fon-
taincs de vin aflez abondances pour rejouir le peu-
pie , mais non pour Tenyvrer* C'eit plutdt uu

mal-

ever dc ZEDELYKE OPVOEDING. 5*

maken. Het ftrekt een volk veel eer
tot ongcluk dan tot geluk , wannecr
eene zekere fmaak in belezenheid en
oeifeningen zich al te veruitbreidt, en
tot aan dc laagfte trappen der Maat-
fchappy doordringt. In plaats dat
zulks wel onderleid'e , vcrftandige en
bondige luiden zou uitleveren , ko-
men 'er praters en redene^rders uit
voort, die over alles hun oordeel wil-
len vellen, en zich dwaaslyk het hoofd
breken en warm maken over zaken >
welke onder hun bereik niet vallen ,
noch vallen kunnen , en die hier door
die goedwilligheicl verliezen, welke de
fpil is der regering. De gevolgen ver-
fchillen hier zekerlyk naar den land-
aard der Volkeren. By de Franfcken*

licfat-

malheur qu'un bonheur pour une Nation , lors
qu'un certain gout de lefture & d'etude s'y rdpand
trop , & gagn jufqu'aux plus bas etages de la So-
ciete. An lieu que cela fafle des gens inftruits ,
fenfes ,. & folides, cela fait des difcoureurs & des
raifonneurs , qui veulent juger de tout , done la
tte s'embaraffc & s'echauffe mal-a propos fur des
fujets qui nc font ni ne peuvent devenir de leur
reffort , & qui perdent par la cette docilite qui eft
3e pivot du Gouvernemenc. Les effets varient ici
^ la x^rit^ furvant le caradere des Nations. Chez
le Francois leger & ibuplc il n'en refuitc qu'un es-
D a prit

"52 Verbal? deling van den Heer FORMEY

lichtvaardig en gcdwee , ontftaat 'er
enkel den geeft van ydelheid uit, die
de minfte nietigheden najaagt, en zich
dikwyls de grootfte buitenfporigheden,
de ichandelykfte onbetaamlykheden
veroorloft. By de Engclfchen , hard-
v .cbtig en woeft (deze beoordeelin-
gen zien allecn op het gros dier na-
ticn , op het zoo genaamde volk ,)
wordt het een zuurckeflem van ver-
biuering , vvoede en muitzucht. Een
kwaalyk gezind Schryver geeft boos-
aardige blaadjes in 5 t licht , die ganlch
F.ngeland leeft ; aanftonds ontftaat 'er
cene gifting , die wel haaft tot oproer
overdaat , en de grondflngen zelve van
de t ;?pcrite macht kan doen beven.
Terwj-lik dit fchryve, veftigt een der

vin-

pric de frivolit^ , qui court apr^s Ics moindres
bagatelles , & fe permet fouvent les plus grander
extravagances , Ics plus honteufes indecences.
Chez YAnfrlois , dur & fe"roce , (ces jugemens ne
regardeni jama : s que le gros des Nations , le peu-
pic propu?menc die ,) c'eit un levain d'aigreur ,
d'c- ipor cement , d'eftorts f^ditieux. Un Ecrivain
mal-inteniionnd public des feui'lles virulentes gue
toute V Angleterre lit. Auflirdt s'excite une ter-
menraciun qui de'ge'nere bient6t en combullion ,
& cu pent cbi'c'nler les fondemens m^mes dupou-
voir fiiprcmc, Taocjis que j'^cris ceci une des af-
faires

ever de ZEDELYKE OPVOEDING. 53

vinnigfte en haatlykfte gevallen van de-
zen aard een ieders opmerking (# ).

Hier uit trek ik een algemeen ge*
volg, namelyk dat deWethouderfchap
aller ftaten veel geftrenger behoorde
te zyn , dan zy is , op het uitgeven
van Werken , die in de moedertale ge
fchreven , over zaken handelen , waar
van de bewaring der goede orde en al-
gemeene ruft afhangt. Onze Eeu\v
heeft mogelyk geene verderflykerplaag
dan deze ? De Waarheden van den
Godsdienft en de Zedeleer worden
ftoutmoedig aangerand , de banden
der Maatfchappy worden in haren bur-
ger-

(a) In 't laatjl van bet jaar 1763*

faires les plus vives & les plus odieufes dans ce
genre fixe 1'attention du public (a),

Je tire de 1 une confequence g^ndrale 5 c'eft
que la Police de tous les Etats devroit ^cre beau-
coup plus fevere qu'elle ne l'eft fur la publication
des Ouvrages en langue vulgaire , qui traitenc
des matieres auxquelles rient la confervation du
bon ordre & de la tranquillite" publique. Notre
liecle n'a peut-tre point de fl^au plus pernicieux
que celui-la. Les verit^s de la Religion <St de la
Morale font audacieufement attaquees , les liens

de

(a) A la fin de 1763,

51 Verhandeling van den Heer FOIIMEY

gerftand , regering en huifielyken ftaat
zclvc wreedclyk verbroken door lin-
den 5 die den ondergang fehynen ge-
zworen te hehben van alle inftellin-
gen. . Men ftelt in fommige kinden
middclen in 't werk , min of meer knieh-
lig , om deze aanflagen te verydelen ;
maar zy zyn in 't algemecn veel te
zwak , en niet overeenkomftig met de
hevigheid van het kwaad. En die ver-
fto >rders van de algemeene ruft on-
durtufll-hen , wanneer zy zich in 't minft
ter weereld bepaald vinden door wet-
t h en vonniflen , laten niet na luide
Iclichten uit te ftorten , zieh op de
natuurlyke billykheid , op het recht
der Volkeren te beroepen, de vryheid
van denken , en de vryheid der druk-
perfle te vorderen , welke in hunne

ban-

de la Soctete civile, politique, & mdme domefti-
quc font cruellement dcchir^s par des gens qui
femblent avoir jure la rainc de tous les etahlilie-
niens. On employe dans quelques endroits des
mefurcs plus ou moins efficaces pour reprimer ces
auentats ; mais elles font en general bien foibles,
bien d'sproportionnees a la grandeur du real. EC
cepei.dant les perturbateurs du repos public, s'ils
font Ic mo.ns du monde gene's par les loix & par
les arrgts , jettent les haucs cris , en appellenc a
J'equit^ naturellc , an droit des gens , reclament
la liberte dc penfer <Sc la libertd de la prefle , qui

DG

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 55

handen niejs anders zyn , dan als een
dolk in die van eenen uitzinnigen.

Dat men nu alle de overwegingen ,
die ik hier voorftelde , en alle de on-
derfcheidingen , die ik 'er heb byge-
voegd , famen neme , dan zal men ,
zoo ik my niet bedrieg 9 overtuigd
zyn , dat 'er geene algemeene opvoe-
ding mogelyk is , en dat al ontvverp ,
'tgeen iet dergelyks aandehandmocht
geven , zonder verder onderzoek on-
der de herfienfchimmen mag getteld
worden ; even eens gelyk de grootfte
Meetkundigen zich de moeite niec ge*
ven , de vierkants berekeningen van
het rond , welke men him aanbiedt ?
te onderzoeken , maar dezelve by het
enkel opfchrift voor valfch houden.

III.

nc font autre chofe entre letirs mains qu'un poi-
gnard dans celles d'un furieux,

Qu'on r^unifle a prefent toutes les confidera-
tions quo je viens de propofer , & toutes les di-
ilindions que j'y ai jointcs , on fera , fi^je ne
me trompe , convaincu qu'il n'y a point d'educa-
tion univerfelle poffible ; & que tout projet qui
en annonceroit une femblable 3 peut etre mis fans
examen au rang des chimeres ;' tent comme les
grands Geometres ne fe donnent pas la peine d'exa-
miner les Quadratures du.ccrcle qu'on leur prefea-
ts, & les tieanent pour fauiles fur 1'eciquetce.

D 4 HI.

g6 Ftrtfandellng van den Hccr FOIIIVIEY

III. Men moet de left mogelyke Of-
voeding zoeken.

Dit leidt my tot myne derde aan-
merking , hier in beftaande , dat men
by gebrek van een algemeen ontwerp
van opvoeding, het ontwerp meet zoe-
ken van de beft mogelyke Opvoeding;
en om zoo te zeggen , van eene Op-
voeding zoodanig ingericht , dat 'er
geen enkel menfgh zy , die 'er geen
nut van hebben , of geen huisgezin ,
daar men de zelve niet te pafle bren-
gen kan. Dit , meen ik , is ook het
cluidelyk oogmerk van de Maatfehap-
pye , die het Vraagftuk , waar mede
wy ons bezig houden, heeft opgege-

ven.

III. 11 iaglt de la meilleure Education
pojfible.

Cela me conduit ^ ma croifieme Remarque j c'eft
qu'au d^faut d'une th^orie univerfelle de 1'Kduca-
tion , il faut chercher la theorie de la meilleure
Education poffible; & pour ainfi dire, d'une Edu-
cation circonfcrite de maniere qu'il n'y ait aucun
individu qui ne puifle en profher , aucune famille
011 Ton ne puifle les mettre en ufage. Cell , je
crois , 1'intention bien marquee de la Socie"t qui
a propofe le problerae done nous nous occupons.

Tous

ever tie ZEDELYKE OPVOEDING. 57

ven. Alle menfchen hebben een ver-
ftand en een hart, die beftierd moeten
worden. Men moet ze derhalven alien
omvangen , en den omtrek halen van
een rond , 't welk zoo groot is , dat
uit het middenpunt deftralen zichkun-
nen uitbreiden tot aan de tiiterfle pa-
len van 't menfchelyk geflacht. Doch
ik bedrieg my ; deze omtrek moet zich
zoo ver niet uitftrekken , en kan gee-
ne andere dan de befchaafde Volkeren
bevatten. Het zou eene volflagen ftry-
digheid zyn , te willen onderzoeken ,
hoe wilde Volkeren , zonder op te
houdenWilden te blyVen, verlicht en
deugdzaam , nuttig en gelukkig kun-
nen worden. Welk een verheven denk-
beeld van deze Wilden zy , die hun-
nen lof zoo breed uicmeten , geven

mo-

Tous les hommes ont un efprit & un coeur a for*
mer. II faut done les embrafler tous , & tracer
]a circonf^rence d'un cercle aflez grand pour que ,
depuis le centre, les raijons aillent fe prolongei*
jufqu'aux dernieres bornes du genre human. Je
me trompe cependant ; cette cir conference doit
fitre un peu moins yafte , & ne peut cornprendre
que les Nations policies. Ce feroit une contra-
diftion formelle dans les termes que derechercher
comment des Sauvages , fans cefler d'etre Sauva-
ges , peuvent devenir eclaires & vertueux , uti-
les & heureux. Oiielque haute id^e que donnent
D$ de

58 Ferbandeling van den Hetr FORMEY

inogcn, het blyft onloochenbaar, dat,
zoo zy die verhcvenheid en dat gelufc
bezitten , wclke men hun toefchryft ,
het cle onkunde zy , die 'er de grond-
flag van is. Maar vermits wy begin-
nen met de vernietigiiig van dezen
grondflag , zoo kunnen wy by gevolg
de Wilden niet noodigen , om uit on-
ze ondenvyzingen vrucht te trekken ,
zonder tevens te vordcren , dac zy
voor alle dingen hunnen ftaat verlaten.
Wy ten minften hebben geen doorzicht
genoeg om middelen uit te vinden ,
welke dien ftaat overeen kunnen bren-
gen met het ontvverp van de beft mo-
gelyke opvoeding. Wy bepalen ons
derhalven tot menfchen , die in om-
ftandigheden geplaacft zyn , welke met
dcze opvoeding niet ftrydig zyn ^

fchoon

de ces Sauvagcs leurs Pan^yrifles outr^s , il de-
meure inconteftable que , s'ifs ont la, grandeur &
le bonheur qu'on leur attribue , c'eft Tignorance
qui en e(t la bafe, Or nous commengons par de-
truire^tte bale , & par-confequenc nous ne pou-
vons flp^r les Sauvages ^ profiter de nos eniei-
gnemens , qu'en cxigeanc qu'ils renoncent avanc
toutes chofes a leur ecac. Au moins notre pen^-
tration ne va> t-elle pas jusqu'a trouver des exp-
diens pour concifier cec ^tac avec le plan de la
meilleure Education pofllble. Nous nous reftrai-
gnons done aux homines qui fe trouvent places

dans

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 59

fchoon deze omflandigheden voor 't
overige zeer veel vcrfchillen in de be-
trekking , die zy rot deze opvoeding
hebben. Dit zal dan ons doehvit zyn
in 't beloop dezer Verhandeling ; de
wettige Beoordeelaars zullen befliflen ,
op wdke wyze wy zulks volbracbt
hebben.

IV. Deze Opvoeding moet zich niet

te vecl verwyderen van de aan-

genomen gebrulken.

Al 't geen ons noch overblyft hier
omtrend te zeggen , ( en die zal onze
laatfte voor af gaande aanraerking zyn ,)
is , dat de beft mogelyke opvoeding

zich

dans des circonfhnces , qui ne repugnent pas a
cettc education , quoique d'ailleurs elles varicnc
extrcmement dans le rapport qu'elles y ont. Ce
fera la notre ohjet dans le corps de c*e difcours ; .
les Juges comperens d^cideronc de la maniere done
r,ous 1'aurons envifag^.

IV. Cells Education ne doit pas trop s'ecar-
ter des ufages reps.

Tout ce qui nous refle a dire d'avance a cet egard ,
(& ce icra nocre derniere Remarque pr^liminaire,)

c'eft

tfo Vcrbahdclittg van den Heer FORM BY

zich niet te veel meet verwyderen van
de aangenomen denkbeelden , en cle
ingevoercle gebruiken , fchoon zelfs
die denkbeelden al de juiftheid , noch
die gebruiken al de volmaaktheid had-
den , waar toe zy te brengen zyn. Ik
vrees niet, dat deze aanmerking door
hun zal afgekeurd worden , die de on*
dervinding by de overdenking voegen.
Het middel om niets te doen , belhjat
dikwyls in het al te wel willen doen.
Men heeft buiten tegenfpraak eene
groote menigte van fchoone bedenkin-
gen in de befpiegeling , maar die in
de daad onuitvoerlyk zyn. Zich voor
te ftellen , onvolmaaktheden , waar
uit men tegenwoordigwezenlyke voor-
deelen trekc , af te fchaffen , om 'er

nicer

c'eft que la meilleure Education pofTible ne doit pas
trop s'e"carter des idees revues & .dcs ufiiges eta-
blis , quand ra^me ces id^es n'auroient pas toute
la precifion , ni ces ufages toute la perfe&ion ,
auxquelles on peut les conduire. |e ne crains
point que cette rernarque foit desavou^c par ceux
qui joignent I'cxperience a la reflexion. Le moyen
de ne nen faire confide fouvent avouloirtrop bien
faire. 11 y a fans contredit une foule d'fd^es admi-
rables dans la fp^culation, raais r^ellement impra-
ticjuables. e propofer de detruire les cho-.es impar-
faites done on tire aduellernrnt des avantages for-
mels , pour leur en fubftuuer de plus parfattes qui

de-

cwr de ZEDELYKE OPVOEDTNG. ~^6t

meer volmaakte , die vruchtloos zou-
den bly ven , in de plaats te ftellen , is
eene vergeeffche affchaffing ; en wm-
neer men hardnekkig voorc wil varen ,
zulks te doen ten kofte der famenle-
ving , dan wordt men berispelyk en
ftrafwaardig.

Om deze bedenking beter te vatten ,
moet men zich te binnen brengen , op
welke wyze de Maatfchappyen en de
verfcheide inftellingen , die tegenwoor-
dig in gebruik zyn , om de zaken in
goede orde te houden 9 tot ftand zyn
gekomen. Dit alles is achtervolgens ,
en , om my dus uit te drukken, door
gedurige aanvoeging gefchied. De
ftukken tot elkanderen betrekkelyk ,
by den anderen gevoegd, werden doof
bet openbaar gezag bekrachtigd ; en

daar

demeureroient infrudueufes, c'efl detruire a pure
pertc ; dc quand on s'obftine a vouloir le faire
au detriment des Societes , on eft reprehenfible
& puniflable.

Pour mieux faifir cette idee , il faut fe rappeller
comment fe font formers , & les Societes , & les
diverfes inftitutions qui y fervent adtuellement k
regler les chofes. Tout' cela s'eft fait fuccefllve-
ment , 6c pour m'exprimer ainfi, par juztapojition.
Des pieces de rapport ajoutees les unes aux autres
ont eu pour ciment Taucorite publique ; & il s'en
eft forme un corps dont il eft aflez aifd d'apperce- 1

voir

6* PerhandeKng van Jen Heer FORMEY

daar uit is een lighaam ontftaan , waar
van het gemakkelyk valt de onevenre*
digheden , en ibmwylen zelfs de mis-
ftanden te ontdekken , zonder dat het
daarom minder moeilyk zy , iets be-
ter voor den dag te brengen. Dit is
de klip onzer hedendaagfche.beipicge-?
laars. Zy verbeelden zich overvlie-
gende vernuften te zyn , om dat zy
de gemelde gebreken ontdekken , de
zelve breed uitmeten en vergrooten ;
waar mede zy niets anders uitrechten ,
dan de fnoodfte roekloosheid tebetoo
nen , vermits zy de aangenomen rege-
rings vormendaar door in verdenking
en verachting brengen , en de men-
fchen onrultig en oprocrig maken.
Vervolgens meenende een zeer verhe-
ven vlucht te nemen , verliezen zy

zich

voir les jrr^gularitc^s , quelquefois m^rne les dif-
formitds , fans qu'il foit pour cela facile de faire
mieux. C'efl 1'ecueil de nos fpe"cularifs moderncs.
Ils croyent etre des genies lupcrieurs, parce qu'ils
cfetouvtent les ddfauts en queftion , les Scalene ,
& les exajrerent ; en quoi ils ne font que montrer
]a tdm^rit^ la plus condamnable , puisque par li
ils d^crient & decr^ditent les formes adtuelles de
Gouvernement , ils rendent les hommes inquiets
& f^ditieux. Enfuite , croyanc prendre Peflbr le
plus 61ev^ , ils fe perdenc dans des efpaces irnagi-

nai-

ever de ZEDELYKE OPVOEDING. 63

zich in de ingebeelde i%iimt<?n , niaken
kafteelen in de lucht , en gebouwen ,
die geene deminfte beftendigheid heb-
ben. Deze denkbceklen befmetten ee-
pe menigte van ydele, herfienvaten en
dwaalgeeften ; en zoo de fchriften ,
die met deze herflbnfchimmen vervuld
zyn , flcchts uitwendig fraai opge-
pronkt , of. van een aan^enamen ftyl
zyn , zoo voegt zich , by deze voor-
gaande toejuichers , een gantfche hoop
van oppervlakkige vernufcen, en ver*
eenigt zich met de zelven in eenenlof-
galm 9 die niets beduidt, en noch min-
der bevvyft. Men kan hen , die deze
ontwerpen , regelrecht flrydende met
alle , welke in zwang zyn 9 zoo vry-
moedig voor den dag brengen 5 niet
bctcr vergelyken , dan met den ver-

maaiv

naires, bdtiflcnt des chateaux en Fair, des edifices
qui n'ont pas la moindre confiftance. Ces iddes
afFeftent quantit^ de cerveaux creux , d'efprits vi-
lionnaires ; & fi la forme in^me des Ouvrages oh
ces chimeres fe trouvent ell feduilance , fi le flile
eft attrayanc , une foule d'efprits fuperficiels fe
joignenc aux approbateurs precedens , & formenc
avec eux un chorus qui ne fignifie rien ,-& prpu-
-ve encore moins. On ne pe'uc mieux comparer
ceux qui debitenc avec confiance ces plans diame-
tralement oppofe a tons ceux qui exittect ? qu'att

fa.

64 Ferhandeling van den Heer FORM&?

maarden dolenden Ridder , die zich
uitgaf voor den wreker van alien onge-
lyk. Zoo zy zich verwaardigden, hun-
ne oogen een weinig lager naar de aar-
de te wenden , om die menfchen ,
welke zy willen regeren , te befchou-
wen , en hen beter te leeren kennen 5
zouden zy gewaar worden , dat men
hen niet kan hervormen , en dat het
'er alleen op aan komt , hen te ne*
men , zoo als zy zyn , om van hun
het befte te maken , dat mogelyk is.
De menfchen zyn alle te redelyk , om
taftbare herfienfchimmen blindelings
te omhelzen , en zy zyn niet redelyk
genoeg , om zich te gedragen naar de
oogmerken , welke gefchikt zyn , om
hen met de daad toteene volmaaktheid
te brengen, die juift daarom, om dat

Chevalier qui fe piquoit d'etre leredrefleur
des torts. S'ils daignoient un pen rabaifler Icurs
vues vers la terre , confiddrer ces hommes qu'ils
fe propofent de gouverner , & apprendre a les
mieux connoitre ," ils verroient qu'on ne peut les
refondre , & qu'il s'agit ieulement de les prendre
tels qu'ils font, afin de tirer d'eux le meilleur parti
poffible. Les hommes font trop raifonnables pour
fe jetter tous a corps perdu dans des chimeres pal-
pables; & ils ne le font pas aflez pour entrer dans
des vues deftinees a les conduire rdellement a une

per-

wer de ZEDELYKE OPVOEDING. 65

zy te groot is , hun niet eigen wor*
den kan.

Zeer weinig luiden zyn in ftaat, de-
ze opmerkingen te maken , en 'er zich
van te bedienen als van een fakkel om
op hunne wegen veilig te wandelen*
Te berispen 9 te verachten , te boonen
zelfs , dit alles gefchiedt vry gemak-
kelyker. Doch zoo men al hier door
eenige onbezonnen , eenige muitzie-
ken gaande maakt , het grootfte ge-
deelte der menfchen jaagt men van
zich , en maakt men af keerig ; men
verlieft het algemeen vertrouwen , en
men wordt het voorwerp der billyke
veroordeeling van luiden , die verftand
en voorzichtigheid bezitten.

Maar laten wy ons uit de toepaden

be-

perfection qui , par 1& mdme qu'elle eft crop gran-
de , ne lenr convient pas*

Bien peu de gens font capables de faire ces ob-
fervations, & de s'en fervir comrae d'un flambeau
pour marcher dans des routes afTure'es. Fronder,
d^crier , ioiuker me" me , cela e(t plut6c fait.
Mais , fi Ton ameute par la quelques etourdis ,
quelques mucins , on ecarce & on rebute le gros
des nommes , on perd la conSanc^publique , &
Ton eft 1'objec de la jufte cenlure des gens dou^s
de bon fens & de prudence,
Sortons des avenues. Te crains qu'on ne les ait
IX. Bed, i. Perk. E trou-

66 yerhandeling van den Hecr

begeven. Ik vrees , dat men ze reeds
te lang znl hebben gevonden ; doch
ik verbeeld my , dat men zich niet
kan ontflaan , de zelve door te gaan ,
eer dat men tot de voorgeftelde Vraag
kotnt. Zie ons nu hier by de zelve.
Laten wy onze verdeeling hervattea
en vervolgen. I Het verfland te oef-
fenen. II. Het hart te beftieren. III.
Den menfch gelukkig te maken. IV,
Den menfch nuttig te maken.

I. DE

trouv^es un peu trop longues ; mais il me fcm-
ble, qu'on ne ppuvoit fe difpenfer d'v pafler a-
vant que de. venir a la Queftion propose. JNous
y void.
1. Former

dre

. .

id. Reprenons notre divifion, &fuivons-la.
ormer Fefprit. II. Former le cocur, lit. Ren-
Thomme heureux. IV* Rendre Thommc

I. CUL-

de ZEDELYKE OPVOEDING. 6?

I.

DE OEFFENING VAN 'T VERSTAND*

Wat bet Verfland is.

Ik meen hier door Verfland alle dd
kundigheden , die de menfch ver-
krygen , en al 't gebruik , 9 t welk hy 9 et
van maken kan* Het verfland is die
ziel 5 dat edelfle deel onzer famenftel-
ling j \ welk vereenigd zynde met een

lig-

I.

CULTURE DE L' ESP HIT*

Ce que ceft que U efprtt.

J*entens ici par L'efprit toutes les connoiltatices
que Thomme peuc acquerir, & tout 1'uiage qu'il
pent en faire. L'efprit eft cette ame , partie la
plus noble de notre compofe , qui , unie a urt v
2S 2 eorps

68 ycrhandeling van den Hecr FORME*

lighaam , dat hnar tot eene woning en
als tot een bekleedfel verftrekt , door
middel dcr zintuigen indrukfelen ont-
vangt , waar uit de denkbeelden voort-
komen. Deze denkbeelden zich ver-
menigvuldigende en ontzwachtelende,
verftrekken tot een foort van voor-
raadfchuur en fchatkamer , waar van
de menfch zich durende den gantfchen
loop zyns levens bedient ; en hy trekt
'er des te grooter voordeel uit , naar
mate de denkbeelden , die hy bezit ,
talryker en voor al onderfcheidelyker
zyn. Boven dien wordt 'er vereifcht,
dat het verftand van beginfelen of re-
gelen voorzien zy , die volftrekt noo-
dig zyn , om de denkbeelden aan een
te fchakelen en toe te patten ; en dat
het zelve by deze grondregels de be-

kwaara-

corps qui lui fert de domicile, & comme d'enve
lope , regoit , au moyen dcs organes des fens ,
des impreflions auxquelles r^pondent des id^es.
Ces idees , en fe multipliant & en fe d^velo-
pant , forment une efpece de magazin, de tr^for,
done rhomme fe fert pendant tout le cours de fa
vie ; & il en tire un parti d'autant meilleur , que
les ides qu'il poflede font plus nombreufes , &
furtout plus diftinftes. Outre cela il faut qu'il
air des principes , ou des regies, d'un ufage indis-
perfable , pour combiner ces id^es & les appli-
& qu'il joigne a ces regies I'habitude, Texer-

cice

ever de ZEDELYKE OPVOEDING. (5f>

kwaamheid en ervarenheid voege , cm
de zelve werkftellig te maken ; waar
uit voortfpruit , dat alles met gemak ,
Vaardigheid en met een goeden uitflag
volbracht wordt.

Al het geen betrekking heeft tot de
hier voorgeftelde einden , is ter oeffe-
ning van het verftand noodig ; al het
geen daar toe niet bevorderlyk kan
zyn , moet als geene opmerking ver-
dienende , verzuimd worden ; al het
geen daar mede ftrydig is , moet ver-
worpen worden , als alleen dienende ,
om het verftand te bederven , 4es zelfs
vermogens te verftompen , of verkeerd
te doen werken. De oeffening des
verftands beftaat derhalven in het be-
zorgen van alle nuttige ontzwachtelin-
gen , alle wezenlyke vorderingen van
de vermogens 9 die ons dienen'om de

din-

cice de les reduire en pratique ; d'oti naiflent la
facilit^ , la dext^rit^ , & tous les fucces*
Tout ce qui fe rapporte aux fins que nous ve-
nons d'indiquer, entre dans la culture de Tefpnt ;
tout ce qui ne peut y contribuer , doit tre ne-
glig^ cpmme ne raeritant aucune attention ; touc
ce qui y r^pngne , doit ^tre evit^ comme ne
fcrvant qu'a gdter refprit , a 6moufTer fes facul-
t^s , ou a en pervertir Tufage. La culture de
1'efprit confifte done a procurer tous les develope-
mens utiles , tous les progres rdds des facultes
qui nous fervent a connoitre les chofes depuis la

E 3 pei>

70 Verlmndeling van den Heer FORRIEY

dingen te kennen , van de eenvoudig-
fte gewaanvprdingen af , tot de meeft
famengeflelde rcdenkaveling toe ; en
om den akker, welkcn men bebouwt,
te zuiveren van al 't geen het vrucht-
baar zaad, dat men 'er in werpt, zou
kunnen benadeelen ; dat is te zeggen ,
om niet zinnebeeldig te fpreken , om
de verwarde denkbeelden op te hel-
deren , en de verkeerde nit den weg
te ruimen.

Hoe zeer de oefening van 9 t verfland
verzuimd of gebrekkelyk is.

Hier kan men met een opflag van '(
oog ontdekken , hoe zeer de oeffe-
ning van het verftand verzuimd of ver-

keerd

perception la plus fimple jufqu'au raifonnement le
plus compliqu^ , & a d^barrafler le champ que
Ton cultive de tout ce qui pourroit nuire a la bon-
ne femence qu'on jette 5 c'elt a dire , pour parler
fans figure , a ^claircir les idees confufes & a ^car
ter les faufles,

Combien fa Culture eft neglige's ou vicieitfe.

Ici Ton peut d^couvrir d'un coup d'oeil combien
la culture de refprit eft n^gligde, oumal execute'e.

Eg

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 71

keerd beftierd wordt. Indien men zich
op een foort van hoogte plaatfte , van
waar men de ftervelingen kon gade
flaan , in onwetenheid en dwaling ge-
dompeld , aan driften en ondeugden
overgegeven , onbekwaam tot opmer-
king en overdenking , of hunne be-
kwaamheid in dezen niet gebruikende 9
dan ter najaging der ydelfte voorwer-
pen ; ftrekkende ten prooye van ge-
durige ontroeringen, van knagendebe-
kommeringen , van onbegrypelyke te-
genftrydigheden ; zoo kan men niet
anders , dan het lot betreuren van een
fchepfel , aan 't welk de groote oor-
zaak van des zelfs beftaan niets gewei-
gerd heeft van al 't geen hem konde
leiden tot het einde 5 waar toe hy waar-

lyk

En fe plasant fur une efpece d'dminence d'oh Ton
d^couvre les mortels plong^s dans Tignorance &
dans 1'erreur, livr^s aux paifions &aux vices, inca-
pables d'actencion & de reflexion, ou ne deployant
leur capacit^ a cec egard qu'en faveur des objets
les plus frivoles , en proye a des agitations per*
p^tuelles , a des foucis devorans , (a des contra-
di&ions inconcevables , on ne peut que de'plorer
le fort d'une Creature a qui TAuteur de Ton e^tre
n'a rien re'fufe' de tout ce qui pouvoit la conduire
i fa veritable deftination , & qui me'connoit , &
cette deftination , & remploi des moyens qui s'y

4 rap*

72 Verb&ndcTing van den Heer FORMEY

lyk gefchikt is ; en die echter deze
fchikking niet opmerkt , en de mid-
delen , welke daar toe dienen , niet
weet te gebruiken. Is het der moeite
dan wel \vaardig, om nieuwe krachten
In te f pannen tegen een zoo algemeen ,
zoo diep ingeworteld kwaad ; om op
nieuws een dyk , die niet fterker zal
zyn dan de voorgaande, tegen dezen
ilroom op te werpen ? Laten wy
zulks beproeven 9 al ware het maar al-
leen , om aan de les van den Apoflel
te gehoorzamen , die wil , dat men niet
vertragc 5 het goede te doen.

rapportent. Eft-ce la peine de faire de nouveaux
efforts contre un mal aufli univerfel , aufll enra-
cin^ , d'oppofer a ce torrent une nouvelle digue p
qui ne fera pas plus forte que les autres ? Eflay-
ons , ne fut - ce que pour obe"ir au precepte de
T Ap6tre , qui veuc qu'on ne fe laffe point de f (li-
re is bien.

Etat

0wr de ZEDELYKE OPVOEDING. 73

De flaat van een Kind in zyn
oorfprong.

Ik ondcrflel , dat men den toefland
kent van een Kind , dat ter weereld
komt , als mede dien , waar in by du-
rende de eerfle maanden vanzynleven
blyft. Hy is een werktuiglyk geftel ,
dat gevoelen heeft , overeenkomftig
met de indrukfelen , die de voorwer-
pen op des zelfs zintuigen maken. De
wyze , waar op men het voor deze in-
drukfelen bloot flelt , is niets minder ,
dan onverfchillig , om het verftand ,
welks eerfte flikkeringen zich fpoedig
genoeg vertoonen, optewekken, en
te doen toenemen ; maar de verhande-
ling der voorzorgen , die in dit op-

zicht

Eiat primitif (Tun Enfant.

Je fupppfe que tout le monde connoit Tetatd'an
Enfant qui vient au monde, & celui oh il demeure
pendant les premiers mois de fa vie. C'eft une
figure organife"e , qui a des fenfations correfpon-
dantes aux irnpreflions que les objets font fur fes
organes. La maniere dont on Texpofe a ces im-
preflions n'eft rien moins qu'indiff^rente pour faire
eclorre & croitre cet efpritdont les premieres ^tin-
celles ne tar dent pas a fe manifefier ; mais le de-

S tail

74. Ferhandeling van den Heer FORMEY

zicht moeten waargenomen worden ,
behoort niet tot myn onderwerp ;
zulks behoort tot de lighaamlyke op-
voeding; en myn Voorganger heeft in
de beantwoording van 't voorgaande
Vraagftuk , alles hier omtrend gezegd ,
'tgeen'er beft van te zeggen was. Het
is ontegenfpreeklyk , dat in de meefte
Kinderen de vertraging van het ver-
ftand, des zelfs verzwakking, en fom-
wylen des zelfs uitdooving voortfprui-
ten uit het gedrag der Moeders en
Voedfters ten hunnen opzichte , uit
het gebrek van hare zorgen of van ha-
re kennis , en uit duizend misflagen
in het geen gedaan of nagelaten moeft
worden , waar door de inwendige zoo
wel als de uitwendige zintuigen bedor-
ven worden in een tyd , waar in de

tee-
tail des precautions a obfcrver a, cet e*gard n'eflpas
de mon fujec ; il appartient a T Education phyfi-
que ;& mon Devancier dans ['explication du pro-
bleme precedent , a die 1& dcfius tout ce qu'il y
avoir de mieux a dire. II eft inconteftable que
Ie retardement de 1'efprit dans plufieurs Enfans ,
Ton aifoibliflemenc , & quelquefois Ton extinction,,
viennent de la conduite des Mere,s & des Noiuri-
ces a leur dgard , du d^faut de leurs foins ou de
leur intelligence , <Sc de mille fauces de commiflion
ou d'omiflion , qui alrerent les organes tant inte-
rieura qu'ext^rieur? dans uo terns ou la mollcfTe

de

over dc ZEDELYKE OPVOEDING. 75

teederheid van die deelen de zelve on-
derhevig doet zyn aan gevaarlyke be-
ledigingen , die , zoo zy van te langeu
duur zyn , onherftelbaare uitwerkfe-
len voortbrengen.

Maar ohderfteld zynde , dat eeii
Kind , zoo lang hy in de wieg is , ee-
nigzins naar behooren is behandeld ;
zoo fla ik hem gade , en befpiede dc
ecrfte teekenen , die hy geeft , van
kennis ; en van daar begin ik om zyn
verftand te denken, en my toe te leg-
gen, om het zelve te oeffenen. Dit
Kind begint te kennen, te onderfchei-
den , te lachgen , te luifteren , en een
afgebroken geluid te maken , 't welk
wezenlyke pogingen zyn tot fpreken.
Zie daar hem reeds in 't geval , om een
voorwerp van oefFening te worden.

Zy

de toutes ces parties les rend fufceptibles delations
dangereufes, & qui, lors qu'elles durent crop long-
terns , produifent des effets irreparables.

Mais , en fuppofant qu'un Enfant a ete gouver-
ne , a peu prs comme il doit 1'^tre , au bcrceau ;
je robferve , j'e"pie les premiers lignes de connois-
fance qu'il donne , <Sc je pars de la pour penfer a
fon efprit & travailler a le former. Get Enfant
commence a connoitre , a diftinguer , a fourire ,
^ ecouter , a poufler des fons inarticules , qui font
de vrais eflais d'articulation. Le voici dej'a dans
le cas d'etre un objet dc culture. Ceux quj conti-

nuent;

76 Perbandeling van den Heer FORMEY

Zy , die voortgaan hem te behandelen
als een enkel werktuig , 't welk men
niets anders dan te bewaren , en voor
alien ongeluk te beveiligen heeft , of
als een fpeelpop , een tydverdryf ,
waar mede men zich vermaakt , zon-
der ander doelwit , dan om zich te
vermaken , leggen de eerfte gronden
tot eene vertraagde of bedorven op-
voeding.

Algemeene hinderpaal die de Of voeding ,
van des zelfs aanvang af, heeft.

Eer ik verder ga , zal ik hier , eens
voor al , eene algemeene aanmerking
maken , welke ik myne Lezeren ver-
zoeke zich telkens by ieder myner
voorfchriften te herinneren. Ik word

nuent ^ le traiter en fimple automate , qu'il fuffit
de conferver & de preTerver de tout accident, ou
comme une poup^e , un jouet , dont on s'arnufe
fars autre but que de s'amufer, pofent les premiers
fondemens d'une Education retarde 5 ou gite.

Ob [tack general a Y Education prife ds fon
origins.

Je m'arr^te ici un moment a une reflexion gen6-
rale , que je ferai une fois pour routes , mais que
je prie mes Lecteurs de fe rappeller a chacun de

mes

dc ZEDELYKE OPVOEDING. 7?

geroepen tot het voorftellen van een
ontwerp van de beft mogelyke Opvoe-
ding , en ik heb voorgenomen my van
die taak naar myn beffc vermogen te
kwyten. Maar deze beft mogelyke
Opvoeding , ik weet het van te voren ,
niemand zal ze ter uitvoer brengen.
Zou zulks gefchieden , dan moeft men
Ouders bebben , die hunne Kinderen
niet uit de oogen verliezen van het
eerfte oogenblik van der zelver ge-
boorte af , en inzonderheid van het
tydftip , waar in der zelver verftand
begint door te breken , tot aan de
voleinding der Opvoeding toe ; Ou-
ders , die alle de leflen , welke hun
ftaan gegeven te worden , duidelyk
begrypende, overtuigd waren van der
zelver wezenlyk gewicht , en van de

nood-

mes preceptes. Je fuis appelle h propofer le plan
de la meilleure Education pbffible , & j'ai defleia
de m'acquitter de cette tache fuivant ma capacit6,
Mais cette meilleure Education poffible , je le fgai
d'avance , perfonne ne Texe'cutera. Pour que ce-
la eiit lieu , il faudroit des Parens qui ne perdis-
fent pas de vue leurs Enfans depuis le moment
de leur naiflance , & en particulier depuis Tinftant
OLI leur efprit commence a poindre jufqu'au der-
nier terme de PEducatipn; des Parent qui, com-
prenant exadlement toutes les legons qui vont leur
donne'es , fuflent convaincus de leur folidite

78 farbandeling van den lleer FORMEY

rroodzaaklykheid , om ze naar te ko*
men ; Ouders , die de oprechtfle voor-
nemens , en de volmaaktfte bekwaam-
heid hadden , om deze leflen op te
volgen, en ze op ieder byzonderKJnd
toe te paflen , met de zelve op eene
wyze , volkomen naar ieders byzon-
dere neigingen ingericht , te fchikken ;
Ouders eindelyk , welken niet ontbrak ,
zoo wel ten opzicht van ledigen tyd ,
als van alle noodige middelen , om
van een Kind het voorwerp der ftand-
vaftigfte en beft beftierde zorgvuldig-
held te maken.

Naar welken kant mendeoogenwen-
de 9 men wordt het gebrek der boven
gemelde hoedanigheden of omflandig-
heden gewaar. De meefte Ouders

fchy-

& de la neceflite de les reduire en pratique ; des
Parens qui euflent les intentions les plus droites <Sc
Thabilete la plus complette pour fuivre ces legons,
& les appliquer aux differenv^ individus, en les mo-
difiant d'une maniere parfaitement accommodec
aux determinations individuelles ; des Parens en-
fin a qui il ne manquat rien quant au loifir & &
toutes les commodites requifes pour faire d'un En-
fant 1'objet des foins les plus conltans & les plus
judicieux.

De quelque c6t< qu'on tourne les yeux , on
voit , ou le d^fauc des qualitcs fusdites , on celui'

des

mr de ZEDELYKE OPVOfiDlNG. 79

fchynen te gelooven , dat de Kinde-
ren zich zelven opvoeden , of ten
minften , dat 'er niets anders noodig
is , dan een gemeenen en plompen
flender; en hetgeen hen in dit denkbeeld
beveftigt , is , dat zy zelve geene an-
dere Opvoeding gehad hebbende , on-
dertuficben zeer goede gedachten van
zich zelven voeden. Zy , die wat
gezonder denken zouden , hebben
veel al bedieningen , beroepen en al-
lerlei bezigheden , die hen overladen ,
en zelfs verplichten hunne Ki-nderen
van zich te verwyderen , . om door der
zelver tegenwoordigheid niet geftoord
en afgetrokken te worden, Ook de
menigte van Kinderen , die in fommi-
ge huisgezinnen fchielyk op elkande-

ren

dcs circonftances. Le plus s;rand nombre des Pa-
rens femble croire que les Enfans s^levent tout
feuls , ou du moins qu'il ne faut qu'une routine
commune & grofliere ; & ce qui les confirme dans
cette idee , c'eft que n'ayant pas t elev^s autre-
ment , ils ont cependant fort bonne opinion d'eux-
m^mes. Ceux qui penferoient d'une maniere un
peu plus diftingude , one fouvent des emplois ?
des travaux , des occupations quelconques , qui
les furchargent , & les obligent m^me d'^loigner
Icurs Enfans pour n'^tre pasinterrompus&diftraits
par leur preience. Le nombre auffi de ces En-
fans qui fe fuccedent rapidement dans certaines

fa-

{Jo Verbandeling van den Beer FORMEY

rcn volgen , is oorzaak , dat men de
zelven niet dan onvolkomen , en , om
zoo te zeggen, by den hoop waar kan
nemen.

Dus zou het klaarblyklyk zyn , dat
cen Kind van zyne geboorte tot zyne
volkomen opvoeding toe ? niets meer
zou behoeven , dan dat een enkel ver-
ftandig en toegenegen menfcb hem in
al zyn doen gade floeg ; en ten dezen
opzichte is de onderftelling van den
Heer ROUSSEAU in zyn Emile zeer
wel gegrond. Doch zulks belet niet,
dat de uitvoering van deze onderftel-
ling niet gedurig fleune op eene dub-
bele herflenfchim ; de eerfte , dat 'er
voor ieder Kind een Leidsman , zoo
als die van Emile , zou te vinden zyn ,

die

families, fait qu'on ne peut les foigner qu'im-
parfaitement , & pour ainfi dire , en gros,

11 feroit done tres vrai qu'un Enfant demande-
roit , depuis fa naiflance jufqu'a la fin de Ton edu-
cation qu'une peribnne clair<e & aiFedtionn^e , le
fuivit dans routes fes operations ; & a cet egard
Thypothefe de M. ROUSSEAU dans Emile eft
tres bien fondle. Mais cela n'empe'che pas que
le dvelopement de cette hypothefe ne porce con-
tinuellement fur une double chimere ; la premie-
re , qu'il pourroit fe trouver pour chaque Enfant
un Gouverneur tel que celui $Emilt % qui pendanc

vine

ovsr de ZEDELYKE OPVOEDING. 8i

die durende twintig of vyf en twintig
jaren , niets anders dan dat te doea
had ; de tweede , dat het ontwerp van
Opvoeding , door dien Leidsman aan-
genomen , het belle zy , of zelfs dat
Jhet mogelyk zy. Zoo 'er al eenige
Kinderen waren > met welken men
zich kan voorftellen tot eenevolmaak-
te opvoeding te geraken , het zouden
die zyn van Voriten , of van men*
fchen , welker overvloedige rykdona
hen in ftaat ftelt 5 om door 't aanlok-
fel van groote belooningen luiden te
winnen , die daar toe de belle be-
kwaamheid hadden. Men heeft in
fommige gevallen wel iets gedaan^ dat
hier naby kwam ; maar eene algemee-
ne alles in zich bevattende Opvoeding

heeft

vint a vint cinq ans ne fooit que ceta ; la fe*
conde , que le plan d' Education adopt^ par ce
Gouverneur eft le meilleur , ou m^me jqu'il eft
polfible. S'il y avoit quelques Enfans a 1'egard
des quels on put fe promettre, de parvenir a une
culture complette , ce feroienc ceux des Princes ,
ou des perfonnes dont 1' extreme opulence leur
permet d'engager par 1'attrait des r^compenfes les
perfonnes les plus capables de ces foins a sV con-
lacrer. On a bien fait des chofes approcfiante^
dans certains cas ; mais une Education Encyclope-
IX.Deel, i.Ferb* I dique.

82 Ferhanddlng van den User FORMEY

heeft nooit plants gehad , noch zal
zulks ooit hebben.

Zoo 'er ecn geval is , 't welk'er zoo
dicht by kwam als men wenfclien kan ,
het zou dat van een zeer kundig en
yverig Vader zyn , die niets anders
dan het opvoeden van zyn Kind te
doen hebbende, of ten minften inflaat
zynde 9 om de geringfle byzonderhe-
den van die bpvoeding fa'men te laten
gaan 9 met het waarnemen van zyn be-
roep ,- tevens in het Kind zelf de voor-
deeligfte gefteltenis vondt , om uit
zyne onderwyzingen nut te trekken.
Hier van heeft men , voor dertig of
veertig jaren , een voorbeeld gezien
in den jongen B A RATIER, waar van
de Nieuws - fchriften der Geleerden

breed-

dique, fi je puis m'exprimer ainfi, n'a jamais exis-
t6 , ni n'exiftera jamais.

S'il y a un cas qui en fat aufil voifin qu'on peut
Tefperer , ce feroit celui d'un Pcre fort inteliigenc
& fort zel , qui n'ayant autre chofe a faire que
cTelever fon Enfant , ou du moins pouvant conci-
,lier les plus petits derails de cette Education avec
les fondions de fon emploi , trouveroit dans 1'En-
fanc inline les difpofltions les plus heureufes ,
profirer de fes inftrudtions. Ceft ce done on a vu
un exemple il y a 30 a 40 ans dans cejeune BA-
RAT IE a , done les Journaux parlercnc au long &

avec

w de ZB0ELYKE OPVOEDING. -83

brcedvoerig , en met rcden , als van
een wonder gewag maakten : de Heer
FORMEY gaf een kort verhaal van
des zelfs leven en letteroeffcningen ,
't welk die beveftigt. -Ondertuflchen
is dit wonder minder in 't geval zelf
gelegen , dan in de zeldzaamheid der
omftandigheden , die daar toe famen-
liepen. Waren 'er vele Vaders , die
konden en wilden doen , het geen de
Vader van den jongen BARATIER.
deet , dit flag van Kinderen zou vry
gemeener worden. Echter is myn oog-
merk niet , hier mede aan te toonen ,
dat de wyze , waar op het verftand
van dezen voorbarigen geleerden ge-
oefFend is geweeft 9 de befte zy ;
nochte ook, dat het noodigzy ,.devor-
deringen in het fcherpen van het ver-
ftand

avec raifon comme d*un prodige. M. FORMEV
donna une Hiftoirc abreg^e de Ti vie & de fes etu-
des qui confirme cette aflertion. Cependanc la
prodige eft moins dans le ftir m^rae one dans le
rarete du concours dcs circonflances qui produifi-
rent ce fait. S'il y avoit beaucoup de Peres qui
puflent & vouluflent faire cc que fit . celui du jeu-
nc BARATIER, les Enfans de cet ordre devien-
droient affez frequens. Je ne prerens pas au res-
te ecablir par la , ni que la maniere done 1'efpric
de ce Savant precoce avoit M forme , fo't la
meilleure, ni qu'il convienne d'acc^lerer a ce point

J? a les

84 Perkan&Jtig van den Hesr FORMEY

ftand zoodanig te verhaaflen. Ik zou
veel ecr denken , dat het 'er mede ge-
legen is , als met die gewaffen , welke
men in eene broeikas doet uitbotten ;
zy geven eerder en fomtyds overvloe-
diger vruchten , maar die zoo geurig
niet zyn , ook zyn zy zoo lang niet
drachtbaar. Al 't geen ik dan voorhad
uit dit voorbeeld op te maken , is ,
dat men het vry verre zou kunnen
brengen > als men zulks doen wilde ,
als men zich maar vcrwaardigde zulks
te onderneoien. Hoe veel verloren
oogenblikken in het leven zelfs van
Ouderen , die de meefte bezigheden
hebben , konden 'er ten nutte hunner
Kinderen befleed worden , zoo zy
die aan hun maar wilden opoffe-
ren ?

Maar

les progres du d^velopement de Tefprit. Je croi-
rois plucdt qu'il en ell comme de ces plantes qu 5
on fait pouffer dans une ferre ; elles portent des
fruits plurdt , & quelquefois plus abondamment ,
inais cllcs n'cn ponenc , ni d'auffi favoureux , ni
pendant auffi longLems. Tout ce que je pr^tens
done infe>er de cet exemple , c'eft qu'on feroic
bien des chofes , (i 1'on vouloit les ft ire , fi 1'on
daignoit feulement s'en avifcr. Combien de mo-
reens perdus dans la vie des Parens me'me les plus
occupes, qui pourroient tre employes au profit de
Icurs Enfans a s'ils vouloient les leur accorder ?

Mais

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 85

Maar om tot myne algemeene be-
denking weder te komen , en de zel-
ve te befluiten , wat is 'er , dat my
aanmoedigen kan , om een ontwerp
te maken , 't welk niemand in alle des
zelfs deelen zal opvolgen ? En welke
vrucht mag ik my uit zoodanigen
arbeid beloven ? Eene wezenlyke
vrucht , die geenzins te verfmaden is.
Te weten , zy die dit Werk lezen en
belang ftellen zullen in de verhandelde
zaken , getroflfen door de klaarblyk-
lykheid van deze of gene byzondere
aanmerkingen , zullen , naar mate de
zelve overeenkomen met hunne ei-
gen denkbeelden, of omftandigheden ,
zeggen : zie hier iets , dat welgedacht
is; deze raad is nuttig, ikkan, ikmoet
'er voordeel uit trekken. Zoo dus de

beft

Mais , pour en re venir a ma reflexion generale & la
terminer, qu'eft ce qui m'autorife a tracer un plan
que perfonne ne remplira dans toutes fes parties ?
Lt quel fruit puis * je me promettre d'un fembla-
ble travail ? Un fruit r^el , <Sc nullement a m6-
prifer. C*e(l: que ceux qui liront cet Ecrit , fy
qui prendront interdt aux matieres que j'y traitte,
frapp^s de I Evidence de telles ou telles remarques
particulieres , a proportion du rapport qu'elles au-
ront avec leurs propres id^cs, ou avec les circon-
flances dans lesquelles ils fe trouvent , diront :
Voila quie-ftbien pcnf(5, cet avis^eft utile; je piU3

F 3 en

86 Ferhanddlng van den AVrr FOUMEY

beft mogelyke wyze van dp voeding riiet
de dadelyk aangenomeii wyze wordt ,
zullen echter de aangenomeii opvoe-
dingen in liet een of ander geval nader
by de beft mogelyke opvoeding ko-
men ; dat is te zeggen , zy zullen be-
ter en volmaakccr worden. En dit is
allcs , dat men met redelykheid mag
wenfchen ; ook is dit de voornaamfte
pry s 3 naar welken ik ftrcvc.

Vorderingen van hei Kind.

Het Kind , 't vvelk nu het voorwerp
onzer zorgen ftaat te worden , roept
ons ; laten \vy tot hem naderen. Hy
kent ons reeds , hy flrekt de arm en

naar

en proficer, il faut Ic faire. Alors, fi la meilleure
Education poffible ne devient pas reducauon ao
tuellc, toutes les educativons aftuelles fe rapproche-
ront par quelque endroit de la meilleure education
poffible , c'efl a dire , qu'elles s'amdioreront & fe
perfettionneront. C'eft la tout ce qu'on peut rai-
ipnnablement fouhajter; & ceprix eft auili le prin-
cipal auquel j'afpire.

Pr ogr&s de I* En fa n t .

L' Enfant qui va faire 1'objet de nos foins, nous
appelle ; allons a lui. II nous connoit , il nous
tend ies bras; fon ceil s'anime lorsque nous lui

par-

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 87

naar ons uit ; zyne dogen verlevendi-
gen zich , wanncer wy hem toefpre-
ken ; zyn gelaat wordt wezenlyk ; hct
zelve is reeds onderhevig aan die ver-
anderingen , welke de blydfchap of
droefheid veroorzaken ; hy eifchtniets
meer , dan met ons in famenleving te
komen. Laten wy aan dit verlangen
gehoorzamen , en de eerfte banden leg-
gen aan die 'famenleving , die altoos
naauwer zullen worden , naar riiate wy
een vryen toegang tot zyn gemoed
zullen krygen , n dat wy , door het
wederzyds-mededeelen onzer gedach-
tcn, clkanderen zullen. leer-en kennen,
vervolgcns achten , en eindelyk be-
minnen; cene opkliaiming, welkfe men
wel in acht moet rifemen 9 0111 dat de
zelve zeer wezenlyk, is 5 en geene oin-

kee-

parlons ; fa phyfionomie fe forme ; elle eft fujette
aux variations "que caufe la joye ou la trifteire ;
il ne demande qu'a entrer en fociete avec nous.
Repondons a ces defirs , & formons les premiers
liens de cette Societe", qui deviendra tdujours plus
etroite a mefure que nous nous frayerons un ac-
ces libre a fon ame , & que , par la communica-
tion reciproque de nos idees ^ -nous apprendrons
a nous connoitre 1'un 1'autre , & nous eftimer , &
a nous aimer ; gradation a laquelle je demande
qu'on prenne garde, parce qu'eJle^clt eflentielle,

88 Vev'handeling van den Hecr FORMEY.

keering dulden kan , zonder dat het
gantlche werk in duigen valt.

der al te gwote Lief fa
voor de Kinderen,

En ik vind hier van terftond het be-
wys in de onvoorzichtige handelwyze
van hun , die meenen , dat men niets
beter met de Kinderen te doen heeft ,
dan der zelver liefde tot zich te trek-
ken , en dat men ten dien einde hen
liefkozen, en zonder overleg alles in-
willigen raoet , daar zy om vragen.
Vry veel zaken zouden 'er te zeggen
zyn op dit alles 3 maar , fchoon van

groot

& nc peuc foufFrir d'inverfion qui n'aille a la rui-
ne de Touvrage en tier.

Abus de la TendreJJe excefltve pour hr
Enfans.

Et j'en trouve la preuve d'abord dans 1'impru-
clente corduite de ceuxqui'croyent, qu'iln'yarien
de mieux ^ faire avec les Enfans, que de s'attirer
Jeur tendrdTe , & que pour cet effet il n'y a qu'*
les carefTer fy. leur donner fans choix tout ce qu'ils
demandent. Jl y a bien des chofes a dire fur tout
cela ^ mais a malgr^ leur importance , je ne puis,

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 89

groot aanbelang , kan ik echter de zel-
ve , wegens het groot getal , niet dan
kortelyk aanroeren. En eerftelyk ,
wat is toch die Vaderlyke en voor al
die Moederlyke teederhartigheid , die
oorzaak is , dat men een Kind onop*
houdelyk in de armen neemt, om hem
te drukken, met zoenen te overladen,
hem te laten fpringen , danflen , flin-
geren , buitelen ; hem , wat weet ik
het , te verbazen , door onbezonnen
gefchreeuw , en door hevig fchudden
te verzuffen , hem gedurig te doen
uitlchateren , en in verrukking van
vreugde te houden ; met een woord ,
allerlei aardigheden en kuren uit te
denken , die nergens toe dienen , of
die veel eer zeer nadeelig zyn ? De
lighaamlyke opvoeding heeft hier een

ge-

vQ leur nombre , que les indiquer. Qu'eft- ce
d'abord que cette tendrefle Paternelle , & furtout
Maternelle , qui fait qu'on tient fans cefle un En-
fant entre fes bras , pour le lerrer , Taccabler de
baifers , le faire Tauter , danfer , voltiger , pir-
roueter ; que fgai-je, Tetonner , 1'^tourdir par
des clameurs inconfider^es & des mouvemens ex-
ceflifs , le jetter dans des eclats de rire perpe*-
tuels , dans des tranfports de joye immoddres; en
un mot e"puifer toutes fortes de mignardifes & de
lingeries qui n'aboutiflenta rien, ouplutdt qui font
fires pernicieufes ? L* Education pbyfique fait ici

F s caufe

po FerJj an deling vxn den Heer FOUMEY

geraeen belang met de zedelyke ; zy
toont wel ernftiglykaan, datmengroo-
te ontroeringen in de gefteltenis der
Kinderen tc wege brengt door die 011-
bezonneu fcbokken ; zonder van dui-
zend ongelukken , ontwrichtingen .,
kneuzingen 5 waar op ftuipen volgen ,
te fpreken, die alien niet zelden door
die gcweldige bewegingen veroorzaakt
worden. Te z elver tyd wordt de ze-
delyke opvoeding in haar begin ge-
fmoord. Met lighaam,, dus veel gele-
den hebbende, zal tevens het verftand
tegenhouden. Men zal , tot beloo-
ning van die fraaije liefkozeryen ,
doiume of half gekke Kinderen erlan-
gen. Maar nocii eens 5 uit \velk be-
ginfcl fpruiten de zelve voort ? Uit
eene enkele werktuiglyke drift , die ik

zelfs

caufe commune avec 1'Education morale ; ellc a
vertic tres r^rieufement qu'on caufe des alterations
confuierables a la cpnftitution des Enfans par ces
fccoufles. inu. j nies ; fans pa Her de mille accidens s,
des dislocations , des compreflions , des frayeurS
fuivies de convuliions que caufent fouvent de?
niouvemens trnp impetueux. D^s lors 1'Kdiicar
tion morale eft ecouffee des Ton origine. Le corps,
apres avoir ainfi foufFert , traverlera fans cede
1'efprit. On aura des Enfaris hebetes , ou egares,
pour prix: de ces admi rabies carefles. Mais enco-
re une fois quel en eft le principe ? LJn pur me-

cha-

over do ZEDELYKE OPVOEDING. 91

zelfs niet zou durven toefchryven aan
de kracht van't bloed ; eene oorzaak,
die ik voor zeer twyffelagtig houcle.
Een Kind is gemeenlyk lieftallig ; hy
heeft een blank en zacht vel ; de kin-
dcrachtige bevalligheid gant vergezeld
met zyne eerfte lachjcs en gebaren.
En die is genoeg , om onvermoeilyk
te zyn in allerlei geftalten aan het Kind
te geven, welke men nieent, oat hem
aangenaam zyn , omdat zy zulks aan
him zyn , die hem dus behandelen ;
terwyl men in tegendeel .(gelyk ik dit
menigmaal en duidelykhebopgemerkt)
hem meeft alcoos daar mede ongemak
aandoet, ik zou haaft gezegd hebben,
op de pynbank legt. Men late een
Kind begaan , zoo hy op zyn gemak,

en

chanisme que je n'attribuerois pas feulement k la
force du fang , caufe que je crois tres equivoque.
Un iuifant eft ordinairemenc ioli ; il a une peau
blanche & fine ; des graces enfantines accompa-

fnent fes premiers fouris , fes premiers geftes.
n voila aflezpour qu'on ne fe laffe point de le mettre
dans des fituations qu'on croit agreables pour lui ,
parce qu'elles le font pour ceux qui Pv mettcnt ,
quoique presque toujours ( & j'ai fait a cet (^gard
des obfervations aufli fr^quentes que certaines )
ce f )yent des incommodites , je dirois presque des
tortures pour lui. Qu'on laifle faire un Enfant ;
s'ii ell k fon aife & avec la perfonnc qu'il aime ,

il

9* VirhandcUng van den Heer FORMEY

en by het menfch is , dat hy bemind ;
hy zal het zelve zachtjes vleijen en
flrelen ; maar hy krygt die hevige bui-
jen niet , welke men voor hem heeft ,
hy heeft geen luft , om 'er de uitwerk-
fels van te voelen. Hy fchept geen
behagen, om, tot verftikken toe, ge-
drukt te worden , noch om duizend-
maal zyn aangezicht tegen het aange-
zicht , zyn mond tegen den mond van
een anderen te houden , noch voor al
om van de eene hand in de andere
over te gaan, en dit laftig werk in een
talryk gezelfchap met een ieder te on-
dergaan , die elkanderen het aardig
Kind ontrukken , dat ieder wil lief-
kozen , en ieder op zyne manier lief-
koofl. Men moet wel weinig oordeel
hebben , om deze behandeling te kun-

nen

i

il la flattera doucement , il la careflera Iep;ere-
inent ; mais il n'a point ces transports qu'on a pour
lui , il ne fe foucie point qu'on Ics lui faiTe eprou-
ver. II ne s'accommode point d'etre ferrd jufqu'a
la fuffocation , d'appliquer a mille reprifes Ton vi-
fage contre le vifage , fa bouche contre la bouche
d'un autre , de pafler furtout de main en main
pour relterer ce facheux exer.cice avec toutes les
perfonnes qui compofent une nombreufe compa-
gnie, & qui s'arrachent 1'une a Tautre le joli En-
fant que chacune veut carefler , & que chacune
carelTe a fa 3900. Jl faut avoir bien pcu de fens

COO).

wr de ZEDELYKE OPVOEDING. 93

nen dulden , en behagen te fcheppen ,
in de zelve op elk oogenblik te zien
herhalen. Maar welke zyn 'er de ge-
volgen van ? Het Kind groeit op ,
en de liefde , die men hem toedroeg,
neemt af. Hy heeft de zelfde bevaU
ligheden niet meer , hy is niet langer
zoo vermakelyk. Men houdt hem ter
zyde, om hem, wie weet hoe, op te
brengen ; andere Kinderen volgen hem
op > en de laatft gckomen verfchynen
altyd op 't tooneel.

Ontflaat u , gy Vaders en Moeders ,
ontflaat u , bid ik, zoo veel gy kunt,
van al 't geen lighaamlyk en enkele
drift is , om het zelve aan de reden
en de oeffening van 't verftand te be-
fteden. Bemint uwe Kinderen om die
eigenfchappen , welke hen recht be-

min-

eommun pour fouflrir ces raanceuvres, & fe plaire
a les vdir renouveller a toure heure. Mais quel-
les en font les fuites ? L'Enfant croit , & 1'af-
fedtion qu'on lui portoit, decrofc. Jl n'a plus les
mmes charmes , il n'eft plus aufli amufant* On
le met a Tecart pour {'clever Dieu fgait comment;
d'autres lui fuccedent , & les derniers venus occu-
pent toujours la fcene

Otez , Peres & Meres , otez , je vous en con-
jure , tout ce que vous pourrez a la machine & a
rinflindt, pour le donner a la raifon & a la culture
de i'-dprit. Aimez vosEnfans par les endroits qui

pcu-

94 VerhanMlng van den Heer FOHMRV

minnelyk kunnen maken ; en gelyk het
it> de wieg niet is 9 dat men hopen
moet , deze eigenfchappen te zullen
vinden , zoo zoekt na de middelen ,
die de zelven te voorfchyn brengen ;
wacht den tyd af , dat zy zich zullen
openbaren , en regelt uwe liefde naar
mate zy te voorfchyn komen.

Misbruik der al te groote toegeeflykheid.

By de belachgelyke liefkozerycn
voegt zich cene onbepaalde imvilli-
ging , waar van de gevolgen veel erger
zyn , dan men . zich verbeeldt. Een
Kind , aan 't welk men nooit iets wei-
gert, wordt onaf hangelyk en weerlpan-

nig.

peuvent les rendre veritablementaimables; &com-
me ce n'eft pas au berceau qu'il faut efperer de
trouver ces endroics , cherchcz les nioyens de les
faire paroicre, atrendez le terns OLI ils paroicronr,
& reglez votrc affe&ion fur le degre dans lequel
ils fe manifelteronc.

slbus de Complaifances outrees.

Aux carefTes ridicules fe joignent les complai-
fancesoutr^es, dont les confdqucnces font beaucoup
plus facheufes qu'on ne ie 1'imagine. Un Enfant ,
a qui Ton ne rcfufe jaraais rien , devient abfolu 6c

mutin.

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 95

nig. v Men fchept , voor eenen tyd ,
behagen in zyn meefterachtigen toon ;
men zou meenen eene verkeerde ftraf-
heid te betoonen, met hem te weder-
ftrcven, ik laat ftaan, met hem te be-
rispen en te kaftyden. De duidelykc
uitwerkfels ondertuffchen van een heer-
fchenden en eigenzinnigeninborftmeer
en meer toenemende , zoo beginnen
eindelyk de zwakfte Ouders zelfs be-
dacht te zyn , om *er zich tegen te
verzetten , en flaan niet weinig ver-
wonderd den grootften wederftand te
vinden. Dit brengt hen tot nieuwe
ongerymdheden , waar van wy breed-
voeriger zullen fpfeken , wanneer wy
de rioodzaaklykheid zullen aantoonen
van de Kinderen in bedwang te hou-
den.

Men

mutin. On applaudit pendant quelque terns ^ fes
pecks tons imp^rieux ; on croiroit montrer unc
durec^ deplacee en lui r^fiftant ; a plus forte rai-
fon en le grondant & le chinant. Cependant les
'effets fenfibles du ca'radtere altier & fantasque.fai-
fant des progres, les Parens les plus foibles penfent
enfin a s'y oppofer, & font bien ^tonnes detrouver
une refilfance des plus fortes. Cela les jette dans
de nouvelles inconfequences dont nous parlerons
avec plus d'etendue en prouvanc la nceffitd de
'dompter les Enfans.

11

66 Verhandeling van den Heer FORME?

Men met het Kind tydverdtyf g&oen.

Laten wy nu een begin maken met
hen te beftieren , en eene eerfte voor-
zorg aan de hand geven , die zoo wel
op het verftand als op het hart invloed
heeft. Niets was wenfchelyker , dan
dat men altoos met gelyke fchreden in
deze dubbele beftiering van 't verftand
en het hart kon voortgaan ; maar fchoon
*er in *t vervolg maatregelen mochten
voorkomen , die op een dezer beide
voorwerpen alleen zouden fchynen be-
trekking te hebben , de beft mogelyke
opvoeding weet deze maatregelen zoo-
danig aan te leggen , dat zy zich einde-
lyk met het ander voorvverp vereenigen,
en famen het zelfde doelwit bereiken.

Het

// faut amufer Ics Enfans.

A prdfent commen^ons a les former , <Sf indi-
quons un premier foin qui influe tout a la fois fur
1'efprit & fur le coeur. Rien ne feroit plus a fou-
haiter que de pouvoir toujours marcher d'un pas
gal dans cette double culture ; mais , s'il fe pre-
fente dans la fuite des operations qui ne paroiflenc
fe rapporter qu'a Tun de ces deux objets , la meit-
leure Kducation pofljble les dirige de maniere qu*
elles vont a la fin fe lier avec rautieobjet, &con-
courir a un but commua.

Ua

em de ZEDELYKE OPVOEDING. 9?

Het Kind is niet langer een blok ,
dat men in een hoek kan fteken 9 zon-
der 'er verder op te letten 5 dan dat
men het vooi: toevallen beware ; de
voorwerpen doen hem aan , hy wordc
'er naar toe getrokken , hy heeft be-
geerten en behoeften , verfchillende
van die hem enkel aan de borft be-
paald hielden. Zoo dra hy dus verre
gekomen is , moet men hem op eene
andere wyze gaan behandelen ; en dit
is 't, waar op weinig luiden acht flaan ,
om dat zy geen denkbeeld hebben van
't geen deze aanmerking zou vorderen.
Ondertuflchen veftigik'er eenelesop,
welke ik alseene hoofdles opgeve , om
dat zy den weg opent voor de verdere
opvoeding , en 'er des zelfs goede uitflag
vry meer van af hangt, dan men zich zou

kun-

Un Enfant n'eft plus une fouche qu'on peuc pO-
fer dans un lieu , fans avoir d'autre attention que
de le preferver des accidens ; il eft frappe" par les
objets , ii fe porte vers eux , il a des defirs & des
beioins , differens de ceux qui le bornoient au feul
teton. Quand il en eft a ce point , on doit chan-
ger de fa^on d'agir a^ Ton egard ; & c'eft ce que
peu de perfonnes obfervent , parce qu'on n'a au-
cune idee de ce qu'exigeroitcetteobfervation, J'y
fonde cependant un precepte que j'annnoncecom-
me capital , parce qu'il ouvre la marche de 1' edu-
cation , <% qu'il decide de la fuite fort au dela de

IX. -Deet 9 u Perb* G tout

98 VcrbzndeKng van den Heer FORMEY

kunnen verbeeldcn : Houdt een Kind
bezig met tydverdryf, zoo dm hy bezig te
houden is. Het kunflje der Moeders
en Voedfters , en der zoo genaamde
Kindermeiden gaat niet verder , dan
dat zy een Kind , wanneer hy te on-
vrede is , of fchreeuwt , op den arm
nemen , met hem heen en weer wan-
delen , hem fchudden , en eenige deun-
tjes voorneuren. Maar die alles is niet
wat het Kind begeert , noch wat hem
dienftig is. Hy wil bezig gehouden
worden ; en niemand verftaat hem ,
noch wil hem verftaan. De gevolgen
hier van zyn reeds erg genoeg in 't
geval , daar men liefde voor her Kind
htreft , en men gaarn wenfchte , hem
op de voorgemelde wyzen te kunnen
paaijen en ftillen. Maar veel erger

gaat

tout ce qu'on pourroit concevoir : Amufez un
Enfant , des qu'il eft amu fable. L'art des Meres ,
des Nourrices , & de ce qu'on nomme Femmes
d'enfant , fe borne ^ prendre un Enfant fur les
bras , lorsqu'il eft inqu'iet & crie , k le promener
de lieu en lieu , a le faire fauciller , & a lui frc-
donner quelques chanlbns. '1'ouc cela n'ed point
ce que 1'Knfant veuc , ni ce qui lui convient. II
demande a ^cre amuf^ ; & perfonne ne i'entend,
ou ne vcut Tencendre. Cela va deja aflez mal
dans le cas oil Ton voudroit le diftraire , Tap-
paifer par Jes voyes pr^cedentes. Mais cela va

bien

**r de ZEDELYKE OPVOEDING. $9

gaat het 'er mede, wanneer het Kind,
gelyk zulks veeltyds gefchiedt , opge-
bracht wordt door huurlingen , die ,
onachtzaam en liefdeloos , de Kinde-
ren zonder mededogen latcn fchreeu-
wen , zonder zich 'er aan te krcunen*
flechts zeggende , wanneer men haar
de oorzaak vraagt , dat zy ziek of
ftout zyn ; of die zelfs de wreedheid
hebben , de zelve door flagen tot flil-
zwygen te brengen ; doch waar door
zy veel eer verbitterd en wanhopig
worden , en in den ergften toeftand
geraken. Dikwyls ben ik met het ge-
voeligft medelyden aangedaangeweeft,
op het zien van deze treurige vertoo
ningen. Hot is fomtyds de oorzaak
van de dood zelve der Kinderen ; hun
bloed bederft en wordt ontfteken ; zy

on-

hien plus raal encore , quand 1*Enfant eft foigne ,
comme cela arrive le plus fowent , par des fern mes
mercenaires , negligences & dures , qui laiflenc
crier impitoyablement les Enfans fans s'en mettre
en peine , le contcntant de dire a ceux qui en de-
mandent la raifon, qu'ils font malades ou mechans,
ou qui ont m^me la barbaric de les frapper rude-
ir^ent , pour les require au filence ; ce qui ne faic
que les aigrir , les desefp^rer , & les jecter dans
les ficuations les plus violentes. J'ai et6 fouvent
^n^tre de la plus vive compaflion a la vue de ces
icenes deplorables. C'eft quelque fois la caufe de

G 2, la

i oo ffyfhandeiing van den Heer FORME?

ondergaan die toevallen , welke , we-
gens de zwakheid hunner geftcllen ,
hun zoo lichtelyk overkomen, en zoo
gevaarlyk zyn. Zy worden van dag
tot dag kwaadaardiger , en daar door
zelfs hatelyker en meer gehaat. Deze
eerfte fchakels flepeneenevolkomeke-
ten van een elendig leven na zich.
Waar is dat Kind , vraagt men , aan
die droefgeefiigheid , of aan zulk ee-
ne kwaadaardigheid gekomen ? Zoo
gy de moeite wildenemen, hem, dti-
rende een cnkelen dag , na te gaan ,
gy zouclt deze vrugen niet meerdoen;
gy zoudt zien 9 dat hy door verdriet 9
of door ecne flechte behandeling mis-
irioedig gemaakt wordt ; gy zoudt
overtuigd zyn , dat het goedaardigfte

menfch

la itiort mme des Enfans , dont le fang s'alt^re ,
s'erflamme , & qui ^prouvcnt ces accidens que la
fbiblefle des organes rend fi Faciles & (i dangereux.
Us deviennent de jour en jour plus mauvais , &
par la m^me plus hai'lTables & plus hai's. Ces pre-
miers chainons d'une vie mife>able trafnent a leur
(bite la chaine la plus complette. D'oti vient a cet
Enfant , demande - 1 - on , ce fond de triftefle, ou
cette dofe d'einportement ? Si vous preniez la
peine de le fuivre pendant le cours d'une feule
jourre"e, vous ne feriez plus ces quedions ; vous
ycrriez qu'il eft exc^d^ d 'ennui , ou de mauvais
traitement ; vous feriez convaincu que la perfon-

ne

mer dc ZEDELYKE OPVOEDlNG. 10*

menfch , in zyne plaats en toeftand
gefteld , desgelyks zyn geduld verlie-
zen, en de duidelykfte blyken van 011-
genoegen toonen zoude. Wat meet
men dan doen ? De gemakkelykfle
zaak der weereld 9 mits dat men 'er
zich op toeleggen wil ; lets , dat het
Kind uit zich zelven , u zal leeren ,
als gy niet hem wilt te rade gaan , en
zyne neigingen volgen. Zet u aan
eene tafel , met het Kind op uwe knien ,
legt op die tafel de geringfte beuze-
ling , het minfte fpeeltuigje , en ziet
wat het Kind doen zal. Hy zal dat
fpeeltuig opvatten , op allerlei wyzen
draaijen , en gantfche uren doorbren-
gen met een genoegen 5 eene vrolyK-
heid , die n*en yit zyn gelaat lezen

kan.

ne la plus raifonnable mife a fa place , reduite a fa
fituation , feroic pareillement hors des gonds, &
donneroit les plus grandes marques de depic.
Qu'y a-t-il done a faire ? La chofe du monde
la plus aifee , pourvu qu'on veui'lle s'y prater,
une chofe que 1 Enfant vous apprendra de lui-me^
me, cjuand vous voudrez le confulter, fuivre fes
diredbions. Afleyez-vous devant une table avec
FEnfant fur vos genoux , mettez fur cecte table
la moindre bagatelle; leplus mince jouet, & voyez
faire 1'Enfanc. 11 prendra ce jouet, le maniera en,
tout lens , & paflera des heures entieres avec une

G 3 fa-

IO2 VcrhandcVmg van den Heer FORMEY

kan. Geene nevels meer in zyne zin-
nen, geene tranen in zyneoogen, geeu
gelchrei meer in zynen mond. Voor
het minft , dat gy u bemocit met zyn
(pel , dac gy eenige kleine verande-
ring in zyn ipeelgoed maakt , wanneer
hy daar naar fchynt te haken , zoo
zult gy van uvv Kind al maken, wat
gy wilt , en de volgende dagen zult
gy zien , dat hy niets anders begeert,
dan zich te zelver plaats te zetten , en
de zelfde bezigheid te hebben. Alles
is goed tot zyn tydverdryf , een ftukje
papier, eene kaart, eenige penningjes
of ftukken geld ; en de Kinderen zyn
hier in niet moeilyk te voldoen , zoo
zy maar iets in de handen hebben ,

dat

fatisfadb'on , une gayete , dont Ton air ne permet
pas dc dourer. Plus de nuages dans fon humeur v
plus de Jarmes dans fes yeux, plus de cris dans fa
bouche. Pour peu que'vous entriez dans fon pe-
tir jeu , que vous fafliez quelque legere fubftitu-
tion de jouets , quand il te'moignera le fouhaiter t
vous ferez de vocrc Enfant tout ce gue vous vou-
diez ; & le lendemain , les jours fuivans, vous
vcr^ez qu'jl ne dcmandera qu'a fe rrcttre a la m^-
ine place , & a faire les rumes chofes. Tout eft
bon "pour 1'arhufer , un bout de papier , une car-
te , quelques jettons , ou pieces d'argent ; & les
linfans nc font pas difficiles ^ cet ^gard , pourvu

qu'ils

over de ZEDELYKE OPVOED1NG. 103

dat zy naar hunnen zin kunnen keeren
en wenden.

Ik begryp met , hoe men eene zoo
gevnakkelyke , en zelfs zoo aangename
zaak verzuimen kan; want niets geeft
grooter vermaak , dan een Kind te zien
zich vermaken , gelyk 'er niets droe-
viger is , dan een Kind bedroefd te
zien. Waarom kan ik mynen Leze-
ren de zelfde overtuiging , die ik be-
zitte , niet geven , ten opzicht van
het groot aanbelang dezer eerfte voor-
zorg ; eene zorg , ik herhaal het , die
het hoofd en de grondflag is. Do
vrolykheid is de balfem van ons bloed ,
van het oogenblik onzer geboorte tot
onzendood toe. Zy zuivert en verle-
vendigt dat bloed; zy dryft het met de

be-

qu'ils ayent quelque chofe entre les mains qu'ils
puiflent" tourner & retourner a leur gr^.

Je ne congois pas comment Ton neglige une cho-
fe aufli facile , & m^me aulli agreable , car il n'y
a rien de plus amufant que de voir un Enfant s'a-
mufer , tout comme il n'y a rien de plus defolanc
que de le voir fe deToler. Que ne puis-je remplu*
mes Ledeurs de la m^me convidb'on dont je fuis
pdinetr^ par rapport a 1'importance de ce premier
foin ; foin , je le rpe*te , capital & fondamemal.
La gayer^ e(t le baume de notre fang depuis I'm-
flantdenotre nailfance jufqu'a celui de notre more.
Elle purifie & vivine ce fang , le poufle avec Pef-

G 4 fore

104 Verhanddiug van den Heer FORME*

behoorlyke kracht , die tot onze be-
houdenis noodig is , in alle de vaten ,
waar in bet moet omloopen ; zy on-
derhoudt de veerkracht onzer inge-
wanden , de mate en hoedanigheid al-
ler afzygfels van fappen , en voor al
bet voorname wcrktuig der fpysver-
teering , der ontlafting , en der uit-
waafleming. Die vrolyk is , is alles ;
dit is vry grooter waarheid , dan ten
opzicht der ryken , of van menfchen,
die de gelukkigften fchynen.

Dus dan bet Kind vervrolykt , en
met tydverdryf bezig gehouden wor-
clende , bevindt zich tevens zoo fpoe-
ciig , als mogelyk is 5 op den weg des
geluks ; en zoo de zorgen , welke op
deze ftaan te volgen , 'er de goede uit-
werking niet van wegnemen ? zoo zal

by

fort moder , qui convient <i notre confervation ,
dans tous les canaiix oil il doit circuler, entrecienc
le reflbrt de nos vifceres, la quancit^ & la qualit6
de touces les fe'cretions , & furtout le raechanisme
GiTcnticl de la digeftion , de 1'excrecion , & de la
tranfpiration. Quiconque eft gai , eft tout ; cela
eft bien plus vrai qu*il ne 1'eft du riche , ou des
hommes qui paroiflent les plus fortune's.

Ainfi done , T Enfant e"gay & amuf^ , entre
anfiltot qu'il eft poffible dans la route du bonheur;
& il les foins qui fucce'deront ^ celui - ci n'en de-
tmifent point 1'effet, jl qjarche^a dans cette route

peu-

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 105

hy langs dezen weg , durende zyn
gantfchen levensloop voortwandelen.
Sla hem gade, en hy zal zelfuzyntoe-
fland doen bemerken. Met zyn fpeel-
tuig, en de goede floof , die hem helpt
fchikken , en opraapt 't geen 'er valt ,
en die hem met eenig gevlei aanmoedigt,
zal hy u niets anders vergen , of hy
zal doen gelyk DIOGENES, toen
dees niet wilde , dat ALEXANDER
hem van de Zon beroofde ; hy zal u
in zyne taal bidden , dat gy hem van
zyne gewichtige bezigheden niet af-
trekke , ( want Kinderen , naar him-
nen zin bezig zynde , toonen een
foort van yver , die by uitnemenheid
vermaaklyk is ,) en men heeft verder
niets te doen , dan hem zyn voedfel
te geven > 't welk hy met fmaak en

vrucht

pendant tout le rede de fa carriere. Confiderez-
le , & il vous mettra liii - mme au fait de fa fitua-
tion. Avec fes jouets , & la bonne rnie qui 1'aide
k les ranger , qui les ramafle lorsqu'ils tombent ,
qui 1'encourage par quelques applaudiflemens , il
ne vous demandera rien , ou il imitera D i o G E N E,
lors qu'il ne vouloit pas qu' A LEXA NDR E le pri-
vit du Soleil ; il vous pn'era dans fon langage de
ne pas le detourner de fcs importances affaires ,
( car les Rnfans agrdablement occupds ont un air
affaire' qui ett tout a fait r^jouiflant,^ & il ne s'a*
gicplus que dc luidonner fesalimens, qu'il prendra

G s avec

106 Verhanddlng van den Heer FOU.VIEY

vrucht gebruiken zal , om zich vervol-
gens tot een geruften en verkwikkely-
ken flaap , als van een menfch , die
een aangenamen dag heeft doorge-
bracht , te begeven.

Ik kan naauwlyks van dit onderwerp
afftappen , al ware het , dat men my
van wydloopigheid befchuldigde ; en
wilden myne Lezers maar alleen van
dit eerfte voorfchrift een goed gebruik
maken , zou ik my haaft durven be-
roemen , daar door een wezenlyk wel-
doener van het menfchdom te zullen
worden, welks eerfte martelary , dieik
zoo even befchreven heb, zoo menig*
maal de leertyd en het begin uitmaakt
van zoo veel andere martelarijen , die
daar op volgen.

avec plaifir & profit , pour y faire fucceder un
fommeil paifible & bienfaifant , eel , qu'eft celui
d'un homme qui vienc de patter une journee agre-
able

J'ai peine a finir fur ce fujec, dtit onmetaxerde
prolixite" ; & fi mes Lefteurs vouloient feulemenc
bien profiter de cette premiere direction , j*oferois
presque me vanter de devenir par la un vrai bien-
faiteur de Telpece humaine, done le premier mar-
tyre que je viens de decrire eft fi fouvent Tap-
prentifiage & le principe de tant d'aucres marty-
res qui viennent a. la luite

Do*

wer de ZDELYKE OPVOEDING. 107

Gewiiligheid , en hoe ze vooit te bmigen*

Na de vrolykheid is de tweede zaak,
die ik in een Kind begeer, de gewillig-
heid , welke, om zoo te zeggen , het
tweede beginfel is van zyne volmaakt-
heid en van zyn geluk. Het is gewis ,
dat een Kind zich zelven niet kan be-
ftieren , noch onderfcheiden het geen
hem dienftig is van \ geen hem niet
dient , noch uit de voorwerpen , die
Zich aan zyne keuze opdoen, het befte
verkiezen kan. Het is derhalven om
dit gebrek te verhelpen , dat de na-
tuur hem heeft toevertrouwd aan de
hoede, en getteld onder het beftier van

men-

Docilite & maniere de la froduire.

Apr^s la gayet^ , la feconde chpfe que je delire
dans un Enfant , c'eft la docilite qui eft, pour
ainfi dire, le fecond element de fa perfeftion & de
fon bonheur 11 eft decide" qu'un Enfant nefauroitfe
conduire par lui-m^me , difcerner ce qui lui
convient de ce qui ne lui convient pas , & pren-
dre le meilleur parti entre lefs objets qui s'offrenc
a fon choix. C'eft done pour remedier a cet in-
convenient que la Nature Pa confie" a la garde, &
foumis a la direction de perfonnes qui fontceni^es

far

io8 Verhandeling van den Hcer

menfchen , die geacht worden bekwaam
en genegen te zyn, om hem alles tebe-
zorgen , dat hy in alle de omftandighe-
den , waar in hy zich bevindt , noo-
dig heeft. Maar deze wyze fchikking
wordt vruchteloos ten opzicht van on-
willige Kinderen , die ftyf hoofdig en
onbuigzaam zyn , en by welken men
nooit nalaat dit gebrek ongeneeslyk te
maken , zoo dra men de zvvakheid of
onvoorzichtigheid heeft , hen daar in
toe te geven.

Ik meen te mogen vaft ftellen , dat
Kinderen van nature gewillig zyn , en
dat de meefte, die men onwillig aclit,
zulks by toeval geworden zyn. Dit
is 't geen myne voorgaande aanmerking
klaar genoeg doet blyken. Zou een
Kind ? 't welk men 3 by verzuim van

hem

favoir & vouloir lui adminiflrer ce dpnt il a befoin
dans les differences fituations OLI il le crouve. Ce
fage arrangement devienc infrudlueux avec des
Enfans indociles qui s'opiniacrenc & fe roidiflenc,
& en qui Ton ne manque jamais de rendre ce de-
faut incurable , des qu'on a la foiblefle & I'impru-
dence de ceder.

Je crois pouvoir pofer en fait que les Enfans
font natureliemcnt dociles , & que la pluparc de
ceux qu'on taxe dc ne 1'etre pas , ont etc rendus
M^ accidencellement. C'ed ce que ma confide"-
racion pre'ce'dente met dans un jour futfifapc, Un

Jin-

rtcr de ZEDELYKE OPVOEDING. 109

hem aangename bezigheid tegeven, on-
gelukkig heeft gemaakt , gewillig kun-
nen zyn ? Welke reden zou hy kun-
nen hebben tot goedwilligfaeid ? Wan-
neer hy zich met eenig ding bezig
houdt , om zyn verdriet of fmert te
verdryven , is het niet natuurlyk , dat
hy weerftand biede, en'kwaad worde 5
als men het zelve ontneemt , of uk de
handen rukt ? In plaats van te zeggen:
zie daar wel een ftout Kind ; behoor-
de men te zeggen ; zie daar wel dwaze
of booze luiden , die het Kind deze
k welling aandoen. Ik weet derhalven
geen middel , om de gewilligheid voort
te brengen zonder de hulp van het tyd-
verdryf ;' maar daar tegen belove ik hun ,
die zich by rayn cerften raad wel zul-
len bevonden hebben , dat de goede

uit-

Enfant qu'on rend malheureux , faute de favoir
i'amufer , pourroit-il ^tre docile? Quclles fe-
roient Ics raifons de fa complaifance ? S'il s'atta-
che a quelque chofe pour diftraire fon ennui , fa
douleur , n'eft-il pas nature! , qu'il refilte , qu*il
s'emportc , lors qu'on le lui 6ce , ou le lui arra-
che ? Au lieu de dire : voila un bien mechanc
Enfant ; il faudroit dire : voila des gens bien fots
ou bien medians, de le rdduire a cette cxtre'mite'.
Je n'ai done point de fecret pour produire la do-
cilire fans les fecours de I'amulement ; mais en
revanche je promets a ccux qui fe ferontbien trou-

no Verlanieling van den Heer FORMEV

uitflag van dezen tweeden gemakkelyk
en als van zelve volgen zal. En zie
hier op welke wyze men meet te werk
gaan.

Een Kind is bczig met fpelen ; gy
moet beproeven hem het fpeeltuig ,
dat hy in de handen heeft 9 te ontne-
men , en zien , hoe hem dat zal aan-
ftaan. Ik heb vericheide Kinderen ge-
vonden , die in dergelyke gevallen als
lammeren waren , alleen om dat him
het klagen en de mismoedigheid niet ei-
gen was. Doch ik wil , dat het Kind
te onvrede zy , dat hy een weinig van
gelaat verandere , dat 'er tranen in de
oogen komen, en dat hy aan hetfchrei-
jen wil gaan, men rnoet fchynen zulks
niet te bemerken ( want alles zou be-

dor-

yds du premier confeil , que la re*uflite du fecond
ira presque de plein pied. Et voici 1'ordre fui-
vant lequel il convient de proc^der.

Un Enfant s'amufe ; il rauc faire 1'eflai de lui
6ter le jouet qu'il tient aftuellement, & voir com-
ment il prendra la chofe, J'ai trouve beaucoup
d'Enfans qui e'toient des agneaux en pareil cas ,
pr^cif^ment parce qu'ils n'etoient point dans 1'ha-
tntude de la plainte & du depit. Je veux cepen-
dant queJ'Enfant ne foit pas content , qu'il chan-
ge un peii de vifage , que fcs yeux fe mouillent,
& qu'il ait cnvie de crier , il ne faut faire femblanc
de nen , ( car tout feroit gate' , ii on 1'appaiioic

par

over de ZEDELYKE OPVOEDING. iir

dorven zyn , zoo men hem door lief-
kozen bevredigen, of wedergeven wil-
de 't geen men hem ontnomen heeft)
men moet , zeg ik , 'er geen acht op
flaan ; maar volgens de onverbreeklyke
wet van tydverdryf , het zoodanig aan~
leggen , dat hy aanftonds , en zonder
dat men fchyne , 'er iets toe te doen ,
een ander fpeeltuig voor de hand vin-
de ; hy zal op 't zelfde oogenblik het
vorige vergeten * en weder wel te vre-
de zyn. Deze proef by gepafte tus-
Ichenpoozen , en met het vereifchte
overleg herhaald wordcnde , zal een
gewenfchten uitflag hebben. Het Kind,
altoos vergenoegd , zoo hy maar lyd-
verdryf hebbe , zal nice verflaafd raken
aan die hebbelykheden , welke de eer-
fte zaden zyn van die , welke in het

ver-

par des carefles , ou qu'on lui rendit ce qui vient
de lui etre 6t 5> ) il faut , dis-je , n'y pasprendre
garde; mais, (uivanc la loi inviolable de I'amufe-
mcnt , fairc en forte qu'il trouve tout de fuite ,
& fans qu'on paroifle y intervenir , un autre jouet
fous fa main , il oubliera fur le champ le premier,
& la bonace reviendra. Cette experience, r^it^-
ree a des dirtances convenables & avec les fagons
requifes , aura un plein fucces. L' Enfant, tou-
jours content pourvu qu'il ait un amufemenr , ne
prendra point de ces attachemens , qui font le
germe dc ceux qui font dans la fuite le malheur de

no-

H2 farhandeting van den Hcer FORME*

vervolg het ongeluk van ons leven uio
maken: hy zal altoos in zyn fchik zyn ,
met het geen hy hebben mag of miflen
moet. Vindt men dus niet van ftonden
aan en zonder moeite , het geen den
Wysgeeren zoo veel zorg koft, en 'c
geen zy zoo fpade verkrygen , zoo zy
hec ooit verkrygen ?

Maar ik heb hier twee zaken by be-
dongen , de gepafte tufTchenpoozen en
het vereifchte overleg. Indien men op
ieder oogenblik en uit enkelegrilligheid
een Kind wilde plagen en verhinderen ,
dit zou hem met reden mishagen ,
en erger in plaats van beter maken.
Dus zou het 'er ook medegelegenzyn,
wanneer men op eene lompe , ruwe of
onbefcheiden wyze te werk ging. Zon-
der

notre vie ; il pourra s'accommoder de tout , & (e
pafler de tout. JSTeft-ce pas la trouver des les
premiers pas & fans effort ce a quoi les Philofophes
tendent fi p&iiblement , & arrivent fi lentement,
fi tant eft qu'ils y arrivent?

Mais j'ai ajout^ deux conditions , celle des dis-
tances convenablcs , & celle des fagons requifes.
Si , a tout moment & par pur caprice , on vou-
loit tracafler I'Enfant, & Tinterrompre , cela lui
ddjplairoit a bon droit , & le gateroit au lieu de le
former. II en feroit de m^me fi Ton s'y prenoic
maufladement , groflierement, brutalement Sans

beau-

wer de ZEDELYKE OPVOEDING. 113

der veel behendigheid en zachtheid ,
zal men niets anders dan verkeerd werk
doen ; en zoo men in 't vervolg 'er
myne leffen den fchuld van gaf , zou
men ongelyk hebbem De opvoeding
is het groote werk ; men flaagt daar
niet in , dan door middel van oneindige
oplettenheid ; maar zou men kunnen
ontkennen , dat de vruchten , die 'er
uit voortfpruiten , deze oplettenheid
niet waardig zyn , en dat een wel op-
gebracht Kind niet te fchatten zy bo-
ven een ftuk goud , door de goudzoe-
kerye voortgebracht ; zonder hier in
aanmerking te nemen 9 dat dit Kind
eene wezenlyke zaak is , daar in te-
gendifel het dus gemaakt goud , volgens
de grootfte waarfchynlykheid 5 nooit iets
anders dan eene herffenfchim zyn zal?

Ge-

beaucoup de dextrit & de douceur on ne feni
que de la mauvaife befogne ; & (1 Ton en accufe
enfuite a mes pr^cepces , on aura tort. L'educa-
tion eft le grand ceuvre ; elle ne re*uffit qu'a 1'ai-
de d'attentions infinies ,- inais pourroit-on nier que
le fruit qui en reTulte ne m^rite ces attentions , &
qu'un Enfant bien eleve ne foit preferable a ua
lingot d'or faftice , produit de PAlchymie ; fans
compter que cet Enfant eft une rdalite" , au lieu
que ce lingot , felon les plus fortes apparences ,
ne fera jamais qu'une chimere ?

ELDecl, i.Krb. H Dan-

fariandcling van den Heer FORME v

Gevaar van de Kinderen u pJagen.

Het geen ik hier zegge aangaande de
handelwyzen met Kinderen , leidt my
tot eene uitweiding , doch minder ee*
ne uitweiding , dan eene gewichtige aan-
merking , die tot myn onderwerp be-
hoort , en hier gevoeglyk plaats vindt*
De zelve ziet op het plagen , 't welk
veel luiden gewoon 2yn de Kinderen
onophoudelyk te doen , en waar door
zy , gelyk ik geene zwarigheid maak te
betuigen , hen vergiftigen en doorgrie-
ven. Deze luiden kunnen onmogelyk
een Kind zien , zonder hem ftraks heen
en weer te trekken, hem potfen relpe-
len, en in alles en overal tegen te%aan,
om zich dus te vermaken met zyne ver-

le-

Danger des Agaceries.

Ce que je viens de dire des fagons d'agir & T6-
gard des Enfans , m' engage dans une digreflion
qui en eft moiris une qu'une obfervation importan-
te , li^e avec mon fujet , & qui trouve naturelle-
inent fa place ici. Elle concerne les agaceries
que bien des gens ne fe laflent point de faire aux
Knfans, & par lesquelles je ne fais pas difficult^
de dire qu'ils les empoifonnent & les poignardenc.
Ces gens -la ne fauroient voir un Enfant fans le
tirailler , lui faire des niches , le concrarier en
tout & par tout 3 pour fe divertir de fon embar-

ras,

iver de ZEDELYKE OPVOEDING. 1 15

legenheid , zyn wederftand , misnoe-
gen, driftigheid, eneindelyk, met zy*
ne gramfchap. Doodelyke vermaken ,
zoo 'er ooit waren ! Een Kind weet
niet , wat men van hem hebben wil ,
noch waarom men hem kwelt ? En
hoe zou hy het wecen , daar zyne
kwelgeeften zelve het hiet weten ? Hy
ftaat verbaaft , hy beeft , hy wordt drif-
tig en benaauwd ; en zoo dergeljke
vertooningen dikwyls herhaald worden ,
krygt hy eene hebbelykheid van onge-
ruft , wantrouwig, en altoos gereed te
zyn om toornig te worden. Meent
men dan , de Kinderen dus handeleu-
de , njet jonge Honden te doen te heb-
ben ? v Merkt men niet , dat 'er uit de-
ze kuren voor him geen voordeel ,
maar in tegendeel groot nadeel te ha-

leu

ras , de fa r^fiftance , de Ton ctepit , de ies viva-
cites 9 & a la fin de fes emportemens. Funeftes
jeux , s'il en fut jamais ! Un Enfant ne fgait ce
qu'on lui veuc , ni pourquoi on le harcele ? EC
comment le fgauroit-il , puisque fes perfecuteurs
eux memes n'en fgavent rien? II s'^tonne , fe
tremoufle , s'echaufte , s'effraye ; & quand de pa-
reilles fcenes fe renouvellent fr^quemment , il de-
vient habituetlemcnc inquiet , mefiant , toujours
prt a s'impatienter. Croit-on done avoir affaire a
des Chiens , lors qu'on traite ainfi Ies Enfans ? Ne
voit- on pas qu'il n'y arien a gagner pour eux dans

H 2 ce

Il6 farhandeling van den Heer FORMEY

len is ? Dat zy derhalven , die hunne
Kinderetf lief hebben , hier op wel acht
geven , en niet ontzien , ieder een ,
van welken ftaat hy zyn moge , die
zich tot zoo hoogen prys vermaken
wil , daarvan af te houden. Daar kun-
nen in't byzonder in 't midden derhuis-
gezinnen treurige gevolgen uit voortko-
men : wanneer Breeders en Zufters van
eene kwade inborft , eenigejaren ouder
zyn dan de overige Kinderen , maken zy
dezen wanhopig door hunne plagery en,
welke menigmaal tot wezenlyke finer-
ten en ftraffen verftrekken. Ik heb met
myne eigen oogen- dergelyke ouder
Kinderen gezien 9 die dwingelanden en
beulen waren , die van de kindsheid
hunner Broeders en Zufters een famen-

weef-

ce lutinage , & qu'il y a au conttaire tout a per-
dre ? Que ceux qui aiment leurs Enfans pren-
nent hien garde ace point, & qu'ils dcartent fans
menagement tous ceux qui voudroient fe divertir
^ fi haut prix , de quelque ordre qu'ils foyent !
Jl ]>eut en particulier refulter de la dans le fein des
families des effets d^plorables- Quand des Fr6res
6c Soeurs d'un mauvais caraftere one quelques an-
cees de plus que leurs cadets , ils les deTolent par
ces agaceries, qui deviennent fouvent des'tour-
rnens & des fupplices. J'ai vu de mes propres
yeux de pareils aines qui ^toient des tyrans & des
bourvcaux a qui faifoient de 1'enfance de leurs Fre-

res

over de ZEDELYKE OPVOEDING. * 11?

weeffel van elende maakten , en daar
door der zelvei" inborft verbitterden 9
of hen in eene ongeneeslyke domheid
deden vervallen. De Dienftboden be-
gaan ook dikwyls dezen misflag ; maar
wy zullen byzondere aanmerkingen op
het gedrag , darmen met de zelven in
't ontwerp van opvoeding houden rjioet >
te maken hebben.

Middekn , om de verfcheide trappen van
onwilligheid te boven te komen.

Ik koom weder tot het gewilligKind.
Indien de Natuur hier toe het meeft
heeft geholpen , des te beter ; men
heeft alleen rnaar deze eerfte en goede

Moe-

res & Soeurs un tiflu de miferes , & qui par 1
aigriflbient leur humeur , ou les jettoient dans line
ilupidit^ incurable. Les Domeftiques ont and!
fouvant le m^me deTaut ; mais nous aurons des
remarques parciculieres a faire fur la conduite qu'il
faut tenir a leur egard dans le plan de 1' Educa-
tion.

Moyens de furmonter les divers degres

$ indocUite.

^

Je reviens a TEnfant docile. Si la Nature a fait

presque tous les fraix , tant mieux ; il n'y a qu'i

leconder cette premiere & bonne Mere. On ne

H g dole

Ii 8 Ferbandeling van den Hecr FORMED

Moeder by te flaan. Men moet zich
niet verwonderen , en meenen 5 dat zy
hinderlyk is geweeft , wanneer Kinde-
ren , levendiger dan anderen , eenige
vonken van haaftigheid , eenige kleine
buijen van gramfchap toonen ; dit is
noch niets, en verdieht niet, dat men
in de middelen van ons voorfchrift ,
de behendigheid en de zachtheid , veran-
dering make. In plaats van het Kind ,
dat zich goedfchiks alles, wat men wil,
laat ontnemeri , onderftel ik een ander ,
dat driftig wordt, datftampten fchreeuwt;
ik wacht my wel van aanftonds tot de
kaftyding te komen, zekerlyk een zeer
krachtig middel , maar dan alleen , wan-
neer men het wel weet te plaatfen en
nit te meten. Ik heb reeds aangemerkt,
dat 'er, dnder zulke driftige Kinderen ,

ve-

doit pas mme s'etonner , & croire la trouver en
obftacle , quand des Enfans 9 plus vifs que les au*
tres , ont quelques eclairs de paffion , quelques
petits acces de colere ; ce n'eft encore rien., &
ifn'y a pas m6me dequoi changer les ingrddiens
de notre recctte , dexttrite f douceur. Au lieu
de cet Enfant qui fe laifle bonnement oter tout ce
qu'on veut lui prendre , j'en fupppfe un autre qui
s'agite , qui tr^pigne 5 qui crie ; je n'ai garde de
me hater d'en venir au chatiment , remede Hins
contredit tres efficace , mais uniquement quand
on fcaic le placer & le mefurer, J*ai d^ja remar-

que

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 119

velen zyn 9 by wien de driftigheid met
dan eene oogenblikkelyke uitwerking
heeft , waar na zy aanitonds weder be-
daren , en hun bly gelaat en vrolykheid
aannemen. IVien kan derhalven niets
beter doen , dan zich te hotiden', als
of men deze kleine vlaag niet merkte ;
en men kan verzekerd zyn , dat een
oogenblik daar na alles zal verdwenen
zyn. Onderftel , by voorbeeld , dat
een Kind , zich wonder wel vermaakt
op eene plaats , maar dat men genood-
zaakt wordc , hem- elders te brengen 5
men moet hem onverfchillig opnemen,
mits dat het op geene ruwe wyze ge-
fchiede ; en indien by wederftreeft of
fchreeuwt 9 men moet zyn gang gaan :
naauwlyks zal hy de plaats en het fpeel-

que, parmi les Enfans vifs, il y en a plufieurs
en qui la vivacite ne prpduit qu'un efFet presque
momentane ; apres quoi ils fe calment tout de mi-
te , ils reprennent leur f^nit^ & leur gayet6.
]1 n'y a done rien de mieux ^ faire que d'agir
comme ii Ton ne s'appercevoit pas de cette petite
bourrasque ; & Ton pent s'aflurer que le moment
d'apres il n'y paroitra pas. Qu'un Enfant , par
exemple , s'amufe a merveille^ dans tin endroit ,
mais qu'une n^ceffit^ quelconq'ue furvienne de le
transporter ailleurs , il n'y a qu'a le prendre fans
fagon , ppurvu qu'il n'y ait rien de trop brusque
dans 1'action; &, s'il refifte pa crie, -aller fon

U che-

120 forbandeling van den Hcer FORMEV

tuig , waar mede hy bezig was , uit het
gezicht verloren hebben, of hy zal'er
niet meer aan denken.

Middel om de zorgvutdigheid voor de
Kinderen ml n beftieren.

In 'talgemeen (want telkens ver>
plicht my deze ftof tot uitweidingen ,
maar zy fpruiten uit den grond zelve
van myn onderwerp voort , en zyn ,
zoo ik my niet bedriege , van veel
gewicht) in 't algemeen , zeg ik , is
het een voornaam hulpmiddel in de
Opvoeding , dat men in vele gevallen
eene naauwkeurige oplettenheid , op
't geen de Kinderen doen , laat ver-

ge-

chemin : a peine aura-t-il perdu de vue le lieu
& r amufement auquel il toit attach^ , qu'il n'y
penfcra plus.

Secret c one er n ant -V attention qtfon donnc
aux Enfans.

En general , C car il n'y a gueres d 'article dans
cette matiere qui n'amene des digreflions , mais
elles n^iflent du fond mtoe du fujet, & font , li
je ne me tronipe", d'un ordr.e int^rcflant , ) en
general , dis-jc , c'eft un grand fecret dans Tfidu-
cation que de joindrc ^ beaucoup d'attention fur
ce que font les Enfans, les apparences de n'y pas

fairc

over dc ZEDELYKE OPVOEDING. 121

gezeld gaan met eene houding , als
of men 9 er geen acht op geeft. leder
Kind , 't welk merkt , dat men zich
veel met hem bezig houdt , laat niet
na , 'er ten eerften vpordeel uit te ha-
len. Indien men veel moeite aan-
wendt , om hem 't zy door zachtheid,
\ zy door ftrengheid' te flillen en te
bevredigen , zal hy des te meer weer*
ilreven 9 en zich daar tegen kanten :
maar zoo hy meent, dat men op hem
niet let , noch om hem denkt , ver-
veelt hem wel haaft zyn laftige toe-
ftand , daar hy niets mede vordert.
Een bedreven Vader en Moeder zien
oogluikende al 't geen hunne Kinde-
ren uitvoeren ? zonder dat him lets
ontfnapt ; maar zy komen niet tus-
fchen beiden dan van pafle , latende

him

faire attention dans un grand nombre decas. Tout
Enfant qui vpir qu'on s'occupe beaucoup de lui ,
ne tarde pas a s'en prevaloir* Si Ton employe de
grands efforts , foit de douceur , foit de rigueur ,
pour le calmer, Pappaifer , il multiplie la refi-
ftance & les obftacles ; mais s'il /croit qu'on ne le
regarde pas, & qu'on ne penfe pas a lui , il fe
laffe bient6t d'un dtat penible , & qui n'e lui fert
a rien. Un Pere , une Mere habiles voyent du
coin de 1'ceil tout ce que font leurs Enfans , fans
que rien leur echape ; mais ils n'interviennent
qu'a propos , leur laiflant les coudees franchcs ,

H $ pro-

122 Ferbandeling van den Heer FORMEY

him de handen vry v naar mate hun-
ne jaren , en'de zaken , waar mede
zy zich bezig houden, toelaten. Dus
befpeurt men , dat de raad , die ik
geve , zich over den gantfchen loop
der Opvoeding uitftrekt. Daar zyn
geene Oudcrs , die meer gevaar loo-
pen van bedrogen te worden , dan die
altoos en in alles met honderd oogen
willen toezien ; daar zyn 'er geenen ,
die flechter gehoorzaamd worden, dan
die zulks op hunne wenken willen zyn ,
en die in de geringfte byzonderheden
htm gezag doen gelden. Deze flren-
ge tucht verdriet den Kinderen , die
alle de vermogens van hun verftand
aanwenden 9 om 'er zich door eenig
middel van te ontflaan.

proportionnellemenc a leur age & a la forte d'oc-
cupation a laquelle ils font livres. De cetre ma-
niere on fent que le confeil que je donne s^tend
a route la dure"e de 1'Education* II n'y a point de
Parens qui courent plus -risque d'etre trompes que
ceux qui s'e*rigenc en Argus formels & perpe"tuels ;
il n'y en a point qui foyent plus mal obeis que ceux
qui veulent Petre a baguette , & qui aflujettiflent
les moindres details a ieur autorit^ Cette

tyrannique re* voice les Enfans , qui employ ent
toute Padivite de leur efpnc a chercher les mo-
yens de s'y fouftraire.

ever de ZEDELYKE OPVOEDING. 123

Algemen gebruik van An mlddel

Maar laten wy niet verder gaan in
zaken , die naar mate wy in den loop
der Opvoeding vorderen, zich op ha-
re behoorlyke plaats zullen aanbieden :
voegen wy flechts hier eene noch al-
gemeener bedenkihg by ; te weten ,
dat men zich in de famenleving , en
in den gantfchen levensloop volmaakt
wel zou bevinden by den regel , wel-
ken ik hier voorfchryve , van niet op
alles te letten , alles te beflryden , te-
gen te gaan , en onbedacht vuur te
vatten , om dat anderen iets onacht-
zaam gezegd of gedaan hebben. Van
daar die vitteryen in de verkeering van

men-

slpplication generate de ce fecret.

Mais n*anticipons pas fur des chofes qui doivent
naturellement revenir a mefure que nous avance-
rons dans la carriere de TEducation ; & n'ajou-
tons ici qu'une idee plus generate encore , c'eft
qu'on fe trouveroic parfaitemenc bien dans les So-
cietes , & dans tout le cours de la vie , de la r-
gle que je donne , de ne pas relever tout , com-
battre tout , s'oppofer a tout, & prendre feu fans
menagement , parce que d'aucres ont dit ou fait
quelque chofe d'inconfidere. De la ces pointille-
ries dans la converfation , qui font fuivies de con-
tra-

124 PirUn'deKhg van den Heer FORME Y

aienfchen , waar op een volmondig
tegenfpreken volgt , 't welk eindelyk
tot hevige twiften overflaat. Wat
fchaadt het my , dac iemand onge-
rymdheden oppere , en van gevallen
fpreke , die ik weet dat onwaar zyn.
Des te erger voor hem ; en ik zou
zeker wel werk hebben , zoo ik al-
ien , die dus van het fpoor geraken ,
wilde te recht helpen. Wat fchaadt
het zclfs , dat ik merke , dat hy , die
fjpreekt , het op my gemunt heeft ,
dat hy op my fmaalt, my zoekt te fte-
ken , en geduld te doen verliezen !
Men befchaamt dergelyke befpringers
nooit beter , clan door ftilzwygen en
bedaardheid. En wanneer zelfs zulk
een aanval vinniger en zonder bewim-
peling gefchiedde , zou men in de

meefle

tradidlions formelles , & ctegnrent a la fin en
querelles atroces. Que m'importe que quelqu'un
difc des chofes d^|3ourvues de fens , avance des
faits dont la fauflece m'eft connue. Tant pis pour
lui , & j'aurois aflurement bien faire II je voulois
relever tous ceux qui s'^cartent de la forte. Qu'
importe m^me que j'Sntrevoye que celui qui park
m'en veut , qu'il tire fur moi , qu*il voudroit me
piquer , & me faire perdre patience ! On ne mor-
tifie jamais mieuK de femblables aggrefleurs que
par le (ilence & la tranquillite, Et quand mdme
1'attaque feroit plus forraelle, plus diredle, il fau-

droit,

wer h ZEDELYKE QPVOEDINC* 1^5

meefle gevallen , en voor al zoo men
weet , dat men met luiden te doen
heeft, die zich zelven geen meefter
zyn, beft doen, teveinzen, dat men
'er geen acht op flaat , en hen tot be-
daren te laten komen ; 't welk zy zel-
den nalaten te doen , en zelfs met
fchaamte en leedwezen , zoo dra men
zich zoo wyslyk omtrend hen gedraagt.
Dus zullen de kleine vonken nooit
vlam vatten. Dergelyke menfchen
zyn , eigenlyk gefproken , Kinderen ,
met -welker zwakheden men behoort
medelyden te hebben. Maar in plaats
van dat , wordt de eigenliefde verbit-
^terd 5 en de trotsheid aangehitft ; men
"wil niet myden en verdragen ; en om
het onvoorzichtig genoegen te hebben,

van

droit , dans la pltipart des cas , & furtout quand
on fgait qu'on a affaire a des gens peu maitres
d'eux -mmes ,'feindre la diftraftion , & les laifler
fe calmer ; ce qu'ils ne manquent presque jamais
de faire , & m^me avec confufion , avec repen-
tir , lorsqu'on dent leur egard une cpnduite aufll
fage. Alors les e"tincelles ne produironc jamais
d'embrafement, De tels hommes font , a propre-
ment parler , des Enfans , de la foiblefle desquels
il convient d'avoir pitie". Au lieu de cela, Fajnour
propre s'aigrit, 1'orgueil s'irrice; on ne veut poinc
6tre circorilpett & endurarit ; & , pour joui'r de
Timprudente fatisfa&ion de la rispoite , on fe faic

des

*12<5 Verbandeling van den Heer FORMEY

van den bal te rug te kaatfen , maakt
men zich vyanden , die zoo lang als
't leven duren , en het zelve altoos
bitter maken. De Lezer zal buiten
twyfFel wel bemerken, hoe veel overeen-
komft.alle deze aanmerkingen hebben
met die , welke tot deze Verhandeling
wezenlyk behooren , en zal dus zon-
der moeite tot de verdere overweging
van ons onderwerp wederkomen.

Behande/ing van de Kinder en die ziek
zyn-9 ofworden kunnen.

Ik ftel voor het laatft noch een ge-
val 5 betrekkelyk tot de gewilligheid^
der Kinderen ; en in de befchouwing*
daar van , zal ik van handelwyze veran-

des ennemjs , qui _durent autant que la vie, &
qui en empoifonnent tout le cours. Le Lefteur
lentira fans doute Tanalogie de toutes ces obferva-
tions avec celles qui appartiennent eflentiellement
a ce Traitd , & reviendra fans effort a la confide" -
ration de notre fujet.

Conduit e , relative mix Enfans maJades, ou
qui pourroicnt le devenir.

Je pofe un dernier cas , relatif a la docilite des
Enfans ; & en Texaminant je changerai de metho-
de 3 a peu pres comme un habile Chirurgien qui

ufe

ewr de ZEDELYKE OPVOEDING. 127

tleren, even eens omtrend als eengoed
Heelmeefter , die verzachtende en
weekmakende middelenaahwendt, zoo
Jang by de zelve genoegzaam oordeelt
om een gezwel te verdry ven , of eene
wonde te heelen ; maar die ook weet
te fnyden en zelfs af te zetten , wan-
neer zulks onvermydelyk is. Ik wil
dan , dat 'er Kinderen zyn van nature
onwillig ; inborften 9 die niet te be-
teugelen zyn ; fchoon ik 'er fchier aan
twyfFele , of de oorzaak 'er van toe-
fchryve aan de misflagen , in de Op-
voeding begaan , en voornaamlyk aan
*t verzuim van gegeven tydverdryf ,
waar van ik het groot aanbelang , zoo
ik my niet bedrieg , ten vollen heb
aangetoond. Ook kunnen 'er Kinde-
ren zyn , van eene inwendige kwaal

aan-

ufe de le*nitifs & de fomentations, lorsqu'il les
croit propres a diffiper une humeur , ou a guerir
une ptaye , mais qui fait employer les incifions,
m^me les amputations, li elles font indispenfables.
Je veux done qu'il y ait des Enfans naturellement
indociles, des caraCleres indomptables, quoique je
doute presque de leur exiftence , ou que j'en at-
tribue la caufe & des Wvues commifes dans 1'Edu-
tion , & principalement a 1'omiffion de ces amufe-
mens, dontj'ai, fi je ne me trompe, bien fz\t voir
1'importance, II peut auffi y avoir des Enfans af-
fcdes de quelque mal int^rieur qui les jette dans

la

123 Ferb&ndelfag van den Heer FOUMEY

aangetafl , die him fmerten geeft 5 eri
doet fchreeuwen , 't welk men aan de
grimmigheid en boosaardigheid toe-'
fchryft. Ik fta toe , dat het zeer ver-
keerd zyn zou , in dit geval de ftren-
ge middelen te gebruiken , die ik hier
ga voorftellen ; maar , gelyk het noch
veel erger is , dat men de onwillig-
heid eene vafte plooi laat nemen , zoo
mispryze ik alle Ouderen , die hunne
Kinderen niet durven kaftyden uit
vrees , dat zy eenig ongemak hebben ,
of krygen mochten. Dit zwak voor-
wendfel is de ongelukkige oorfprong-
van meefl alle de misflagen , in de
Opvoeding begaan. Zy, die zich hier
van volkomen willen overtuigen 9 heb-
ben alleen maar te letten op een zeer
gemeen geval , namelyk dat van Kin-

de-

la fouffrance , & qui leur fait poufler des cris , qu'
on attribue a la colere & alamchancete. J'avoue
qu'il feroit tres f^cheux alors de prendre les me-
fures de rigueur que je vais propoler ; mais , com-
me il eft beaucoup plus facneux de laifler former
le pli de 1'indocilic^, je bl^me tous les Parens qui
n'ofent chatier les Enfans dans la crainte qu'ils
n'ayent du mal , ou qu'ils n'en prennent* Ce
foible pr^texte eft la funefte fource de presque
tous les abus commis dans T Education. Ceux
qui voudronc inieux s'en convaincre , n'ont qu'a
faire attention a un cas tres frdquenc, c'eft celui

des

ever de ZEDELYKE OPVOEDING. 1 2

deren, die eene wezenlyke ziekte heb*
ben durende een meer of min langen
tyd. De Ouders , zelfs die de befle
Opvoeding weten te geven , verzui-
men de zelve gemeenlyk zeer ten on-
paffe , zoo lang de ziekte duurt , en
wanneer deze ovcrgaat , zyn de ge-
vaarlyke gevolgen daar van , clat men
het Kind willekeurig en eigenzinnig
gemaakt , en van den weg afgeholpen
heefc , waar op men hem zonder de
grootfte moeite niet weder brengen
kan. Men moet de zorgvuldigheid >
die de ziekte vordert , en de byzon-
dere blyken zelfs van liefde , die men
aan een Kind, ? t welk in lyden is, be-
toont , altoos regelen naar de voor-
fchriften der gezonde reden en der
ftandvaftigheid , zoixler welke 'er gee-

he

des Enfans qui ont quelque maladie rdelle pendant
un efpace de tems plus ou moms long. Pour Por-
dinaire les Parens m^me qui favent donner TEdu-
cation la plus fenfe'e , en fuipendent mal a propos
1'exercjce- pendant le cems.de la maladie ; &,
quand celle ci prend fin , fes fuites les plus dan-
gereufes font d 3 avoir rendu V Enfant volontaire y
capritieux , de Tavoir mis hors d'une route OLI
Ton a toutes les peines du monde a le faire reh-
trer. On doit joindre aux foins qu'exige la mala-
die , & aux marques me"mes plus particulieres de
tendreffe qu'on donne a un Enfant qui fouffre , la
IX. tied, i.Perb. 1 con-

130 farkandeling van den Hetr FORMEY

ne opvoeding is. Ik weet wel , dat
deze gemoeds geftalte bezwaarlyk aan
te nemen is ; inaar ook geef ik geen-
zins voor , dat men zonder bekwaam-
heden en moeiten Kinderen opvoeden
kan. Wat de ziekten of ongemakken
betreft , op welke men maar een enkel
vermoeden heeft, zy moeten niet veel
tegenhouden ; niets is 'er, dan de ver-
keerde toegevenheid , die genegen is
cm de zelve eene wezenlykheid te ge-
ven , waar van de zekere blyken zich
wel haaft vertoonen , zoo 'er waarlyk
een ongemak plaats heeft , of noch
fpoediger voor fcherp ziende oogen
verdwynen, zoo het zelve geveinsd is.
Dus , na alle de hinderpalen , wezen-
lyke of voorgewende , uit den weg

ge-

continuation du fyfleme de raifon & de fermet^ ,
fans lequel il n*y a point d' Education. Je fais
que cc temperament n'eft pas aife a obferver ;
mais je ne pretens pas non plus qu'on puifle Cle-
ver des Enfans fans talens & fans peines. Quant
aux maladies , ou incommodit^s , qu'on ne fait
que fbup^onner , elles ne doivent pas beaucoup
arr^ter ; & il n'y a que la faufTe indulgence qui fe
plaife k leur preter une r^alitd , dont les indices
fe manifeflent bient6t , fi le mal exifie , ou s'e"-
vanouiffent encore plut6t a des yeux clairvoyans ,
dans le cas de la fiction. Ainfi, *apres avoir ^cartd
tous les obftacles efFeclifs , ou pretendus , je re*

viens

wer de ZEDELYKE OPVOEDING. 131

geruimd te hebben , koom ik weder
tot het onwillig verklaarde Kind , om
te onderzoeken , wat men 'er niede
doen moet , en hoe men het werk met
hem moet aanvangen. Een woord zal
alles zeggen : Beteugel hem. Ja , het
kofte wa,t het wil, men moet dit vol-
brengen, of zyne Opvoeding varen la-
ten. Dit het kofle wat het wi/ 9 moet
zelfs geen affchrik geven : het koft
niet veel aan de genen , die daar rae-
de by tyds en op de behoorlyke wyze
beginnen.

Hoe de mile der Kmdcren te weder ft aan.

Voor eerft dan moet men by tyds
daar mede beginnen. Ik heb reeds den

ge-

vicns & TEnfant cteclar6 indocile , pour examiner
ec qu'il en fauc faire, & comment Ton doit s'y
prendre a fon egard. Un mot dira tout : Dump-
tez-le. Oui, quoi qu'il en coute , il faut en ve-
nir a bout 5 ou renoncer a Telever. Ce quoi qu'il
en co'dte ne doit pas me* me effrayer : il n'en coure
pas grand* chofe a ceiix qui s'y p'renflent a terns cc
i'y prennent bien.

Manlcre de rejijler ctux, colonies des Enfans.

D*abord on doit s'y prendre a terns. J'ai d^j
1 cou

1 32 Verio ancieling van den Heer F o R M E Y

genen , die van hunne Kinderen een
fpeelpop maken , waar mede zy zich ,
zoo lang als immers raogelyk is , ver-
maken , alle de fchande gegeven , die
zy verdienen. Ik fpreek derhalven
tot Ouders , die niets anders trachten ,
dan zich wel te kwyten van diegewich-
tige taak ^ welke de Voorzienigheid
hun heeft toevertrouwd ; en ik zeg
hun , na dat zy een tyd lang op hun-
ne Kinderen gelet , en ontdekt heb-
ben , of zy gewillig dan onwillig wa-
ren , en in 't laatfte geval zich wel ver-
zekerd hebben , dat de onwilligheid
hun van natuur en uit de gefteltenis
eigen is ; dat 'er dan geen oogenblik
te verliezen is , om tot het hulpmid-
del toevlucht te nemen. Maar welk
is dit hulpmiddel ? Ik verdeel het ,

om

convert de la confufion <ju'ils indritent ceusr qui
font de leurs Enfans des jouets dont ils s'amufent
le plus longtems qu'il eft poffible. Je parle done
a des Parens qui ne demandent qu'a bien ex^cuter
1'importante tache que la Providence leur a con-
fiee; & je leOr dis qu'apres avoir obfervd leurs En-
fans pendant quelque terns , apres avoir reconnu
s'ils^ etoient dociles ou indociles, & dans le der
nier cas s'^tre aflur^s que rindocilite' eft naturelle,
qu'elle tient au temperament, il n'y a plus un mo-
inent a perdre pour courir au reme'de. Mais quel
oil ce remede ? Je le divife en deux , pour ainfi

di re ;

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 133

om zoo te zeggen , in twee , name-
lyk , het wederftaan der begeerten van
de Kinderen , en , het kaftyden , zoo
dra zy zich tegen den wederftand ,
welken men hun biedt 5 willcn aan-
kanten.

Ik begin met den wederftand , om
dat , zoo de zelve eene genoegzame
kracht had , men zich van de kafty-
ding zou kunnen onthouden , welke
men buiten noodzaaklykheid niet oef-
fenen moet , maar welke men zich ook
wel wachten moet te fparen , zoo dra
zy noodzaaklyk is. Ik wenfchte hier
te doen te hebben met Lezers , die zoo
duidelyk, als ik, alle de byzonderhe-
den 9 ^clie ik voorftel ,- opmerkten , en-
gewaar wierden, hoegewichtig en nut-
tig zy zyn. En wat betreft de breed-

voe-

dire ; favoir la refiftaace aux volontes des Enfans 9
& le chatiment., s'ils s'opinatrenc a vaincre la rc-
jfiftance qu'on leur oppofe.

Je commence par la refinance , parce que , fi
elle avoit une efficace fuffifante , on pourroic fe.
difpenfer de recourir au chaciment , qu'il ne faus
pas employer fans neceffite" , mais qu'il faut aufll
bien fe garder d'epargner 3 s'il e(l ncceiTaire. Je
voudrois avoir a faire ici a des Ledteurs qui viflenc
aufli clair que moi dans les details que je propofe,
& qui ientifTent combien ils font curieux & uti-
les, Et quaftt a la longueur de ces details , je

/ do-

134 P&tandelipg van den Heer FOUMRY

voerigheid dezer byzonderheden , ik
verzoek ook 9 dat men begrypt , dat
de zelve onvermydelyk is , vermits zy
gefchikt zyn tot een richtfnoer voor
luiden , die , gelyk de Ouders in 't al-
gemeen, bepaald vanbegrip zyn, voor
welken men de zaken niet te veel on-
derfcheiden , en , zoo ik my dus uit-
drukken mag, voprkaauwen kan. Bo-
ven dien, na dat de grondflagen, waar
mede wy hier bezig zyn , zoo vaft ,
als in myn vermogen is , zullen gelegd
zyn , zal het gebouw , 't welk op die
prondflagen moet gevcftigd ftaan , des te
fpoediger kunnen zyn opgericht. Met
n woord , hebbende eenmaal de pen
opgevat om deze flof te verhandelen ,
welker overdenking my federt lang be-
houdt , zoo wil ik alles zeggen ,

wat

demande auffi qu'on appergoive qu'elle eft indis-
penfahle , parcc qu'ils font deftines a diriger des
gens fort home's , tels que font les Parens ordi-
raires , a qui Ton ne fauroit trop articuler . <Sc (1
je puis m'exprimer ainfi, inacher ies chofes. Apres
cela, quand j'aurai pofe les fondemens dont il s'a-
git ici avcc toute la folidite' que je fuis capable de
leur donner , 1'edifice qui doit (5tre conftruit fur
ces fondemens , pourra tre ^lev^ avec plus de
promptitude. Enfin , ayant une fois pris la plume
pour traitcr ces maciercs dont la meditation m'oc-
cupe depuis longtems , je veux dire tout ce que

wer de ZEDELYKE OPVOEDING. 135

wat ik weet, en wat ik oordeel nut-
tig te kunnen zyn. Spruit 'er een
werk uit voort , 't welk de maat te
buiten gaat van de fchriften , die ge-
fchikt zyn , om over de voorgeflelde
Vraag naar den Prys te dingen , ( ech-
ter heb ik met gemerkt , dat 'er eeni-
ge bepaling is voorgefchreven ; waar
in men zeer wyslyk heeft gehandeld ,
want dergelyke bepalingen paflen zel-
den dan in flukken van Welfpreken-
heid , of van Poezy ,) begeef ik my,
zeg ik, onwetende van den weg, langs
welken men tot den aangeboden prys
komt , zoo zal ik my vergenoegen met
den prys , naar welken ik altoos ge-
flaan heb , naar de goedkeuring van
alien , die het algemeen nut lief heb-
ben.

De

je f^ai , & tout ce que je crois pouvoir tre mile.
S'il en r^fulte un ouvrage qui excede les bornes
des Ecrits deftin^s au Concours fur la Queftion
propofee , (je n'ai pas remarque cependanc qu'on
ait prefer! t des bornes , en quoi Ton a fait tres fa-
gement , car de pareilles d^terminatmns ne con^
viennent gueres qu'aux pieces d'Eloquence, ou de
Pot-fie,) fi , dis- je , je me ddtourne fans le vou-
Ipir de la route qui conduit au prix offer c, je m'en
tiendrai au prix auquel j'ai toujours afpir^ 5 ^ Tap-
probation des amis du bien public.

Jf 4 La

1*6 farhamkling van den Heer FORMEY

De wederfland derhalven , welken
ik in de cerfte plaats wil, dat men den
Kinderen biede, is een middel, welks
uitvoering gemakkelyk , en volmaakt
over een te brengen is met hunne eer-
ile neigingen. Een Kind in de wiegis
noch niets dan een enkel werktuig. Des
te beter ; het is om die reden , dat
men op dit- werktuig moet arbeiden ,
opdat het verftand , zich daar in be-
ginnende te ontzwachtelen , het zelve
voordeelig gefteld vinde. Wanneer
dan een Kind herhaalde blyken geeft
vail afkeer of fchrik voor dingen, die
hem zulks niet behoorden in te boeze-
men , en die hem in 't vervolg zeer
nioeilyk zouden vallen, indien hy 'er
vrees of afkeer voor behieldt ; zie
daar het oogenblik , dat men hem be-

rei-

La r^fiflance done que je veux qu'on fafle d'a-
bord aux En fans , eft un moycn done 1'ufage eft
facile, & qui pent correfpondre exa^eraenc a lours
premiers mouvemens. Un Enfant au berccau n'eft
encore qu*une machine. Tanc mieux; c'eft a can-
fe de cola 'qu'il fatit travailler fur la machine,
afin que, quand I'efprit s'y developera, il la crou-
ve heureufemear. difpof^e. Qu'un Enfant done
fafTe des ddmonftracions rei't^rees d'6loignement
ou d'averfion pour des chofes qui ne doivent poinc
lui en' infpirer , & qui dans la fuite lui feroient
incommodes , ,s*il les craignoit j ou les hais-

foic;

de ZEDELYKfi OPVOEDlNG. 137

reiden moet, en onderwerpen aan die
reden, welke hy noch niet kent, maar
welke hy nooit recht kennen zou zon-
der deze voorzorgen , die daarom zelfs
niet te vroeg of te voorbarig kunnen
aangewend worden. De vermaarde
Heer DBS VIGNOLES, die byna ee-'
ne eeuw lang geleefd heeft , had niet
meer dan eenen Zoon , in de wieg ge-
ftorven, gehad ; en hy verhaalde met
veel deftigheid , op welke wyze hy
begonnen had , hem op te brengen.
Men zal over zyne handelwyze kun-
nen oordeelen uit het volgende ftaal-
tje. Dees Geleerde bevopdt zich op
zekeren tyd in zyn kamer , of , zoo
men wil , in zyn vertrekje ; want hy
was toen in zeer bekrompen omftan-
digheden ; en het Kind lag flil in zyne

wieg.

Ibit ; void le moment oh il faut le drefler & le
foumettre a cette raifon , qu'il ne connoit point
encore , mais qu'il mconnoitroit toujours fans
ces precautions , qui ^ par la mme n'ont rien de
premature, d'anticipeV Le celebre M. DES VIG-
NOLES , qui a vecu pres d'un fiecle , n'avoit eu
qu'un fils mort au berceau ; & it racontoit fort
gravement de quelle maniere il avoit commence k
relever. On pourra juger de fa methode par 1'e"-
chanrillon fuivant. Le Savant fe trouvoit un jour
dans Ton cabinet, ou fi Ton vent, ion re^duitj car
il titoit alprs dans une fituation fore Rejoice ; <Sc

138 VcrhandeTing van den Hecr FORNEY

wieg. Eenige prikkeling in de keel
elect den Vadcr hoeften , en het Kind
begon te ftcnen. De Vader floeg 'er
geen acht op ; maar een nieuwc hoed
van hem , deet het Kind weder eenig
geklag maken. Hier op raakte de
Heer DES VIGNOLES in 't vermoe-
den , dat het de hoeft was , die aan
het Kind mishaagde. Om'er zich van
te verzekeren , zette by zich voorbe-
dachtelyk en heviger aan 't hoeften ;
waar op het Kind niet naliet te huilen
en te fchreeuwen. Hier begint de
ftryd. De Vader hoeftte, en het Kind
fchreeuwde , beide tot ftikken toe ;
maar eindelyk zweeg het Kind , en de
Vader bleef meefter van het veld ; ee-
ne overwinning, waar van hy zich tot

aan

I'Enfane repofoit tranqnillement dans Ton berceau.
Quelque picotemenc dans ie gotier fit toufler le
Pere ; & 1'Enfant fc mit a gemir. Le Pere n'y
pric pas g-rde ; mais un retour de toux fit de nou-
veau poufler quelques plaintes a TEnfant. Alors

M. DEvS VifiNoLEs loup^onna que c'dtoit la
toux qui lui ddplaifbit. Pour sVn aflurer, il fe re-
mit a toufler volontairement & plus fort; fur quoi
FEnfant ne manqua pas de pleurer & de crier. Ici
commence le combat. Le Pere toufla , & 1' En-
fant cria , Pun & Tautre jusqu'a extinction ; mais
fin TEnfanc fe tut, & le Fere dcmeura maitre

da

aw de ZEDELYKE OPVOEDING. 139

aan 't clnde van zyn langen levensloop
den lof gaf. Dit voorbeeld is zeer
goed; het zouden oppervlakkige gees-
ten zyn die 'er den fpot mede kunneu
fteken. Men moet zien , waarom ecu
Kind te onvrede is , en oordeelen of
hex verdient , dat hy zyn gang ga. Is
het iets , dat hem wezenlyk pyn en
ongemak geeft ? dan heeft het Kind
gelyk ; en niets is billyker , dan hem
ten fpoedigflen van zyne kwelling te
verloflen. Wanneer een Kind van ee-
ne fpelde gefteken wordt , of zich
brandt, zou het de grootfte dwaasheid
zyn hem op zulke onverdraaglyke proc-
ven te ftellen. Maar zoo het dingen
zyn , die hem geen ongemak toebren-

gen,

\

du champ de bataille ; viftoirc dont il s'applau-
diflbit encore a la fin de fa longue carriere. Ccc
exemple eft tres bon ; il n'y auroit que des efprits
fuperficiels qui le p^flent tburner en ridicule. II
faut voir pourquoi un Enfant prend de 1'humeur ,
& juger s'il eft a propos de lui laifler poufler fa
pointe. S'agit-il d'une chofe qui lui foic effedi'
rement douloureufe & nuifible ? L'Enfant a rai-
fon ; & il n'y a rien de plus jufte , de plus prefle
i faire , que de le d&ivrer de fon tourment.
Ouand un Enfanc eft pique* par une epingle , ou
fe brule , ce feroit e^re infenfe que de vouloir le
jnettre ^i des dpreuves infoutenables pour lui.
Mais , s'il s'agit de chofes qui ne lui apportcnt

SU2-

140 VerhanMing van den Heer FORNEY

gen , dat wezenlyk is of tea minflen
geene gevolgen hebben kan ; en bo-
ven dien zoo het dingen zyn , die zich
by elken voetftap van zyn levensloop
zullen opdoen , is het hem den groot-
Hen dienft te bewyzen 5 dat men hem
daar aan gewenne , *er mede gemeen-
zaam make , en eene werktuiglyke
aandoening vernietige , die in haar be-
gin lichtelyk verdwynt; daar zy in te-
gendeel , een weinig later , oneindige
moeite geven , en ten laatften , gelyk
alle verouderde hebbelykheden , eene
tweede natuur worden zal.

Geval-

aucune incommodite reelle , ou du mains capable
d'avoir dcs fuices , & avec cela de chofes qui fe
preienteront a chaque pas dans la fuite de fa ear-
riere , c'efl lui rendre le fervice le plus fignald que
de 1'y accoutumer, de 1'apprivpifer avec elles ,
de d'etruire une fenfibilite machinale , qui cedera
fans peine dans fon originc ; au lieu qu' un pen
plus tard clle donnera des peines infinies , & a la
fin , deviendra , comme touces les habittides
tdrces , une feconde nature.

wer de ZEDELYKE OPVOEDING. 14*

Geval/en die dikwyh voorkmen in
de Ofvoeding*

Ik zal , tot meerder nut en klaar-
heid, twee algemeene gevallen bybren-
gen ? die in den loop der Opvoeding
wel het meeft plaats hebben , en waar
van zich de Ouders ze'lden rechtmati-
ge denkbeelden vormen.

i. Sangheid.

Het eerfle is dat der Bangheid, weU
ke het gezicht van fommige voorwer-
pen , en byzonderlyk dat van zekere
Dieren veroorzaakt. Men laat zelden
na , de zelve toe te fchryven aan oor-
zaken , die voor de geboorte plaats

had-

Cas freqiiens des ce genre.

J'indiquerai , pour plus de clarte & d'utilit ,
deux cas generaux qui font fes plus frequens dans
le cours de 1'Education, & done les Parens fefont
rarement de juftc s s idees.

i. Frayettrs.

Le premier , c'efl celui des Frayeurs que cau-
fenc la vue de quelques objets , ,& en particu-
lier celle de certains Animaux. On ne manque
giieres de les attribuer a des caufes qui ont

142 Verhandeling van den Beer FORMEV

hadden , en de zelve om die reden te
ontzien , in de gedachten , dat zy on-
geneeslyk is , of uit vrees van al te
lievige aandoeningen aan de Kinderen
te gevcn. Ik zal hier de onderzoekin-
gen voor en tegen de uitwerkfels der
inbeelding van de Moeders op de Kin-
deren , die ten minften by de Wysgee-
ren genoeg bekend zyn , nict aanha-
len ; het is voor ons in die geval het
zelfde , of dit verfchilftuk beflift zy ,
ofniet. Zelfs toeftcmmende , dat'er,
uaraelyk, Kinderen zyn , die met een.
afkeer of vrees voor zekere dingen
ter weereld komen , zoo geloof ik 9
dat men de zelve kan te boven komen,
en daar in wel zal {tegen , als het met
ernft ondernomen wordt. Echter zou
ik eer willen gelooven , dat byna alle

deze

d la naiflance , & de les refpe&er par cette rai-
fon , dans la penf^e qu'elles font incurables , ou
dans la crainte de caufer de crop vives Emotions
aux Enfans. Je ne rapporterai point ici les dis-
cuflions connues , au moins des Philofophes , fur
le pour & le centre des effets de 1'imagination des
JVleres fur les Enfans ; je n'ai pas befoin que cet-
te controverfe foit de"cidee pour pafler outre. Kn
admettant 1 'affirmative in Sine , favoir qu'il y a des
linfans qui apportent au monde certaines aver-
lions , ou craintes , je crois qu'on peut en venir
a bout , & qu'on y reufiira , fi on le veuc ferieu-

femeat.

ever de ZEDELYKE OPVOEDING. 143

deze af kcerigheden 9 hoe hevig'zy ook
zyn mogen , alleen ontftaan uit de ge
daante der voorwerpen , waar aan de
Kinderen niec gewend zyn , uit dcr
zelver beweging , uit het geluid van
Dieren, gelyk het geblaf van Honden,
en andere uitwendige omftandighedeiK
Men moet derhalven , zelfs in 't ge-
val van aangeboren eigenfchappen , de
Kinderen langzamer hand zoo ver
brengen , dat zy die voorwerpen op
een zekeren afftand verdragen kunnen ,
vervolgens de zelve allengskens nade-
ren en bevoelen durven , en door her-
haling hiervan zich overtuigen, datze
waarlyk niets gevaarlyks noch kwaads
hebben. Ik zie daaglyks deze kleine
proeven met een gewenfchten uitflag

ne-

fement. Je fcrois pourtant pi as port & croirc que
presque toutes ces repugnances , quelque vives
qu'elles foyent , ne viennenc que de la ngurc des
objets auxqucls les Enfans ne font pas accoutumes,
de leur mouvemenc , du cri des Animaux , com-
me de Taboyement des Chiens , & d'autres circon-
ttances extcjrieures. Alors , ou mfime dans le cas
des difpofitions innees , il n'y a qu'a conduire par
degres les Enfans a (buffrir ces objets aune certai-
ne diftance , a s'en approcher en fuite peu a peu 9
a les manier , & a s'alfurer par des a6t.es reiter^s
ou'ils n'ont rdellement rien d'efFrayant &: de mal-
faifarit. Je vois faire tous les jours ces petites

ex-

144 Verldndcling van den Pleer FORMEY

nemen ; ook is zulks zeer natuurlyk.
Het is byna even eens gelegen met al
le voorwerpen van vrees en fchrik ;
laat men de zelve van nader by zien ,
en herzien ; de zelve voelen en her-
voelen, wel haaftzal men 'er vermaak
in fcheppcn , en 'er mede gaan.fpelen.
En om geenerlei uitweiding , die my
van nut fchynt , voorby te gaan , de
befte raad , die men aan vreesachtige
luiden geven kan , is , zich nooit in
hunnen ichrik toe te geven, en 'er de
oorzaak van te ontvlieden , 't welk
niet miflen kan , hen op ieder oogen-
blik in den zelfden tpeftand te bren-
gen ; maar om ftil en geruft naar dien
kant te gaan , daar zy eene miflelyke
gedaante zien , of vreemd geluid hoo-

ren ;

experiences avec un plein fucces, <Sc cela eft- bien
fonde fur la nature. Tous les objets de crainte ,
de terreur , font presque dans ce cas ; qu*on les
voye de plus pres , qu'on les revoye , qu'on les
tate & les retate , on s'en amufera , on en fera
des jouets. EC pour ne n^gliger aucune des di-
greffions qui me paroiflenc utiles , le meilleur con-
feil qu'on puifle donner aux perfonnes timides , c'eft
de ne jamais s'abforber dans leur frayeur , & s'e-
loigoer de fa caufe , ce qui ne peut manquer 'de
les remettre a tout moment dans la mme fitua-
tion ; mais d'aller doucement & tranquillement du
oil elles voyent qjuelque figure bizarre, ou

d'oii

rter de ZEDELYKE OPVOEDING. 145

ren ; zy kunnen verzekerd zyn , dat
zy de oorzaken 'er van zullen ontdek-
ken , oorzaken die meeil altoos onge-
rymd en belacbgelyk zyn , en dat zy na
herhaaide proefftukken van die foort *
eene beredeneerdeklockmoedigheid ver-
krygen zullen 9 die ik veel hooger fchat-
te dan eene aangeboren kloekmoedig-
heid. Die is oneindig betcr , dan de
oogen te fluiten , wanneer men zich
verbeeldt cen fpook te zien , of de oo
reu toe te itoppen * en het hoofd in 'c
bed te verbergen , wanneer men bet
meent te hoorcn* En die is juiit ,
? t geen de Kinderen doen op 't gezicht
van een Hond ^ een Kalkoen , of een
Speenvarken , en voor al zoo dra die
Dieren bun geluid laten hooren. En

dit

d*oii elles fcntendent quelque bruit inqui^rant ; el-
Jes peuvent etre aflurees qu'elles en ddcouvriroBt
les caufes , caufes presque Loujours frivoles & ri-
dicules , & qu'apres quelques eflais r^it^res.dans
ce genre , elles acquerronc un courage de refle-
xion , dont je fais beaucoup plus de cas que du
courage de temperament. Cela vaut fans compa-
raifon mieux que de fermer les yeux quand on
croit voir un Ipedtre , ou de fe boucher ies oreil-
les , & de s'enfoncer la t^te dans le lit quand on
croit 1'entendre Or voila preciT^ment ce que fonc
les Enfans a 1'afpecl: d'un Chien , d'un Didon , d'un
Cochon de lait, & furtout quand ces Animaux font
IX.Dsel, i.Ferb. K en-

146 Verhandeling van den Heer FORMEY

dit is ook , 'tgeen men op de bovenge-
melde wyzen moet tegengaan.

Ik heb in deze handelwyzen afge-
keurd , al te haaftig of met geweld te
werk te gaan , om dat een Kind geheel
buiten zich zelven, ,een groot ongeluk
kan krygen , door zich achter over te
gooijen. De enkele mogelykheid hier
van is genoeg in ftaat om voorzichtig-
heid in te boezemen. By geval echter
ben ik overtuigd geworden , dat 'er ,
voor al na de eerfte jaren , minder ge-
vaar in fteekt , dan men denken zou ,
om maar onverfchillig de kans te wa-
gen. Zie hier het geval , dat ten alge-
m een en nutte hier plaats kan vinden.
Ik had een Dochtertje van vyf jaren ,
die altoos ten uiterlten bang .was ge-

weeft

entendre leur cri. Et c'eft ce qu'il faut faire cefler
pat ies yoyes fusdites.

J'ai desapprouv^ dans ces voyes tout cc qtr fe-
roit crop promt & violent , parce qu'un infant
tout hors de lui-m^me, qui fe renverie en arriere
peut avoir quelque attaque facheufe. La feule
poflibilit du cas fuffit pour infpirer des mdnage-
mens. Mais Ic hazard m'a convaincu qu*au moins
apres Ies premieres ann^es , il n'y a pas autant de
risque qu'on pourroit le croire a brusquer 1 'a van-
cure. Voici le fait qui peut trouver place ici com-
irie propre a Tinftruftion publique. J.'avois une
Fille de cinq ans , a qui Ies Chiens ayoient ton-

jours

ever fa ZEDELYKE OPVOEDING. 14?

weeft voor Honden ; en gelyk ik" toeh
zoo vele befpiegelingen over de Op-
voeding noch niet had gemaakt , dan
ik federd gedaan heb , (want het is
meer dan tvvintig jaren geleden , dat
dit geval voorviel (#) , zoo had ik deze
hebbelykheid niet % zeer beftreden ; des
te minder, aangezien ik zelf eenige na-
tuurlyke vrees voor Honden heb , die
my echter niet belet , dat ik de zelve
zien kan V en zelfs in eigendom bezitte*
maar die my doet beven , wanneer ik
van al te naby een oilverwacht geblaf
hoor. Hoe het zy , 't gebeurde , dat
ik op een Zomerdag nanr buiten gere-
den zynde ? en nit het rytuig Happen-

de,

(&} In Augustus 1743.

jours fait unc extreme peur ; & comme je n'avois
pas alors autant'refl^cbi fur 1'Edacation que je Tai
fait depuis , ( car il y a vint ans pafles que le cas
eft arrive, (b^) je n'avois pas fort combactu
cette difpofition , d'autanr plus que j'ai moi-meme
quelque crainte naturelle des Chiens, qui nem'em-
peche, ni de les voir, ni meme d't'n avoir en pro-
pre , mais qui me fait treflaillir lorsque j'entens
de trop pres un aboyement impr^vu. Quoiqu'il
en foit , un jour d'Kte oil j'etois alle a la cam-
pagne , en defcendant de venture , un Chien dc

Vil-

1743.

K

148 FtrbandeUng van den Hecr FOR'MEV

de , 'er een Hond van 't Dorp op myn
Dochtertje aankwam , die hevig aan 'c
fchreeuwen raakte. In cene haaftige
bui , en zondcr in 't minft te dcnken ,
om als Wysgeer eene proef te ncmen ,
gaf ik het Kind een goeden (lag , die
haar eenige oogenblikken deet fchreijen ,
waar na zy niet alleen hare tranen af-
wifchte, maar ook haar fchrik voor den
Hond verliezende, zich daar mede ge-
meenzaam rnaakte , en nooic in haar
leven dergelyke omfteltenis op dat ge-
zicht gehad heeft. Zie daar eene fpoe-
dige genezing, waar van ik de waarheid
kan beveftigen , met 'er zelfs by te voe-
gen , dat het Kind niet hoof dig of gril-
ziek was , en dat de vrees , die zy te
voren gehad had , zcer wezenlyk was

zon-

Village s'approcha de ma Fille qui poufla les hauts
cris. Dans un mouvemeut de vivatit^ , & fans
penfer le moins du monde a faire une experience
Philofophique , j'appliquai un bon foufflet a cet
Enfant , qui pleura quelques momens ; apres quoi
elle efluya non feulement les larmes, mais perdant
fa crainte du Chien , fe familiarifa avec lui , & n'a
eu de la vie le retour dr-s fymptomes que lui cau-
foit cette vue. Voila une cure bien promte , &
dont je puis certifier la verite' , en ?joOtant mime
que 1'Enfant n'^toit point t^tu , ou capricieux, &
que la peur qu'clle avoit cue pre"cedemment ^toic
Xres reelje , fans aucune orabre d'afTeftation. De-

puis

over dc ZEDELYKE OPVOEDING.

zonder eenige fchaduw van gemaakt-
heid. Sederd dien tyd heb ik my zulks
voor gezegd gehouden , en ik heb
geene Kinderen ineer gehad, noch heb
'er tegenwoordig, die ergens bang voor
zyn. Hec is de zaak van hun , die hier
deze les ontvangen , dat zy weten ,
hoe de zelve op de byzondere voor-
werpen en omftandigheden toe te pas-
fen.

2. Afketr van Spyzen.

Een twcede geval , waar in de Kin*
deren moeite geven , is wanneer zy
weigeren zekere fpyzen te eten ; ee-
ne weigering die fomwylen verzeld gaac
van walgen en overgeven , zoo men
hen dwingt de zelve te gebruiken. Men

vindt

puis ce terns -la je me le fuis tenu pour dit , &
n'ai point eu , ni n'ai aftuellement d* Enfant qui
s'^pouvance de quoi que ce (bit. C'eft a ceux qui
regoivent ici cette inftrudlion k vpir comment ils
peuvent 1'appliquer fuivanc les individus & les cir-
conftances.

2. Degodts.

Un fecond cas oh les Enfans jettent dans 1'em-
barras , c'eft celui du refus qu'ils font de manger
de certains alimens ; refus qui ell accompagne
quelquefois de uaufees <Sc de vomiflemeas , fi on

K lc*

I jo farhandeling van den Hccr F o R M E Y,

vindc Ouders, die in dit fcuk onrnedo-
gende zyn , en voor een zetregel hou-
den 9 dat de Kinderen zich aan alles
moeten gewennen, dat men niet weet,
in welke omftandigheden zy zullen ge-
raken en die zich by gevolg door het
gefmeek der Kinderen , welke van de-
ze of geene Ipys een afkeer hebben ,
niet laten bewegen. Het beginfel, naar
'twelk deze Ouders te werkgaan, is vei>
Iceerd 9 of ten minften twyfFelachtig*
Wanneer men zegt, dat de Kinderen
zich aan alles moeten gewennen, zulks
beteekent , dat zy in ftaat moeten zyn ,
om allerlei ibort van fpyzen te'nemen,
de allergrofflezoowel, als defmaaldyk-
fte ? om dat 'er in de daad toeflanden
en wiflelvalligheden in dit leven zyn,

waar

]cs force a en manger. II y a des Parens impi-
^oyablcs fur cet article , qui difent fententleufe-
inent , qu'il faut que les Enfans s'accotitumcnc k
tout , qu'on ne fgait dans quelle fhuation ils fe
ivouveront places , & qui en confcquence ne fe
laiflent point fl^chir par les fupplicadons des En-
fans qui abhorrent tel ou tel raets. Le principedu-
quel ces Parens partenteft faux, ou dumoins Equi-
voque. Quand on dit que les Enfans doivent s'ac-
coutumer a tout , cela veut dire qu'ils doivenc
s'accommoder d'alimens de route efpece , des plus
groiliers commc Jcs plus delicats, parce qu'en ef-
fct il y a dans ia vie, des etats 3 des -revolutions ,

1 qui

wer de ZEDELYKS OPVOEDING. 151

waar in hun de keur niet zou vry bly-
yen ; onaangezien de meefte fpyzen 9
die de gemeenfte en zonder veej kunft
toebereid zyn , voor de gezorrdheid de
befte zyn. Maar geenzins volgt daar
uit , dat het volftrekt noodzaaklyk zy ,
dat zy op eene wanhopige , en , fomwy-
len voor hun , gevaarlyke wyze , zich
geweld aandoen , om van eene enkele
fpyze te eeten , die , in welken toeftand
zy zich bevinden mogen , nooit het ee-
nigft voedfel zyn zal , waar mede zy
verplicht zullen zyn, zichteverzadigen.
Voor al zoo het een buiten gemeen en
koftbaar ding was , zou het dwaasheid
zyn , hen daar mede te kwellen. Een
Kind wil geen Oefters of Kaviar proe*
ven ; wel , dat hy 'er niet van ete , of

dat

qui peuvent ne leur'pas laiffcr le choix; fans com-
pter que la plApart des alimens communs, deceux
dans la preparation desquels Tart entre le moins ,
font les plus convenables a la fante. Mais il ne
s'enfuit pas de la qu'il faille de toute ne'ceffke'
qu'ils s'efForcent d'une maniere desesperante , &
quelquefois dangereufe pour eux , a manger d*une
leule chole , qui , dans quelque fituation qu'ils fe
trouvent , ne fera pas Tunique aliment dont ils fe-
ront^ obliges de fe nourrir. Si c'ctoit furtout une
chofe rare & chere , il y aiuoit de la folie a les
tourmenter pour cela. Un Enfanc ne peut ibufFrir
les Huicres, le Caviar ; eh bien ! qu*il n'en man-

152 Jfafotniclfag van den Ilccr FOKMEY

dat hy , gelyk zulks gemeenlyk gaat ,
'er nadcrband fraaak in kryge , dit alles
is zeer onverfchillig. Daar hec hier ,
gclyk in de gantfche Opvoeding, voor-
naamlyk op aankomt, is wel te onder-
fchciden , of de Kinderen iets uit gril-
Jigheid doen , en de wetten willen ftel-
len in plaats van die te ontfangen. My
dunkt, dat men niet veel moeite heeft >
om bier oratrend eene genoegzame ze-
kerheid te erlangen. De verbleeking ,
de walgingen en de gevolgen daar van ,
zyn geene enkele loopjes , die men ge-
makkelyk fpclen kan. Het is volgens
onze natuur zeer mogelyk , dat fom-
niige (pyzcn aan het verhemelte of in
de maag fappen ontmoeten , die , om
zoo te zeggen, tegenilrydig zyn, met

die,

gc pas , ou qu*!! en^ acquiere le goftt plus tard ,
cofiimc ccla arrive fouvent ; tout cela eft fort in-
different- L'efiTentiel ici , comme dans toute 1'E-
ducation , c'eft de d&neler fi les Enfans agifTent
par caprice , & veulcnt fiire la loi , au lieu de la
recevoir. 11 me femble qu'on n'a gueres de peine
a fe procurer 1 deflus un degr^ de certitude fuffi-
fant. La plleur, les foul^vemens de coeur & leurs
fuites , ne font pas un fimple jeu qu'on puifle
jouer aifcrnent. II eft tres pofllble phyfiquemcnt
que certains alimens trouvent dans le palais , on
dans reflomac , des fuCvS , pour aiufi dire , con-

. era-

ever dc ZEDELYKE OPVOEDING. 153

die , welke wy 'er door 't kaauwen
uitperflen.

Hoe dan moet men hier te \verk
gaan ? Want het is myne meening
gantfchelyk niet , dat men zich hier in
ilechts aan de Kinderen te gedragen
hebbe , en dat men hen ontflaan moet,
van iets te eten , enkel om dat zy het
weigeren. Ik rade voor eerft het Kind
aan te zetten , te dringen , eenigeftreng-
heid te laten blyken , daar men einde-
lyk bedreigingen by kan voegen , want
het ftraffen kan hier gecn plaats heb-
ben , ten minften zoo lang men geenc
volkomen zekerheid hecft , dat het
enkele grilligheid zy. Wanneer het
Kind gehoorzaamt , moet men onder-
tuflchen wel letten op de gevolgen ;
zoo de afkeer, 't zy natuurlyk, 'tzy

tradidtoires a ceux que nous en expiimons par la
inafticacion.

Comment faun- il done s'y prendre? Car je n'ai
garde de vouloir qu'on s'en rapporte uniquemenc
uux Enfans , & qu'on les debarrafle d'un mets uni-
quemenc parce qu'ils le refufenc. Je confeille d'a-
bord d'ufer d' exhortation , de prefTer 1* Enfant ,
d'affe&er une f^verit^ qu*on peut poufler jusqu'a
)a menace ; car le chatiment feroit d^plac^ au
rnoins avant la pleine conviction de pure fantaifie.
Pendant que P Enfant obe*it, on obfervera ce qui
fe palfc ; fi la repugnance , foit naturelle, foit af-

K s ^ec-

154 Verbandcling "can den Heer FOUMEY

gemaakt , overgaat , of door herhaaN
de beproeving vermindert ; des te be-
ter , men heeft zyn oogmerk bereikt.
Deze beproevingen zullen voor al een
goeden uitflag hebben , door hun tel-
kens een weinig meer te doen eten
Daar een Kind voor de eerfle maal ,
onder 't maken van allerlei kuren , een
mondvol van proeft , daar zal hy de
naafte reis 'er twee en vervolgens meer
van nemen. Indien men langs dezen
weg niets verwint , dan kan men een
eenvoudig kunftje gebruiken , de ge-
vreesde fpyze vermommen , 'er een
gedeelte van onder andere fpyze men-
gen , dat ze niet kan geproefd wor-
den , en zien wat 'er op volgen zal.
Wanneer de af keer uit eene natuurly-
ke gefteltenis voorkomt, dan heeft de

zelf-

feftee, cede, ou qu'elle aille en diminuant pardcs
elTais reiteres ; taiic mieux, on eft parvenu a Ton
but. Ces eflais reuiliront iurtouc en augmentanc
proportionellement les dofes. Ce done un Enfant
avale aujourdhui une bouchde en fa'Tant la grima-
ce , il en avalera la feconde fois deux , & ainfi de
fuite. S'il n'y a rien a gagner par ces voyes , on
petit ufcr d'un innocent artifice, deguifer f'al.mer.t
en queftion , en mettre une certainc quantite" dans
d'autres alimens oil il clt imperceptible , & voir
ce qui arrivera. Lorsque les averfions font due-
menc phyfiques ? le m^rne m^chanisme "a lieu ;

1'En-

ever de ZEDELYKE OPVQEDING. 155

zelfde uitwerking plaats ; het Kind ,
zonder te weten waarom , voelt de
zelfde ongemakken , die hem de fpy-
ze in hare natuurlyke gedaante zou
veroorzaakt hefaben. In dit geval zou
het dwinglandy en overtolligzyn, ver-
cjer te gaan. Maar zoo die fpyze
zonder ongemak gegeten en verteerd
wordt , dan heeft men flechts het Kind
door dit middel te overtuigen > dat by
zyne afkeerigheid kan te boven ko-
men , en dat de zelve alleen maar uit
de inbeclding yoortkomt. Somwylen
ziet men de waarheid van dit laatfte
geval , en de kracht der inbeelding be-^
veftigd , wanneer men het Kind deze
onderrechting geeft, , voor dat de fpy-
ze verteerd is : de maag raakt ftraks

aan

r Enfant, fans favoir pourquoi, reflent les m^mes
incommodites, que lui auroitcaufel'aliment fous fa
f or m e n a t u r el i e. A lor s i 1 fer o i 1 1 y r an n i q ue & fu per -
flu d'aller plus loin Mais , ii cec aliment: e(t man-

fe & digere fans difficulcc , ii n'y a qu'a prouvcr
1'Enfant par ce moyen que fa repugnance eflfur-
inon table , & ne git tout au plus que dans I'ima-
gination. On reconnoit qaelquefois 1'exiftence
rdelle de ce dernier cas , &; la force de 1'imagina-
tion , lors qu'on donne cette connoiflance , avant
que la digeftion foit finie: la revoke de 1'eftomach

a couc

156 forbattdelin* van den Heer FOR ME v

aan't walgen, en men moet op nieuw
beginnen. Het zou derhalven belt
zyn , te wachten , tot dat de fpys ver-
teerd is , en zelfs tot den volgenden
dag. Dus kan men zich van dergely-
ke middelen bediencn , die echter aan
bet Kind altoos eenig wantrouwen in-
boezemen ; maar ik denk niet , dat
men dit alles als eene zaak van bet
grootfte belang aanmerken , en een
foort van dwinglandy gebruikenmoet,
die terwyl zy bet hart van't Kindver-
vreemt , en zyn genoegen ftoort , in
verfeheide opzichten meer kwaad ,
dan in die byzonder geval goed zou
doen.

In

a tout aufli - t6c lieu ; & c' eft a recommencer,
Le meilleur feroit done d'attendre aflez longtems
apres la digeftion , & mme jusqu'au lendemain.
On pcut continucr a fe fervir de femblables mo-
yens , qui infpirent a la v^rit6 quelque defiance a
FEnfant qu'ils concernent ; mais je ne crois pas
qu'on doive regarder tout ceci comme une affairs
trop capitale , & employer un genre de perfe'cu-
don , qui en alidnant le coeur de 1'Enfant , & en
troublant fa tranquillit^ , feroit a plufieurs ^gards
beaucoup plus de mal, qu'il DC peut faire de bien
i cet gard particulier.

J'ajoute

over <k ZEDELYKE OPVOEDING. 157

In 't voorby gaan voeg ik hier deze
aanmerking by , te wcten , dat ik ook
geenzins goedkeure , dat men een
Kind noodzaakt te eten al 't geen hy
op zyn bord heeft , zeggende, dat hy
van eene volgende fchotel niet hebben
zal , zoo hy niet opeet , 't geen hy
van de eerfte gekregen heeft. Dit is
een verkeerd begrip. Het is onzeker ,
of die eerfte toedeeling met de ver-
eifchte naauwkeurigheid gefchied zy :
dikwyls in tegendeel gebeurt het , dat
zy , die aan tatel voordienen , de maat
in het toedeelen te buiten gaan. Bo-
ven dien is ook op ieder dag de hon-
ger in 't algemeen , noch ook de by-
zondere honger , dat is te zeggen , de
luft , die men heeft tot deze of gene

fpyze,

J'ajoute cette remarque incidente ; c'eft que
je n'approuve point non plus ceux qui vculent
qu'un Knfanc mange tout ce qui eft fur Ton affiet-
te , & lui declarent qu'il n'aura pas d'un fecond
plat , s'il ne finit exaaement la portion qu'il aura
fe^ue du premier* Cela eft mal entendu. II n'eft
point decide" que cette portion ait etc" faite avec
la derniere exactitude : il arrive fouvent au con-
traire a ceux qui fervent a table d'exc^der dans la
diftnbution. Apres cela Pappetit general n'efl pas
^gal tous les jours , ni 1'appetit particulier , c'eft
a dire , le gout qu'on a pour tel ou tel mets. Ce

que

T5S Ferlmndeling van den IJeer FORMEY

fpyze , even groot. Al 't geen men
zich geweld aandoet te eten zonder
honger of fmaak , dient alleen om de
maag te overladen; en men kan zeg-
gen , dat in dit geval ieder een wet-
tig rechter is in zyn eigen zaak. Al-
les fteunt derhalven op de algemee-
ne wet , dat men de grilligheden niet
moet involgen , noch odit toeftaan ,
dat een Kind zich het recht aanmati*
ge , eenig ding te doen , alleen om dat
hy het wil doen. Deze neiging in
hem uitte roeijen, is hem te beteuge-
len ; en dit is ook de zaak 5 die ons
nu bezig houdt.

Onder-

que Ton s'efforcc de manger fans app^tit , ou fans
gofit , ne fere qu' a embarrafler Peftomac ; & Ton
peut dire que chacun eft ici juge competent dans
fa propre caufe. Tout revient done a la loi ge"-
n^rale de ne point favorifer les caprices , & de ne
jamais perrhettre qu'un Enfant s'arroge le droit de
faire une chofe uniquement parce qu'il veut le
faire. Lui 6ter ce tour d'efprit, c'eli le dompter;
& voila 1'objet qui nous occupe.

Examen

over de ZEDELYKE OPVOEDING.

Onderzoek van 9 t Kaftyden.

Dit brengt my tot een algerneener
onderzoek , tot eene eigenlyk gezegde
verhandeling van het Kaflyden. Men
kan de zelve tot twee hoofdvragen
brengen. Moet men kafiyden ? en ,
Hoe moet men kaftyden ?

i. Moet men kaftyden ?

De eerfle , geloof ik , is beflifl en
wordt toegeftemd ; en zoo zy het al
in de grootfle uitgeftrektheid niet is ,
het getal der uitzonderingen is zoo ge-
ring, dat zy niet verdienen in aanmer-
king te komen. Men mag nu en dan

Kin-

Exam'sn -des Cbdtim.ns.

Ceci me conduit & une discuffion plus gne-
rale , ou a une traftation proprement dite de la
dodtrine des Chitimens. . On peut la reduire ^
deux queftions principales : Faut-il chatier ? &,
Comment faut-il chatier?

i. Faut-il chatier?

Je crois la premiere ctecide'e affirmativement ;
&, fi elle ne 1'eft pas dans Funiverfalice" la plus ri-
goureufe , il y a un fi petit nombre d'exceptions
qu'eiles ne valent.pas la peine d'etre rinfes en ligne
de compte. De loin a loin il peut fe trouver des

En-

160 yerhandeling van den Heer FORME y

Kinderen vinden , van eene zoo geluk-
kige inborft , met zoo veel goedaar-
digheid en gewilligheid begaafd , dat
*er voor verflandige en liefhebbende
Ouders niets anders te doen vale, dan
him den goeden weg aan te wyzen ,
welken zy het genoegen hebben , hen
altoos met bereidwilligheid te zien be-
wandelen, God verhoede, dat ik zou
raden , zulke Kinderen te kaftyden ;
het zou eene handelwyze zyn zoo on-
voorzichtig als wreed ! Maar ik ken-
ne de verblinclheid der Ouderen ; ik
\veet, hoe zeer zy zich bedriegen ten
opzicht der hoedanigheden , die zy
nan hunne Kinderen toefchryven ; en
ik wadrfchouw hen , overeenftem-
mig met de gezonde reden, en met de
Schrift , dat 3 zoo zy de kaftyding ,

wan-

Enfans d'un naturel fi heureux: , dous de tant de
bont & de docilit^, qu'il n'y a autre cho r e a fai-
re pour des Parens raifonnablcs & afteftionrds que
de leur montrer la bonne voye, dans la^uclle i!s
ont la fadsfaction de les voir toujours prt." a en-
trer. A Dieu ne plaife que j'invite a ch^cier de
tels Enfans ; ce feroic une conduite aufTi irnpru-
denre que barbare ! Mais je connois I'aveugle-
ment des Peres & des Meres ; je fc^ai jusqu'oii ils
pouflent rillufion fur les qualit^s qu'ils attribuent
a leurs Enfans ; & je les avertis , de concert avec
la Raifon & 1'Ecriture, que, s'lls negligent les

chi-

over ie ZEDELYKE OPVOEDING. 16 1

wanneer ze noodzaaklyk is , nalaten ,
zy eens reden zullen krygen 9 om 'er
zich bitterlyk over te berouwen. De
roede , die zy zullen gefpaard hebben
aan hunne Kinderen , zal van die zelf-
de Kinderen eene roede maken , wel-
ke hen op de finertelykile wyze tref-
fen zal.

Middekn 9 die men in p/aats der
Kaftyding gebruikt.

Daar zyn twee middelen, welkemen
verkeerdelyk in plaats van de kafty-
ding gebruiken wil : laten wy een oo*
genblik op der zelver befchouwing
ftil ftaan.

i. Lief-

chatimens lorsqu'ils font n^ccflaires , ils auront un
jour lieu de s'en repentir am^rement. La verge
qu'ils auront ^pargn^e a leurs Enfans , fera de ces
mmes Enfans une verge qui les frappera de la
maniere la plus douloureufe.

Foyes qifon fubjlhue aux Chatimens.

II y a deuK voyes qu'on veut fubflituer mal
propos a celle du chdtiment : arr^cons - nous un
moment a les con(iderer

lX.Deel 9 \*rerb. L i, Co-

1 62, Verbandding van den Hecr FORMEY

i. Liefkozingfo.

Het eerfte beflaat in eene vrtndelyke
overreding. Men heeft zich maar ,
zegt men, van zyne Kinderen te doen
beminnen ; men zal *er al van verkry-
gen, wat men hehben wil. Het is mis.
Kinders , die flraflfe verdiend hebben ,
zyn niet vatbaar voor de enkele bly-
ken van liefcle : zy fpotcen by zich
zelven met de zwakheid hunner Ou-
deren ; zy misbruiken hunne lief ko-
zingen, en doen metdediad, al'tgeen
zy willen. Dit is zoo waar , en gaat
zoo ver, dat 'er in de Opvoeding mo-
gelyk niets van grooter belang is , dan
voor de Kinderen een goed gedeelte
van de liefde , die men hun toedraagt

te

i. Careffes.

La premiere eft celle d'une perfuafion affe&ueu-
fe. II n'y a, dir-on , qu'a fe faire aimer des En-
fans: on en obtiendra tout ce qu'on voudra. Abus.
Les Enfans a qui le chatiment convient , ne font
point prenables par la fcule tendrefle : ils fe mo-
quent mt^rieurement de la foibleffe de leurs Pa-
ren^ ; ils abufent de leurs carefles , & ne font r<-
ellement que ce qu'ils veulent. Cela eft fi vrai ,
& va fi lo ; n , qu'il n'y a peut ^tre rien de plus
important dans 1'Education que de cacher aux En-
fans une bonne partie de Taffe&ion qu'on leur

porte.

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 163

te verbergen. Dit koft zeer veel ,
voor al aan Ouderen , die teederhar-
tig zyn ; maar zoo zy noch meer oor-
deel dan teederheid bezitten , moeten
zy den raad , welken wy hun hier ge*
ven , volgen ; of de Kinderen zullen
wel haaft de macht over hen krygen ,
en hun, om zoo te zeggen , den voet
op den nek zetten. Niets is erbarm-
lyker , dan hen , welken de Natuur
het recht gegeven heeft , om te gebie-
clen , een Kind te hooren bidden en
vleijen , om iets te doen , waar toe hy
verplicht is , en zich toejuichen , wan-
neer zy hem door dit voortreffelyk
middel gewonnen hebben. Gy wilt
van uwe Kinderen bemind worden !
Wel aan ! Leert hier het waarachtig

mid-

porte. II en coOte, furtout aux parens qui ont le
coeur fenfible ; mais , s'ils ont plus de raifon en-
core que de fenfibilite" , ils doivenc fuivre le coii-
feil que nous leur donnons ici , fans quoi les En-
fans ne tarderont pas prendre Fafcendant fur
eux , & a leur mectre , pour ainfi dire , le pied
fur la gorge. Rien de plus pitoyable que d'en-
tendre ceux a qui la Nature a donn le droit de
commander, prier un Enfant, le flatter, afin qu'il
fafle une chofe a laquelle il eft oblige , & s'ap-
plaudir quand ils 1'ont gagn^ par cette admirable
vpye. X'ous voulez ^tre aime de vos Enfans! Eh
bienl apprenez en le veritable moyen, 1* unique

L 2 fe-

1 64 Ferhandeling van den fleet' FORMEY

middel , het eenigft geheim. Maakt 5
dat zy u eeren. Een Kind , 't welk
men te rechter tyd geftraft heeft , en
vervolgens den misflag vergeeft , zoo
dra hy dien bekent en verbetert , is
vry meer geneigd tot eene kinderlyke
liefde , dan hy , wien men met lief-
kozingen overlaadt , en niets afvergt ,
dan 't geen hy wel wil tpeftaan.

n. Redcveringen.

Het tweede, volgens my, verkeerd
begrepen middel om de Kinderen te
bertieren, is dat der redenering, voor
zoo verre men het daar by late , en
meene, zich van alle kaftyding te kun-
nen onthouden. Ik heb in dit geval
eene menigte van de dwaafte en on-

noo-

fecret. Faitez - vous en refpefter. Un Enfant ,
qu'on vient de chicier a propos , & a qui Ton par-
donne en fuite fa faute , lors qu'il la reconnoit &
s'en corrige , e(t beaucoup plus porce a 1'affeftion
filiale , que celui qu'on accable de carefles, & de
qui Ton n'exige que ce qu'il veut bien accorder,

2. Raifonnemens.

L'autre voye mal imaginde , felon moi , pour
conduire les "Enfans , c'eft celle du raifonnement ,
en :nr qu'on <-'y borne, & qu'on croit pouvoir fe
difpenfer de tout chatiment. J'ai vu dans ce gen-
re

<wr fa 7EDELYKE OPVOEOlNa 165

noozelfte voorbeelden gezien. Ouders
preken een Kind gedurig voor , om
hem zyne plicbten te doen hei;rypen ,
en tot der zelver betracheing te bewe-
gen. Het Kind verftaat bet niet , of
luiftert'er niet naar; bet verveelt he n,
of by lacht'er om by zich zelven. L)e
goede fchikking der natuur wordt bier
door omver geworper ... De Kindcren
moeten , van bet begin af , geoeffend
\vorden byna even eens als de Dieren,
als de jonge Jachthonden. Indien men
uitftelt, zulks te doen 9 tot dat.zy in
ftaat zyn, de denkbeelden tebevatten,
en den draad te volgen eener redene-
ring , zullen zy reeds eene menigte
van kwade plooijen gekregen hebben ,
die bee werk der Opvoeding vermeer-

de-

re la les exemples les plus derai r onnables & les
plus affadiffans. Des Parens fermonnent un En-
fant pour lui faire comprendve fes devoirs , & le
porter a leur pratique. L' Enfant ne comprend
pas , ou n'ecoute pas ; il s ennuye , ou rit (bus
cape. II y a la dedans un renyerfement de 1'ordre
nature!. Les Enfans , avant toutes chofes , doi-
vent ^tre drefl^s a peu pres com me les Animaux*
comme de jeunes Chiens de Chafle. Si Ton attend
a le faire qu'ils foyent capahles de faifir les idees
& de fuiyrc le fil'd'un ra fonnement , ils auronc
deja pris quantir^ de mauvais plis , qui aua;men
teront les travaux de T Education , & y apporte-

L 3 rone

1 66 Verhandel'mg van den fleer FORME v

deren , en 'er mogelyk onoverkoom-

lyke hinderpalen in veroorzaken zul-

Icn. Boven dien , het gezag der Ou-

ders komt over een met dat der Over-

heden ; zy zyn voor hunne daden niet

vcrantwoordelyk , dan aan hem , van

wien zy dit gezag ontvangen hebben.

Het is derhalven overtollig , en zelfs

gevaarlyk , de Kinderen te gewennen ,

dat men niets doet , waar van men him

geen rekenfchap geeft. Zy zyn van

zich zelven reeds zeer geneigd , om

inwendig eene rechtbank te hebben ,

aan welke zy de bevelen , die men him

geeft , voordragen en onderwerpen.

Zoo men hen in dit denkbeeld ver-

Iterkt door eene naauwgezette zorg ,

om hun de redenen van elke les uit tc

leggen ? zullen zy 'er zich van bedie-

nen,

ront peut-^tre des obftacles invincible?. Deplus,
1'autorite des Parens eft dans le cas de celles des
Souverains ; ils ne font comptables de lews de*-
marches qu'^ celui de qui ils tiennenc cette au-
torit6. II eft done fuperflu , & m^me dangereux ,
d'accoutumer les Enfans a ne rien faire que ce
done on leur a rendu raifon. Ils font deja fore
difpofe's d'eux-memes a 6riger un Tribunal inte*-
rieur , auquel ils evoquent & foumectent les ordres
qu'on leur donne. Si on les fortifie dans cettc
id^e par 1'attention fcrupuleufe a d^tailler les rai-
foas de chaque prcepte , ils s'en pr^vaudront:

pour

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 167

nen , om hunne eigen begrippen bo-
ven die van hunne Ouders te ftellen.
Dit zal voor al plaats hebben, wanneer,
gelyk maar al te dikwyls gebeurt > de
Ouders verkcerdelyk handelen en re-
deneren. De natuurlyke redeneerkun-
de der Kinderen is zeer fpitsvindig ,
en hare werkingen gefchieden met
groote vaardigheid. Wanneer zy der-
halven zien , dat hunne Leidslieden
zelven van den weg afraken ,. zullen zy
ftilzwygende weigeren , hen na te vol-
gen , en een foorr. van verachting voor
hun opvatten , die de gantfche Op-
voeding omver kan werpen. Ik bid-
de dan deze redenerende , of liever
kwalyk redenerende Ouders , dat zy
zich in dit opzicht minder moeite ge-
ven , en trachten willen , hun doel-

wit

pour prfrer leurs propres d^cifions ^ celles de
leurs Pa ens. Ccla aura fur tout lieu , fl comme
il n'arrive que fop fouvent , les Parens donncnt
^ gauche , & raHbnnenr de travers. La Logique
nacurelle des Enfans eft fort fubrile, & fes opera-
tions s'execucenr rapidement. S'ils voyent done
o;ue leurs Mentors s 'e*ga r en t eux- m<mes , ils re-
fuferont tac cement de les prendre pour guides ,
& conccvrnnr pour eux une forte de mepris, qui
tend a la ruine de 1 'Education. Je conjure done
des P.irens ra-fonneurs , a plus forte raifon , mau-
vais railbnneur* , dc fe mettre moins en fraix ^

L 4 cec

1 68 Verhandeling van den Hcer FORMEY

\vit rechtflreeks te bereiken, langs den
korten vveg dcr wel gep-^fte kaftydin-
gen. Het is niet , dat ik in 't ftuk
der Opvoeding zcgge , 't geen Vader
C ANA YE in 't ftuk van den Gods-
clicnft zeide : Hier geldt geen Reden.
Ik laat aan dit edel vermogen zyne
werking vry; maar deze werking moet
aan de Reden zelve onderworpen zyn ,
die zich te bekwamer tyd weet te v'er-
toonen en te verbergen. Dat men der-
halven redenere , wanneer het Kind
5 er vrucht uit zal kunnen trekken ;
maar dat het veel eer in zyne tegen-
woordigheid , dan met hem gefchiede..
Dat men als zonder oogmerk , en met
eene gewaande onverfchilligheid , ee-
nige aanmerkingen make over devoor-
treffclykheid van de eene zaak boveri

de

cet egard , & d'aller plus droic au but par la voye
dircde des chatimens bien adminiftr^s. Ce n'eft
pas que je dife en maticre d'Education ce que le
Pere CAN A YE difoit en matiere de Religion :
Point de Raifon. Je laifle a cette noble facuhe]
fon exercice ; mais cet exercice doit ^cre afTujetti
a la raifon m^me, qui fait fe montrer ou fe cacher
a propos. Qu'on raifonne done quand TEnfanc
pourra en profiter ; mais que ce foit plutot en fa
prfence qu'avec lui. Qu'on place quelque rfle-
xion com me fans deflein , & avec une froideur
apparente , fur la preference qu'uae chofe m^rite

fur

over de ZEDELYKE OPVOEDING, i<5p

de andere , over de redenen , die een
Kind moeten bewegen tot de gehoor-
zaamheid , en dergelyke : rnaar met
dit alles moet men niet te lang aanhou-
den ; of de Kinderen , die veel ooly-
ker zyn dan men meent , ontdekken
wel haaft het oogmerk van him , die
zy hooren fpreken ; en boven dien,
de droogheid van deze aanmerkingen,
hareal te breede uitlegging, en te me-
nigvuldige herhaling, zyn als zoo vele
bronaders van verdriet voor de Kinde-
ren ; en zy nemen een opzet , 't welk
zy maar al te wel naarkomen , om zich
eeniger maten de ooren toe te ftoppen ,
wanneer men dergelyke redeneringen
met him houdt.

Een

fur 1'autre , fur les motifs qui doivenc porter un
Enfant a 1'obei'flancc , &c, mais il ne faut point
trop s'appefantir fur tout cela: autrement les En-
fans qui ont beaucoup plus de finefle, qu'on ne leur
en fuppofe , dem!ent le deficit! de ceux qui par-
lent; & avec cela, la fecherefle de ces reflexions,
leur trop grand ddvelopement, leur trop fr^guen-
te r^tition , fonc autant de fources de degouc
pour les Enfans ; & ils font un vceu qu'ils ne tien-
nent que trop bien , de fe boucher en quelque
forte les oreilles , lors qu'on leur tient de pareils
propcs.

L 5 Un

Verb and eling van den Heer FORMEY

Een byzonder gcval , waar in ik de
gewoonte van uitlegging te geven, en
te redeneren , gocdkeure , is dat van
eene buiten gemeenc kaftyding, diehet
Kind doet vcrwonderd ftaan , 't zy
wanneer hy de zelve vergelykt met het
misdryf , waar door hy zich die op den
hals heeft gehaald , 't zy wanneer hy
ondervindt , dat de zelve zwaarder is
dan naar gewoonte. Na dat de ftraf-
oeffening volbracht , en het grootfte
gevoel van pyn by het Kind over is ,
indien men vreeft , dat hy eenigen haat
of af keer opvatte , omdat hy niet ,
of ten minften niet genoegzaam be-
grypt 9 waarom men hem dus behan-
delt 5 moet men de gelegenheid waar-
netnen , om hem met bedaardheid de

nood-

Un ens particular oil j'admets 1'ufage des expli-
cations & des raifonnemens , c'eft celai de quel-
que chaninenc extraordinaire , qui e*tonne T En-
fant , foit quand 11 le compare a 1'aclion qui le lui
a attire" , foic quand \\ en fent la vehemence plus
grande que de courume. Apres que T operation
eft finie , & que Faeces de la grande douleur k
pris fin dans PEnfant , fi Ton peuc craindre qu'il
ne -avde quelque rancune , quelque averfion , par-
ce quM ne comprend pas, au moins fuffifamment
pourquoi on le traite ainfl , il faut faifir 1'occafion
de lui developer ^ t^te repof^e la ne'ceffite' d'un

pa-

over dc ZEDELYKE OPVOEDING. 171

noodzaaklykheid van zulk eene be-
handeling voor oogen te ftellen , en
hem te overtuigen , dat hy niets on-
verdiend , noch te veel gehad heeft ,
en zoo hy zich door deze redenen
goedfchiks laat bewegen , zyn mis-
dryf, en de rechtvaardigheid vanzyne
ftraf bekent , moet men een dergelyk
onderhoud met eene voile vergiffenis
van het gebeurde befluiten. Men ziet
uit het gebruik 't welk ik hier van de
redenering maak , dat ik geenzins , in de
kaftyding , de redenering wil buiten flui-
ten , verinits ik in tegendeel deze laat
dienen , om aan gene de befte uitwer-
king te geven.

Gevaar

pareil traitement > le convaincre qu'il n*a rien eu
de d^plac^ , ni d'exceffif ; & s'il fe rend de bonne
grace a ces raifons, s'il reconnoit fa faute&lajufti-
ce du chtiment , il convienc de terminer un pa-
reil entretien par 1'abolition la plus complette du
pafle. On voit par les fondlions que j'afligne ici
au jaifonnement , que je n'ai garde de rendre le
chatiment exclufif du raifonnement , puisque j'em-
ploye au contraire celui-ci a procurer une pleine
r^ulfite au premier.

Danger

I

S~2 '1'erh an deling w; den Hccr FOR ME Y

Gevaar van 't eene Kind met hef
ander te vergelyken.

Ik wil my eene aanmerking niet la-
ten ontglippen , die geheel en al toe
het tegemvoordig ondenverp behoort ;
ik heb al te veel gelegenheden , om de
zelve te maken , en 'er het grooc be-
lang van te merken. Onder de rede-
neringen , waar mede men de Kinde-
ren overlaadc , bedient men zich tne-
nigmaal van eene vergelyking, welke
men maakt tuflchen hungedrag, enclat
van andere Kinderen , die men als
wonderen van wysheid verheft , en.
hen vermaant naar te volgen. Wei
verre van dit oude lesjezonderophou-
den te herhalen , is "er mogclyk niets ,

waar

Danger des Comparaifons d' Enfans a Enfans.

Je ne veux pas laifliT echaper une remarque
tout a fait li^e avec le fujcc qui eft fur le tapis;
j'aj de tmp fr^quehtes occafions de la faire , &
d'en fentir 1'importance. Parmi les raifonnemens
qu*on prodigue aux Knfans , on Te fert tres fou-
vent de la comparaifon qu'on fait de leur conduite
avec celle des autres Enfans , qu'on exalte com-
me des prodiges de fagefle , & qu'on les invite
i miter. Bien lo n de rebattre eternellement ce
lieu comtnun , il n'y a peut-etre rien fur quoi Ton

doive

ov*r de ZEDELYKE OPVOEDING. 173

waar in men fpaarzamer en omzichti-
ger meet zyn. Ik zal 'er twee rede-
nen , die my overtuigende fchynen ,
van geven. De eerfte is , dat deze
voorbeelden dikwyls verkeerd aange-
haald worden , 't zy, omdat zy , die
'er zich van bedienen, geen doorzicht
genoeg hebben , om ze wel uit te kie-
zen ; 't zy , omdat de Kinderen , die
zich onder elkanderen vry beter ken-
nen, dan de Ouders , weten , dat deze
zoo genaamde voorbeelden niets min-
der zyn, dan 't geen zy fchynen, dat
het veinsaards , dat het fchalken zyn ,
die , na de zedigfte yertooning in de
tegenwoordigheid van hun , die zy
vreezen of willen bedriegen , gemaakt
te hebben , hunne fchade weder inha-

len

doive tre plus fobre & plus cireonfpeft. J'en
donnerai deux raifbns qui me paroiflent convain-
quantes. La premiere , c'efl que ces exemples
font fouvent allegues a frux , foic parce que ceux
qui- s' en fervent n'ont pas a (Fez de difcernemenc
pour les bien choifir ; ioit , parce que les Enfans
qui fe connoiffent entr'eux beaucoup mieux que
les Parens ne les connoiflent, favent que ces pre*-
tendus modeles ne font rien moins que ce qu*ils
paroiflent , que ce font des hypocrites , des fin-
ges , qui , apres avoir eu la plus belle contenance
du monde devant ceux qu'ils craignent , ou qu'ils
veulent tromper, s j en dedommagenc par les plus

gran-

174 Vcrhandeling van den Heer FORMEY

len door de grootfle baldadigheden ,
zoo dra zy buiten het oog en het be-
clwang van hunne Opziencrs zyn. Dat
men nu oordeele , wat de Kinderen
van zulke wel uitgezochte voorbeel-
den denken moeten , en hoe veel
vruchts zy daar uit trekken kunnen.
Maar ik heb noch een tvveede nadeel
aan -te toonen , 't welk , hoe fchade-
lyk het vorige zy , echter het zelve
noch verre te boven gaat. Namelyk ,
dat men dus aan de Kinderen hunne
makkers voorftellende in een licht >
9 t welk zy zonder hartszeer niet ver-
dragen kunnen , hen vervult niet met
den naaryver 5 welken men zich ver-
keerd inbeeldt . bun in te boezemen ,
maar met dat koud en doodlyk vergif ,
5 t welk zoo gereedelyk in onze aderen

fluipt ,

grandes extravagances , des qu'ils font hors de la
ported des regards , a 1'abri des Surveillans. Qu*
on juge apres cela de ce que les Enfans penfent
d'exemples auffi bicn choifis , & quel eft le pro-
fit qu'ils en tirent. Mai^s j'ai 4 indiquer un fecond
inconvenient , qui , queique facheux que foit le
premier , le furpafle encore de beaucoup. C'eft
ou'en pr^fentant ainfi aux Enfans leurs Camarades
fous un point de vue qui les affe&e desagreable-
ment , on les remplit , non de 1'^mulation qu*on
s'imagine mal a. propos leur infpirer , mais de ce
froid & rnortel poifon qui fe glide fi aiiement dans

nos

over de ZEDELYKE OPVOEDFNG. 175

fluipt , omdat 'er miflchien niemand
gevonden wordt 9 die 'er niet de meer
of min krachtige zaden van racde ter
weereld brengt. met de fchadelyke en
verfoeijelyke nydigheid. Van deze ny-
digheid tot den haat is de afftand, zoo
'er zelfs eenige is , zeer klein. Straks
ziet men in deze kldne genoodfchap-
pen de zelfde verdeeldheden opborre-
len , die de groote van een fcheuren ;
zy brengen 'er naar evenredigheid de
zelfde uitwerkfels in voor ; en zy be-
reiden 'er noch grooter voor het toe-
komende , wanneer deze -nydige Kin-
deren Mannen zullen geworden zyn ,
en elkanderen in de zaken dezer wee-
reld ontmoeten zullen. Het kwaad
is noch veel betreurlyker , wanneer
het onder Huisgenooten heerfcht ; en

wy

nos veines , parce qu'il n'y a peut-^tre perfonne
qui n'en apporte au monde un levain plusoumoins
fort , de Podieufe & d^teftahle en vie. De cette
envie a la haine la diftance eft tres cpurte , fi tant
eft qu'il y en ait. Auffir6t on voit naftre dans
les petites Societes les mmes divjfions qui d^chi-
rent les grandes ; elles y produifent , proportion^
garddes , les mmes eiFcts ,- & elles en preparent
de beaucoup plus confiderables pour Tavenir, lors-
que ces Enfans rivaux deviendront des hommevS
faits , & fe trouverdnt dans le monde les uns vis i
vis dcs autres. Le mal eft encore bien plus de

plo-

I? 6 Vetbandeling van den Heer FORMEY

wy flaan daar nu niet op ftJl , om-
dat wy reeds hot geval der onredelyke
voortrekking van den eenen boven den
anderen aangeroerd hebben. Elk huis-
gezin wordt een verdeeld Theben y waar
in de Breeders ETE OGLES en POLY-
NICE s gevonden worden. Hoe veel
treurige gevallen worden 'er niet gebo-
ren uit de onkunde en de onvoorzich-
tigheid van luiden , welken de Opvoe-
ding is aanbetrouwd.

Hoe men kaftyden moet ?

Na dus genoegzaam vaftgefleld te
hebben , dat men kaftyden moet, la.
ten wy zien , hoe men zulks verrich-
ten moet ; maar laten wy dit met

naauw-

plorable quand il regne dans les families ; & nous
n'y infiftons pas , parce que nous avons deja tou-
che T article des predileftions injuftes. Chaque
maifon devienc une Tbebai'de , renferme des ETEO-
CLES & des POLYNICES. Que de cacaftrophes
naiflent de Tignorance & de Hmprudence des per-
fonnes pre'pofe'es & T Education !

Comment il faut chatter ?

Apres avoir fuffifamment ^tabli qu'il faut chS-
tier, voyqns comment il faut lefaire; mais vo-
yons-le bien ,- parce que la difpenfadon des cha-

ti*

over de ZEDELYKE OPVOEDIM3.' 17-

naauvvkeurigheid zicn , vcrmits de uit-
deeling der ftraflen een onderwerp is,'
't welk de grootfte oplettenheid ver*
dient. De roede in handen van hem ^
die ze niet weet te gebruiken , loopt
niet alleen gevaar van een onnut tuig
te blyven , maar kan zelfs een dolk
worden , waar mede hy zoo wel zyne-
Kinderen vermoordt , als of hy him
met de daad den doodfteek gaf. Daar
zyn vele Ouders en Meefters , die ,
handelende volgens het grondbeginfel ,
dat men kaftyden moet ? geen ander
middel, om zich te doen gehoorzamen ,
hebben , dan de Kinderen zonder me-"
dedogen te mishandelen , en wreede -
lyk teteirteren , welken 5 zoo zy fchuld
hebben , 'er eerder gelegenheid , om
zich te verharden , dan om zich te be-
te*

timcns eft un objet qui merite Tattention la'
particuliere. La verge entre les mains de celui
qui ne igait pas la manier , court non feulemenc
risque de demeurer un inftrunient inutile ; mais
elle peut devenir un poignard , avec lequel il tue
aufli r^eliemenc ies Enfans que s'il les egorgeoic.
11 y a beaucoup de Parens & de Maitres ,^qui^
parcant du principe, qu'il faut chitier, n'ont d'au-
tre moyen de ie faire obeir que de makraicer im-
pitoyableraenc, & de meurtrir craellemenc dps En-
fans , qui ; s'ils font coupables , en prennonc plu-
t6n occafibn de s'endnrcir quo de lo corri^cr , &
IX. Dee!, i.rerb. M .s'lls

178 Fcrbamlcling van den Hcer FOR'MEY

tefen , uit opvatten , en zoo zy on-

fchuldig zyn , zich aan een gevoelig
hartszeer , aan eene mistrooltigheid
overgcven, waar onder zy bezwyken;
zonder te fpreken van de flechte ge-
yolgen voor het lighaam , welke uit
de al te ftrenge kaftydingen ontftaan
kunnen , en zekerlyk menigmaai ont-
ftaan. Vermits men dan hier niet om-
zichtig genoeg kan te werk gaan , laten
wy eeniger maten alle de wegen , die
men moet inflaan , nagaan , op dat
zy , die eenig belang ftellen in onze
raadgevingen , zich mogen wachten
voor de misflagcn , welke wy bun zul-
len aanwyzen.

Voor eerfl wil ik , dat men tot het
kaftyden niet overga , dan met de voor-
werpen , die het noodig hebben , en

dat

4

s'ils font innocens , fe livrent a une vive douleur,
a une defolation qui les accable , fans parler des
fuites Phyfiques que peuvent avoir , &qu'onc en
efFer fouvenc des chaiimens crop rudes. Puisqu'on
ne fcauroit done proceder ici avec crop de cir-
conlpeckion , marquons en quelque forte tous les
pas qui fe pre fen tent a faire , afin que ccux ,
qui tiendront quelque compte de nos avis, puis-
tent fe preferver des ccarts que nous leur indique-
rons.

D'abord , je demande qu'on ne recoure aux ch^-
timens qu'c^ 1 egard des fujets qui en one befoin , <Sc

que

ever de ZEDELYKE OPVOEDING. 179

dat men zich gelukkig achte , wan-
neer men geroepen is , om een Kind
op te voeden, dat zoo goed van hart,
of zoo gezond van verftand is, dat hy
zich van zynen plicht kwyte , volgens
de eenvoudige kennis , die men hem
'er van geeft > of ten minften volgens
de beweegredenen, die men hem voor
oogen ftelt , om hem tot der zelver
vervulling over te halen ; nevens de
wegen van zachtheid , die men ten
dien einde inflaat. Daar is een onein.
dig genoegcn in eene dergelyke Op~
voeding ; doch , zoo het geen geval
van enkele befpiegeling is , ten minften
is hct zeer zeldzaam.

De . voorvverpen echter , die de kas-
tyding fchynennoodigtehebben, moe-
ten daarom de zelve niet aanftonds on-

der-

que Ton s'eflime heureux fi Ton eft appell^ ^ Cle-
ver (^uelque Enfant qui ait le cceur aflez bon , ou
la railbn affez developed pour fe conformer a fes
devoirs d'aprcs la fjmple connoiffance qu'on lui en
donne , on du moins d'apr6s les motifs qu'on lui
propofe pour le porter a les remplir , fecondes des
voyes de douceur qu'on employe pour cct effet.
II y a des agre'mens infinis dans unefemblable Edu-
cation ; mais, fi ce n'eft pas,une fimple id^e fp^cu-
lative, c'eft du moins un cas extremement rare.

Cependant les fujets qui paroiflent avoir befoin

de chatiment, ne doivent pas y tre aufli t6t aiTu-

M a " jet-

Ftrbaiuleling van den liter FOKAJEY

dergaan. Het is betaamlyk ten hun-
nen opzichte de bovengeaidde midde-
len te beproeven ; maar deze beproe-
vingen niogen wel van korten duur
zyn , oin dat een onwillig Kind wel
haaft zyne inborft laac biyken ., en cm
dat het uitftelgevaarlyk zou zyn 5 als al-
Jeen dienende , om in hem dien gecfl van
weerfpannigheid en onaf hanglykheid te
verfterken, welke van alledenatuurly-
ke neigingen de fpoedigfle vorcleringen
maakt. indien echter iets kon belet-
teu , dat men niet verplicht ware tot
het kaftyden over te gaan , het zou ee-
ne onverzettelyke ftandvaitigheid zyn.
Men kan naauwlyks gelooven, welken
indruk de zelve op de Kinderen maakt.
Zoo dra zy zien , dat zy noch door

ge-

jettis pour cela. II eft dans Tordre d'elTayer b. leur
gard les moyens lusdits ; mais ces eflais peuvenc-
tre de courte dur(5e , parce qu'un Enfanc indo-
cile ne tarde pas a manifefter ion naturel, & quc
les ddlais feroient dangereux , ne fervant qu'i
Taffermir dans cet efprit de revolte & d'indepen-
dance , qu 1 ' eft de touces les dispofitions nacurelles
cellc qui fait les plus rapides progres. Si pourtant
quelque chofe pouvoit emp^cher^qu'on file oblige,
d'en venir aux cliicimens , ce feroit une fermet^
ine"brnnlah!e. On ne fauroit croire combien elle
fait d'impreflion fur les Enfans. Quand ils voyent
qu'ils n'avanccnc rien , ni par des flatteries , ni

par

de ZbDELYKE OPVOEDINO.

\

gevlci , noch door kwaadwilligheid ,
iets vorderen , zoo laten zy af , ent
houden het zich voor gezegd , 't geen
men hun eenmaal volftrekt beduid
heeft. In tegendeel , zoo dra.zy in
de genen , onder welker beftiering zy
zyn, eenig zwak bemerken, waardoor
zy te overwinncn zyn , zoo vpegen
zy by de wonderlyke fchranderheid ,
met welke zy dit zwak ontdekken ,
eene niet minder wonderlyke behen-
digheid , om 'er zich van te bedienen.
Men moet niets , wat het ook zyn
moge, aan Kinderen beloven, dan na
zulks rypelyk overdacht te hebben \
en daar na moet het genomen befluit
onveranderlyk, het uitgefproken von-
nis onherroepelyk zyn. Ik ga zelfs
zoo ver , van te zeggen , dat , indien

men

par des mutineries , ils s'arrangent en confequen-
ce, & fe tiennent pour dit ce qu'on lewr a urie fois
pofitivement declar^. Au contraire , des qu'ils*
apper^oivent dans ceux qui les gouvqrnent quel-
c[ue foible par oil ils fonc prenablcs , ils joignent;
a la fagacire merveilleufe nvec b.quelle ils dScou-
vrent ce foible , une habiler^ non moins merveil-
Jeufe a s'en prdvaloir. II ne faut rien prpmeccre
aux Enfans dans quelqqe genre que ce foic quV
pres y avoir m^rement r^flechi ; & en fuite la re-
lolution d^clar^e doit rre invariable , Tarr^t pro-
nonc irrevocable. Jc vais m^me jusqu' dire que,

M ft

1 8-2 yerh.indellng van den ficcr FOKMHY

men merkte , in eenig byzonder geval
ongelyk gehad te hebben , zoo het
flechts van geen al te groot belang zy ,
noch tot wezenlyk en aanhoudend na*
deel van het Kind ftrekken kan , het
beter is , de voorrechten , door de
flandvaftigheid verkregen , te bewa-
ren , dan de zelve te krenken 9 door
zich te herroepcn. Buicen dit , ik
zeg het noch eeris , een Kind is altoos
bezig, utebeproeven , omtezien, aan
welken kant hy u kan overwinnen ;
even eens byna als een Paard , dat ,
voelende niet bereden te worden van
een bedreven en wakkerenRuiter, het
op allerlei wyzen aanlegt, om hem uit
den zadel en ter aarde te werpen ; in
plaats dat het zich vreedzaam laat men -
nen door ^en iegelyk , die weet den

toom

fi Ton s'appercevoit. d'avoir eu tort dans quelque
cas particulicr , pourvu qu'il ne foit pas capital ,
& ne tende pas au detriment reel & durable de
1'Enfant, il vaut mieux conferver les droits acquis
par la fermec^ que <'y d6'oger en ie r^traftant.
Sans cela encore une fois , 1'Enfant eit toujours
occupe a vous t^ter pour voir par oa il pourra
vous entamer ; a peu pres comme un Cheval ,
qui , s'il fent qu'il n'eft pas monte par un Ecuyer
habile & vigoureux , s'y prend de toutes les ma-
nieres pour le defarconner & le jetter a bas ; au
lieu qu'il fe lai^Te conduire paifiblement parquicon-

qut

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 1.83

toom te houden , en wanneer 't noo-
dig is , de iporen te geven. Wan-
neer men bet gebruik van dit mid del
zoo verre heeft weten te brcngen , dat
het voldoende geworden is , en eene
volkomen kracht heeft in alle devoor-
komende gevallen , des te beter * 5 de
roede kan gelpaard worden.

Daar zyn verfeheide wegen en by-
zondere middelen , om de Kinderen
in ontzag te houden ; middelen , die
noch kunnen beproefd worden voor
de kaftydingen , of die men 'er tus-
fchen inmengt. Ten dien einde is het
noodig, de verfchillende neigingen der
Kinderen op te merken ; het is niet
iiuicilyk , de zelve te ontdekken. De
ydelheid en de gulzigheid zyn de rneeft

ge-

que fait maiver la bride, & appuyer, s'il le faut,
1'eperon Quand on a (911 pouflcr 1'ufage de ce
moyen ju.^qu'a le rendre Tuffifant , & a lui procu-
rer une efficace complette dans tons Ics cas qui
fe preferuent, tanr mieux ; la verge peuc demeu-
rer fufpendue au croc.

tl y a divers fecrets, ou moyens pardculiers f
de tenir les Enfans f i n refpeft ; moyens , qui peu-
vent encore ^t^e eflayes avant les chatimens , on
qu'on entremele avec eux, afin de ne pas rendre
ceux-ci rrop fr^quens II s'agit pour cet effec
d'obferver les penchans difF^rens des Knfans ; &
ii n'eft pas> difficile de les denser. La vanite <Sc la

M 4 gour-

184 / - f cr handling van den ticer FOKMEY

gcmcene. Men heeft by gevolg, de
Kindcren , die .das ecnigzins hunne
zwaklle plaats blootgcven, alleen aan
(He zyde aan te taftcn en te ftraffen.
Ik zal hicr geene byzonderheden aan-
roeren. De zelve zyn betrekkelyk tot
de omftandigheden, welke verftandige
Ouders in acht nemen, tenopzicht van
den aard en de mate van befchaming
of van onthouding, waar door zy een
Kind befl tot zyn plicht kunnen bren-
gen. Alleenlyk moet menzorgdragen,
zulks te bekvvamer tyd te doen ; an-
derzins zal het Kind , merkende het
onrecht , due hem gelchiedt , zieh in-
wendig aankanten tegen deze behande-
ling; en zelfs, wanneer men zich van
zyn rechtmatig gezag bedient , moec
men het zelve niet te ver trekken , om

dus

gourmandife font les plus communs II n'y a done
qu'a prendre & punir par ces endroits les Enfans
qui de"cGuvrent en qaelque forte le flanc. Je m'ab-
iticns ici des details. Us fe rapportent aux cir-
conftances qui guident les Farens fcnfes dans la
nature & le degre des mortifications ou des priva-
tions qui peiuent le mieux ramener un Enfant.
Seulement il faut prendre garde de les dispenfer
S propos ; fans quoi T Enfant qui n lent riniufti-
re , proteflera interieurement contre la maniere
dont on le traite ; & lors mme qu'on ufe de fes
(iroics, on ne doit pas les poufler crop loin

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 185

dus alles te vermyden , 't geen in ftaat
rs , het hart der Voedfterlingen te ver-
vreemden , hen te verbitteren en te
tergen. Onder 't geen men den Kin-
ueren onthoudt , mogen zelfs onfchul-
dige en loiTelyke dingen begrepen zyn :
het is tot voordeel , wanneer de Kin-
deren zelven hier toe gelegenheid ge-
yen 5 en dat men , hun weigerende-
eene wandeling te doen, of eene les
op te zeggen , hen zoo gevoelig grie-
ven kan , als men ondeugende voor-
werpen zou kunncn doen , door aan
de dwaasheid en ongeregcldheid hun-
ner neigingen palen te ftellcn. Hier
doet zich by gevolg eene groote ver-
fcheidenheid van handelwyzen op ,
voor hun , die de bekwaamheid heb-

ben ,

viter tout ce-qui efl propre b. aliener le cceur dcs
cloves , les aigrir & ies imccr. Parmi les priva-
tions peuvenr ecre comprifes celles m^me des cho-
fes innocer.ces & louables: c'eft im avancagequand
les Enfans mettent dans le cas d'en ufer, <Sc qu'en
leur incerdifant une promenade , en leur refufanc
une le^cn , on les navre aulli vivement que le fe-
roient les fujets vjcieux par des obflacles a la bi-
zarrerie & au ddr^glemenc de leurs go^cs. 11 fe
preTence done ici des refiburees excremement va-
ri^cs a ceux qui auroienc Tare d'en profiter ; mais

M f je

1 86 FcrhandcUn!* van den Hcer FOXMEY

ben , om 'er zich van te bedisnen ;
maar ik wil geenzins , dat deze be-
kwaamheid zich uitftrekke, gelyk fom-
tyds gefchiedt , tot beuzelachtige en
gezochte middelen, die alleen dienen,
om clen tyd noodeloos te verfpillen ,
en die fomwylen het Kind zelf , oo-
lyk genoeg om de nietigheid dezer
omwegen te bemerken , aan het lach-
gen helpen. De kaftyding is een veel
beknopter middel , en treft regelrecht
het voorgeftclde doelwit ; het komt
'er maar op aan , om te weten , op
welke wyze men moet kaftyden : en
het is hier de plaats om my in dit op-
zicht nader te verklaren.

je ne veux pas que cet art foic poufie , comme il
reft qiK'lquefois , jusqu'a des fubt.lites , k des ra-
finemens, qui ne fervent qua faireperdredtuems,
& qui ppr^tenc quelquefois a rire a 1'Enfant m^-
me, alTe/, fin pour fencir Pinutilite' de ces detours*

Le chdtimenc efl une voye plus compendieufe , &
qui va plus dro t au bur ; il ne s'agit que de fa-
voir comment il faut chatie:
de m'cxpliqucr a cec egard.

i. Ne

over ck ZEDELYKE OPVOEDING. 187

I. Niet te kafiyden uit kwaadheid.

Kaflydt nooit uit kwaadheid , veel
min in toorn, of in eene haattige bui.
Dit is 't geen de kaftydingen zoo be-
zwalkt heeft ; dit is 't geen de zelve
verdacht en hatelyk maakt , als of ze
nooit ftrekken konden dan tot oneer
en verachting van hun , die ze oeffe-
nen, en hun, die ze ontfangen. Daar
is zekerlyk niets aanftootelyker , dan
eenen Vader of Meefter te zien, een
Kind aanvatten , dat fchuldig is , zoo
men wil, maar niet zelden wegens een
gering misdryf , hem op den grond
uitftrekken , en met flagen overladen ,
die noch maat noch getal hebben, en

geen

i. Ne point cbdtier par bumeur.

Ne chaciez point par humeur ; beaucoup moins
dans la colere , dans un acces d'emportement. C'eit
Ja ce qui a tant decrie les chaniinens ; c'eft ce qui
lesrend fulbefts, odieux, commes'ilsnepouvoienc
jamais tendre qu'a ddgrader , & avilir , ceux qui
les adminiftrent & ceux qui les regoivent. II n'y
a rien en effec de plus r^voltant que de voir un
Fere, un Maicre , laifir un Enfant, coupable, fi
Ton veut , mais qui fouvent ne Tefl que de quel-
que oeccad.'lle , 1'^tendre par terre , & le charger
de coups qui ce font> ni mefur^s, ni comptds,

1 88 Verb ami cling vat; den Hcer FOUMEY

gcen einde nemen, voor dat de gram-
fchap van den Beul verkoeld , of zyn
arm moede geworden is. Dergelyke
uiterften ftootcn tegen de borft , en
zyn in den hoogften graad ergerlyk
voor luiden , die eenige opvoeding ,
eenige beginfels hebben : maar ik bid-
de hen , hier op eens acht te geven ,
en na te gaan , of het onderfcheid tus-
fchen hen zelven , en hen , die deze
buitenfporigheden begaan , niet enkel
gelegen zou zyn van het meerder tot
het minder. De kwade luim is eene
zeer gemeene zaak , waar voor zeer
weinig luiden zieh weten te wachten,
Het geen zy giftcren niet afkeurden ,
oft geen zelfs hen deet lachgen, mis-
haagt hun heden , en boezemt hun ee*

ne

& qui ne prennenc fin que quand lacolereduPour-
reau eft rallentie, ou fon bras fatigue". De pareil-
les excremites fautenc aux yeux , & font choquan-
tes an dernier point pour les perfonnes qui one
quelque Education , quelques principes ; mais je
les prie d'y faire attention , & de voir fl la diffe*-
rence qu'il y a entr'elles & celles qui commettenc
ces exces , ne feroit point (implement du plus au
inoins. L'humeur eft une chofc bien commune,
& dont bien peu de gens favent fe prdferver. Ce
qu'ils n'ont pas desaprouve hier, ou m^me ce qui
les a fait me > leur ddplait aujoordhui , & Icur

IB-

de ZEDELYKE OPVOEDING. 189

ne ftrengheid in , waar van zy aan zich
zt^lven geene reden kunnen geven. De
gematigfte menfchen zel veu hebben ook
haaftige buijen , die hen x overmeefte-
ren , zoo zy zich niet op hunne hoe-
de houden. Dit alles is ten uiterften
nadeelig voor de opvoeding. Ecu
Kind dat niet geregeerd wordt vol-
gens gelykvormige en onverandcrlykc
grondbeginfelen , is in het zclfde ge-
val , als een Paard, 't v/elk men door
ontydig fnokken en trekken aan het
fleigeren helpt. Het bcfte zou zeker-
lyk zyn, dat zy , die Kinderen.op-
voeden , nooit in een kwaden luim of
toornig vvaren ; maar dit zou te veel
gevergd zyn ; en al 't geen wy in dit
opzicht doen kunnen , is dat wy hen

ver-

infpire une f^verite dontils ne pourroient fe rendre
raifon a eux-ir,^mcs. Lcs hommes ies plus mo-
dcres one ^uffi des acc^s de vivacite qui les ma?-
triient, s'ils ne fe tiennent fur lutirs gardes. Tout
cela ett extrcmemcnc nuitlble a 1* Education. Un
Enfant qui n'elt pas gouverne d'apres des princi-
pes unifovmes & imrnuables , eft dans le cas d'ufl
Cheval a qui Ion donne mal a propos des facca-
des qui ne fervent qu'a le faire cabrer. Le meil-
leur affuvement feroit que ceux qui elevent, n*eus-
fent ni huineur. ni colere ; rnais cette pre'tention
feroit trop forte ; & tout cc que nous pouvpns
faire a cet gard, c'eft de les prier d'acque'rir au-

tanf

190 farhandeling van den Hcer FORMEY

vermanen, zoo veel heerfchappy over
zich zelven te verkrygen , als moge-
lyk is. Wy eifchen ten minften van
him , dat zy vafl voornemen , en ge-
trouw naarkomen , nooit in deze on-
fluimige en hevige buijen te kaflyden,
welke him niet toelaten zulks behoor-
lyk en met een goed gevolg te verrich-
ten. Het zeggen van een ouden Griek
aan zyn Dienftknecht is bekend: Ach!
hoe zou ik u hebben , zoo ik met toornig
was. Ik oordeel derhalven , dat een
Vader , eene Moeder , een Meefter ,
die zich zelven kennen , en weten ,
dat zy door wederwaardigheden over-
weldigd 5 of door drift vervoerd wor-
dende , voor zich zelven niet kunnen
inftaan 5 verplicht zyn 5 wyze maatre-

ge-

tant d' empire qu*il eft poffible fur eux -merries.
Aux moins nous exigeons d'eux qu'ils prennent une
refolution bien d^cidee <Sc fidelement ex^cutee de
ne jamais chdtier dans ces fituations irr^gulieres
ou violentes , qui ne leur permettent pas de Ic
faire avec regie & avec fucces. On fgait ce mot
d'un ancien Grec a Ton Domeftique : Ab I comme
je t'accommoderois , fi je n'etois pas en cokre I Ja
erois done qu'un Pere , une Mere , un Maitre ,
qui fe connoiflent, & qui favent qu*ils ne peuvent
pas repondre d'eux , lorsque le travers les domi
T\C j ou que la paffioa les emporte 5 doivent pren-

dre

de ZEDELYKE OPVOEDING. 191

gelen te netnen , en zich ftrenge wet-
ten, voor te fchryven , van alles op te
fchorten , zoo lang zy in dien toeftand
zyn. Zy moeten zich eenigcr raaten
onder bedvvang ftellen , en zich van
her voorwerp, dathenkwelt, verwy-
deren , tot dat zy weder bedaard zyn,
Ook kunnen de Kinderen , wanneer
zy reeds eenig gebruik van de reden
hebben , bedacht en gewaarfchouwd
zyn , zich durende dergelyke oogen-
blikken ter zyden te houden. Met is
waar , dat zy hier door in hunne Op-
voeders eene onvolmaaktheid ontdek-
ken; maar van twee kwaden moet men
het minfte verkiezen ; en het is veel
erger, dat zy die luiden verwoed van
toorn zien , en 'er de nadeelige uit-

\verk-

dre des precautions exaftes , s'impofer des loix fe-
veres , pour iufpendre route adlion tanc que ces
tots durent. Us peuvent fe fequeflrer en quel-
que force , & s'Ligner de I'objet qui les affefte ,
jusqu'a ce qu'ils foycnt revenus a eux m^mes.
Les Knfans auffi , quand ils ont d^ja quelque ufa-
ge de la raifon , p'uivent ^rre prevenus & avertis
de fe tenir a Tecarc dan^ de femblables momens.
II eft vrai que cela leur dcouvre une imperfection
dans ceux qui les elevent ; mais de deux inconv^-
mens il fauc preferer .e moindre ; & c'effc bien pis
lorsqu'ils voyent ces perfonne, p dans le transport
de la fureur", & qu'ils en eprouvent les finiftres

efFets,

f'erhanJeling van den Heer FORME Y

werkfels van ondervinden. Wanneer
verfcheide luidcn nan dezelfdeOpvoe-
ding mede werken , kunnen zy elkan-
deren in dit geval byftaan , en de on-
fluimige vlagen afvvenden , die te kwa-
der uur opkomen , of al te hevig zou-
den worden. Eene Moeder weder-
houdt de flagen van eenen Vader; een
Vader doet het gekyf van eene Moe-
der ophouden : 't geen ecbter byzon-
dere omzichtigheden vordert , waar
van ik afzonderlyk zal handelen. Ik
wil hier alleen uit het midden derhuis-
gezinnen die verflagenheid verbannen 5
welke'er fomtydsde wonderlykfte ont-
roeringen veroorzaukt. Vlucht , roe-
pen de arme Kindereu.elkanderen toe;
verberg u ; Vader is toornig ; by zal
ons vernielen. Wclk eene fchande 5

voor

efFets. Quand divers fupdrieurs cooperent a I 1 E-
clucation , ils peuvent s'ailifter a cet egard , 6c dc-
tourner dcs orages qui s'elevent mal apropos, ou
qui feroienc trop violens. Une Mere fuipend les
coups d'un Pere ; un Pere fait ccfler les cnaille-
ries d'une Mere : ce qui demande n^anrnoins des
m^nagcmens particulicrs done je ferai ^in article
fepare. ici je veux feulemenc hannir du ie ; n des
families cette terreur qui y caufe quelquefois les
plus ^tranges ravages. Fuyez , (e crient Tun &
i'autre de pauvres Knfans ; cachez - vous , mon
Pere eft en coiei e ; il nous abiraera. Quelle hon-

te

our de ZEDELYKE OPVOEDING. 193

voor al, wanneer die ftormen bet Hit*
werkfel zyn van fchandelyke driften *
ontftaan in 't midden der ongebonden-
heden ; wanneer het de dronkenfchap*
het fpel , of eene dergelyke ongere-
geldheid is , die dit vuur aanfteekt ?
Kan 'er in dergelyke gevallen de min-
fte voetftap van Opvoeding overbly-
ven ? Hoe betreurlyk is het ook , fonl-
mige Kinderen, onrechtvaardig in den
haat vervallen , altoos onderhevig aan
die onftuimigheden , en , gelyk men
ze gemeenlyk noemt , Peiftootetinj&n
te zien worden , terwyl hunne Bree-
ders en Zufters 9 of hunne Speelmak*
kers niet geftraft worden ,- wanneer zy
vry meer misdryven, en dikwyls noch
de boosheid hebben, om met der zel-
ver ongenade voordeel te doen , door

die

te fur tout , quand cos tcmp^tes font formees par
des paffions nonteufes, naiflenc dans le fern des
debordemens ; quand c'eft 1'yvrcflTe , le jeu , ou
tel * aiitre exces, qui allument cos _ embrafemens !
Peut-il refter dans de pareils ess le moindre vefti-
ge d' Education ? J^u'il eft deplorable auffi de voir
quclqucs. Enfans injuitement pris en averfion, de-
venir les objets perp^tuels de ces bourrasques, ^tre
e6>qu'on appelle vulgairemcnt dcs Souffr e-douleurs ,
tandis que.leurs Freres & Soeurs , ou leurs Cama-
rades , ne font point chine's , lorsqu'ils font beau*
coub pis , & qu'ils one fouvent la malice de pro-
IX.Deel, i.rerb. N fitef

1 94 Ferbandtling van den Hccr FORME*

die te verzwaren , en hun den fchuld
te geven , van alle de ftouthedcn , die
'er bedreven worden. Een tiuisgezin ,
eene School zyn Gemeenebeiten , wcl-
ker noodlot te vergelyken is , by dat
der Heerfchappyen en Koningrykeru
Een TITUS, eenTRAjAAN zyn 'er
zeldzaam , daar men in tegendeel over
al een CALIGULA, een NERO one-
meet.

2. Gecne fcbadelyke Kaftyding te doen.

Oeffent nooit eene Kaftyding , die
aanftonds of in 't verv-oJg fchade aan
het lighaam kan toebrengen. Deze les
is gedeeltelyk verknocht met de voor-

gaan-

fiter de leur disgrace pour 1'aggraver , & leur at-
tribuer toutes les fr^dames qui fe commettenc.
Une Famille , une Ecole , font des Etats dont le
fort reflemble a ceux des Empires & des Royau-
mes. Les TITES & les TRAJANS y font -ra-
tes ; au lieu qu'on y rencontre 4 chaque pas des
CALIGULAS & des NEROWS.

/
2. Ne point infliger de Cbdtimens mijibles.

N'infligez point de chatiment qui puiffefaire fur
le champ , ou produire pour la fuite des impres-
gons nuifibJes au corps. Ce pr^cepte efl en par-
tie

cvtr de ZEDELYKE OPVOEDING. 195

gaande. Zy , die met drift kaftyderi *
weten in hunne kaftyding geene maat
te houden : Zy laten hunne flagen on-
verfchillig vallen op dat deel van 't lig-
haam , 't welk het naaft onder hun be-
reik is , en denken weinig , om 'er de
hevigheid van te matigen. Nu eens
geeft men een vinnigen oorband , die
het hoofd verdraaijen , het oog kwet-
fen, of het kaakbeen breken kan. Dan
eens geeft men een {chop met den voet,
daar men raken kan , en befchadigt en
kneuft de gevoeligfte en teederfte dec-
len. Wanneer men zieh van eenig
werktuig bedient , het is zoo veel te
crger : men gfypt , 't geen men onder
de handen vindt.

-fu-

tie li au precedent. Ceux qui chitient avec pas-
fion , n'onc aucune mefure dans la dispenfation des
chatimens ; ils adreflenc leurs coups mdtff?rem-
inent a la premiere partie du corps qui fe trouve
a leur port^e, & ne penfent point a en regler la
force. Tanft6c on d^coche quelque violent foufflec,

?ui pent branler la tfite d'un Enfant, lui pocher
ceil , lui caffer la machoire. Tant6t on allonge
quelque coup de pied qui attient ou il peut , en-
dommage des parties trop fenfibles , en brife de
trop fragiles. Si Ton fe fert de quelque inflru-
ment , c'eft encore pis : on faiiit ce qu'on trouve
ibas fa main.

A T a /-

196 ffakAJtdeling van den Hier FORMEY

fa for arma mini ft rat*

De loom verfchaft zich zelvcn iscapenen*

Het zou overtollig zyn 5 alle de onge-
lukken op te tellen , die hier uir ont-
flaan kunnen ; zy zyn zoo menigvul-
dig , als de dingen > die in dergelykc
gevallen in de hand genomeirworden ,
en als de wonden , welke ieder deel
ontvangen kan. Men kan hen , die tot
zulke uiteriten bekwaam zyn , niet gc-
noeg vermanen, op het ernftigfte voor
te nemen , zich daar van te onthou*
den , en dit voornemen getrouwelyk na
te komen. Men kan de Ouders , die
hunne Kinders laten School gaan , of
in een Koftfchool befteden 9 niet ge-
noeg waarfchouwen , zich wel te ver-

ze-

furor arma miniftrat.

II fer-oic fuperflu de dctailler tous les accidens qui
refultent de 1^': jis font aufli diverfifids que les ma-
ticies qui peuvtnt dtre mifes en oeuvre en pareil
cas , t que les playes dont chaque raembre eft
rufceptible. On ne igauroit trop conjurer ceux qui
font capables de ce.s exces de prendjc la plus fer-
ine r^iblution de s'en abftenir, <jc de Tcydcuter
invariablement. On ne.f^auroit crop avertir les Pa-
rens qui envoyent leurs Enfans dans des Ecoles ,
ou qui les mettent dans des penlloDs , de s'aflurer

qu'ih

ever de ZEDELYKE OPVOEDING. '19?

zekeren , dat de zelven niet in handen
vallen zullen van luiden , die in ftaat
zyn , hen te mishandelen en te vermin-
ken. Het is echter niet , dat men de
al te groote teederheid van vele Ouders
begunftigen moet , die niet willen , dat
men hunne Kinderen , om zoo te zeg-
gen , aan het topje van den vinger aan-
raakt, en die, zoo dra deze de minfte
klachte doen , welke , 't zy waar of
onwaar , ten minften altoos vergroot
wordt ; voor al, zoo dra zy de gering-
fte overblyffels van eene ontvangen kas *
tyding vertoonen , aanftonds vuur vat-
ten, en met kwade bejegeningen, fom-
tyds met wraak, de Meefters , die deze
kaftyding gedaan hebben , gaan aantas-
ten, Wanneer een Kind zich dus ge-
holpen voelt , is 'er geen middel meer ,

om

qu'ils ne tomberont pas entre les mains de gens
capables de les meurtrir & de les eftropier. Ce
n'eft pas pourtant qu'il faille favprifer Textreme
fenfibilit^ de plufieurs Parens, qui ne veulenc pas
qu'on touche, pour ainfi dire , le bout du doit de
leurs Enfans , & qui , des que ceux ci font le
anoindre rapport , vrai ou faux , du mo.ins tou-
jours exager^ , furtout dcs qu*ils montrent les plus
legeres traces d'un chatiment regu, prennent tea,
vont accabler d'mveftives , quelquefois de repre'-
-failles , les Maitres qui ont inflige ce chdtiment
Quand un Enfant fe fent aipfi proteg^ , il ji'y a
N 3 " plus

farbandelmg va& den Hcer FORMEV

om hem te doen buigen. En dit ge-
beurt menigmaai in dehuizen derGroo-
ten , daar de eerfte wet , die men aan
een Leermeefter voorfchryft , is, den
kleinen Afgod , dien men hem toever-
trouwt , te vieren , en die door middel
hier van een wezenlyk Afgod blyft, of
een Kwelgeeft wordt.

Het voorfchrift , om zich van fcha-
delyke kaftydingen te onthouden, be-
hoorde gedeeltelyk , gelyk ik zulks hier
aantoonde , tot het voorfchrift , om in
koelen moede te kaftyden. Maar het
beeft ook betrekking tot het foort van
wcrktuigen , die men tot het ftraffen
gebruikt , en die op zich zelven het.
geraakte deel zoodanig kunnen tref-
fen , dat , behalven de fmert , welke

het

plus moyen de le faire plier. Et cela arrive fou-
venc dans les grandes Maifons , ou la premiere loi
impofee a un Pr^cepteur , c'eft de reipedler J'Jdo-
le qu'on lui confie , & qui refte par ce moyen une
vraye Idole , ou devienc un D^mon*

Le pr^cepre de s'abftenir deschatimensnuifibles
tenoit en partie , comme je viens de le montrer ,
au pre"cepte de chitier de fens froid. Mais il a
encore un rapport avec la nature des inftrumens
dont on fe fert pour chfttfer, & qui peuvent par
cux-mfimes aiFeder la partie fotrfmmte, de ma-
niere qu'outrc la douleur qui ell le but du ch&ti-

menc

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 199

bet oogmerk is der ftraf , 'er al te he-
vige ontroeringcn , of gevaarlyke kvvet-
fingen van te vreezen zyn. De roede
is byna het eenigfte tuig , dat geen
grooter kwaad kan toebrengen , dan
men voorheeft te doen. En hier om
is het ook , dat zy in de Heilige Schrif-
ten geprezen en aanbevolen wordt ,
als zeer gepaft voor de Kinderen , en
zeer gefchikt in de handen van een Va-
der , die zich van de plichten der Op-
voeding kwyten wil. Al ander ftraf* -
tuig heeft gebreken. Die bullepezen ,
die ledere riemen , waar mede men over
den rug flaat , kunnen in 't ombuigea
het aangezicht raken en befchadigen.
Een harde flok kan de beenderen bre-
ken. De plakken zelfs der Scholen ,

zoo

ment , il y ait h craindre des ^branlemens trop
vifs , ou des folutions de continuity dangereufes.
La verge eft presque le feul inftruraent qui ne puis-
fe poinc faire d'autre mal que celui au'on a inten-
tion de faire. Voil pourquoi elle eft lou^e & re-
command^^ dans nos Saintes Ecritures , comme
tres convenable aux Enfans ? <Sc tres bien placee
entre les mains d'un Pere qui veuc s'acquitter des
devoirs de 1* Education. Tout autre correclif phy-
fique a des inconv^niens. Ces nerfs de boeuf , ces
courroyes , dont on frappe les paules , peuvent
en fe repliant atteindre au vifage & rendommager*
La dame* des batons peut briler les 05* Les fern-

N 4 les

$00 Verbandeling van den Heer FOUMEY

zoo zy maar te dikwyls gebruikt war-
den 5 en zonder ache te geven op de
tecrheid van fommige Kinderen , doen
de hand opzwellen , de arm ftyf wor-
den , en veroorzaken niet flechts ligte
maar duurzame en onherftelbare onge-
makken. Het is in 't algemeen beter,
de (Irengheid der kaftydingen een wei.
nig te verzachten , dan gevaar te loo-
pen , de gezondheid te benadeelen van
dien men ftraft. Maar men moet zorg
dragen , dat hy de reden van deze ver-
zachtingen niet bemerke , anderzins
zou hy telkens veinzen ongemakken te
voelen, die hy geenzins heeft. In der-
gelyke zaken kan men zeggen , dat het
Kind meeft altyd oolyker is dan de Va*
der of Meefter.

3. Niet

les mme des Colleges, pour peu qu'on outre leur
ufage, & qu'on ne prenne pas garde a lad^licatefle
de 'certains Rnfans , enflenc la main, roidiflenc le
bras, & caufenc des incommodit^s, non feulemenc
paflageres , mais durables & irr^m^diables. En
general il vaut mieux reldcher quelque chofe de la
fev^rit^ des chitimens, que de cpurir risque d'ahe^-
rer la fant^ de celui qu'on chatie. Seulement il
ne faut pas lui faire connoitreleprincipedes adou-
pflemens dont on ufe : autremenc il feindrpit i
tour bout de champ des fymptdmes qui n'auroient
aucune real't^. Dans ces forces de cnofes on peut
dire que Pbnfam en T^ait prej>que toujours plus
que le Pere ou le Maicre.

3% Ne

ow de ZEDELYKE OPVOEDING. aoi
3. Nict dikwyls te kaftydcn.

Kaftydt niet te menigmaal. Het der-
de voorfchrift , waar van men de reden
gemakkelyk begrypt : al 't geen eene
gewoonte wordc , heeft langer geene ,
of veel geringer uitwerking. By vele
luiden beftaat het groot middel der Op-
voeding , in ftraks toevlucht te nemen
tot de kaftyding. Het ftraftuig is al-
toos by de hand ; zoo dra het Kind de
minfte fout begaat , wordt hy aange-
grepen, gegeeffeld en afgeroft ; en een
oogenblik daarna begint men op nieuw.
De kaftyding , op deze wyze geoef-
fend, kan geene goede uitwerking heb-
ben ; de zelve behoort van verre ge-
zien en toebereid te worden , zoo dat

het

3. Ne pas cbdtier frtquemment.

Ne chatiez pas fr^quemment. Troifieme pre-
cepte. II eft aife d'en fentir la raifon : roue ce
qui devient habitual, ne produic plus d'effec, ou
en produit beaucoup moins. Chez bien des gens,
le grand fecret de 1' Education c'eft de courir au
chatiment. L*inftrumenc eft toujours a porte'e dc
la main ; fi 1' Enfant fait le raoindre e*cart , on
Temppigne; ileftfouett^^trille; & 1'inftant d*apres
c'eft a recommencer. Le chdtiment, dispenf^ de
la forte, ne fauroic rufllr ; il faut qu'il foit vu
te loin, I prepare, & que fa perlpe&ive foit ce

^V" j- ' qui

202 Pfyttanfarwg van den Hccr FORMEV

her vooruitzicht 'er van, da geen is, "c
welk den fchuldigen de groove fchrik
aaojaagt. De overwegingen , die hy ,
onder bet afwachten , maakt , nevens
de rraagheid en omzichtigheid der toe-
bereidfelen, houden hem in benaauwd-
held : hy wenfcht, dat die bittere kelk
hem mocht voorby gaan. Dit herin-
nen my de handelwyze van zeker Va-
der , die nooit op 'c zelfde oogenblik
ftrafte , maar toe het Kind zeide :
Morten zult gy my gedachtig maken , u
flagen te gevett: en zoo het Kind hier
in nalatig was , kreeg hy een dubbel
deeL Dit is eigenlyk 't geen hec denk-
beeld der ftraf diep indrukt , 't geen
aan de zelve dubbele krachten geeft.
jVlen kan hier, onder 'r getal der kafty-
dingen, plaatfen het bekyven en door-

ftry-

aui intimide le (Clinquant. Les reflexions qu'il
fait pendant Tintervalle de Tactcnte , la ienteur &
la circonfpe&ion des applies, le tiennent dans 1'an-
Xi^t^ : il voudroit que le calice pftt pafler arriere
de lui. Cela me rappelle 1'idde d'un Pere , qui ne
chitioit jamais fur le champ , mais qui difoit i
V Enfant : Damain malm vous me ferez fouvenir de
vous donner le fou'tt ; & li T Enfant y manquoic ,
k dpfe etoit double. C'eit la proprement ce qui
imprime 1'idee de la punition ; c'eit ce qui la rend
doublement efficace. On peut mettre ici les re-
nrimandes & les mercuriales daiis la eiafle d.es

over de ZEDELYKE OPVOEDING.

ftryken. Zy , die niet weten , dan de
Kinderen door een onophoudelyk ge*
knor en gekyf , of door geftadig tieren
en razen , te verdooven , flaan een zeer
verkeerden weg in. Zy worden noch
gehoord noch gevreesd. De Kinderen
nierken hec befpottelyke en onredelyke
van die handelwyzen , en zoo zy zich
'er niet van kunnen ontflaan , -vatten
zy eenen haat op voor luiden, die him
hec leven zoo onaangenaam maken. Een
ernftig en dreigend gelaat , harde woor-
den en dadelykheden moeten bydeOti-
ders eene vreemde zaak zyn ; zoodra
de Kinderen dit zien gebeuren ,, merken
2y wel , dat 'er iets van groot belang
gaande is ; zy veroordeelen flraks zich
zelven , en ftryken hun eigen vonnis.

Niets

dmens. Ceux qui ne fa vent qu'etourdir les Enfans
par un bourdonnemenc des reproches perpecuels ,
ou par des criailleries r^itdrdes a tout propos, s'y

Uraire , ils prennent en haine des pcrfonnes qui
leur font pafler la vie d'une maniere aufli diVra-
cieufe. II faut qu'un air ferieux & comminatoire

.*lr^r^ *"**>*X-k1 **,*. J._ _ J2^ J-* 1 _ /* . S *

que chofe d'important ; ils fejugenc d'avance, &

fa

204 Verbandelmg van den Heer FORMEY

Nicts is 'er heilzamer in de Opvoeding,
dan dus goedgekeurd , en , om zoo te
zeggen , gerechtvaardigd te worden ,
door die genen zelfs , welken men op-
voedt , invoegen , dat , op vvelke wy-
ze men hen behandelt , zy toeftem-
men , dat men gelyk heeft , hen dus te
behandelen.

4. Eene bcgonnen Kaflyding met te ftahn.

Staakt eene begonnen Kaflyding niet.
Dit onderrtelt , dat gy , alvorens dezel-
ve te beginnen , rypelyk 'er de nood-
zaaklykheid van ovenvogen , en juift
bepaald hebt , hoe zwaar zy zyn , en
hoe lang zy duren moet. Gaat dan
voorc , en voleindigt , zonder u , om

wel-

le condamnent eux -m<mes. Or il n'y a rien de
plus falutaire dans ^Education que d'etre approu-
v^ , & pour ainfi dire , juftifi^ par ceux m^me
qu|on dlevc , en forte que , de quelque maniere
qu'on les traite , ils conviennent qu'on a raifon
de Jes traicer ainfi.

4. Ne pas ft defljier du cbdtiment commence. .

Ne vous ddfiftez point d'un chdtiment commen-
C^. Ceia fuppofe qu'avanc que de 1? commencer,
vous ayiez rnOrement pefe" fa neceflite , & pr^cife*-
ment d^termind quelle en doit tre la force ou la
dure. Alors concinuez & acheyez , fans vous

kis-

wcr de ZEDELYKE OPVOEDING. 205

welke reden het ook zy > te laten af-
trekkeii. Dit is , volgens myne ge-
dachten , het befliflend oogenblik der
Opvoeding. Met zelve beftaat in we-
"zenlyk Meefter te zyn over zyne Op-
voedelingen , zoo dat hun het minfte
middel niet overbly ve , om uwe han-
delwyzen te dwarsboomen; gelyk een
Paard , hoe weeldrig het zyn moge ,
een bedreven Ruiter nooit uit den za-
clel vverpt : eene vergelyking , die ik
meer malen bybreng , om dat zy zeer
gepaft is. Twee toevluchtcn ftaan 'er
voor de Kindcren open , h^et fmeken
en ichreijen aan den eenen kant , het
tegenfpartelen en wederftreven aan den
fmderen. Zoo men zich door het een
of 't ander dezgr middelen laat over-
winnen , dan fs alles verloren. Het

fpel,

laifTer d^tourner par quoi quc ce foit. Ici fe trou-
ve ^ mon avis le point decifif de PEducation. II
confifte a <tre incitement Maitre de fes Sieves ,
en forte qu'ils n'ayent aucun moyen de traverfer
vos operations ; comme un Cheval , quelque fou-
gueux qu'il foit , ne demonte pas un habile Ecu-
yer: comparaifon que je ramene quelquefois, par-
ce qu'elle eft exaaement jufte. Deux reflburces
font ouvertes aux Enfans , les prieres & les pleurs
d'une part , les combats & la re"fiftance de Tautre.
Si Ton fe laifle vaincrc par Tune ou par Tautre de
ccs voyes , tout eft perdu. La fccne qui a une

fois

2o6 Ptrbandeling van den Heer FORMED

ipel , dat eens gelukt is , zal altyd wei
gelukken. Her Kind verftaat dat al te
wel , en draagt zorg , het nooit te ver-
geten. Schoon de nadeelen , die uit
beide gemelde toevluchten voortvloei-f
jen , byna de zelfde zyn , is het voor
al de wederftand der Kinderen , wel-
ken men zorg moet dragcn te over-
winnen , om dat deze wederftand we-
zenlyk niets anders is , dan eene op-
roerigheid , eene onwilligheid , die in
*t vervolg deze Knapen ftoutmoedig ^
en tot een wezenlyk kruis der Ouders
maken zal. Wanneer dan de arm over
dergelyke wederfpannigen eens is op-
geheven , moet al hun wederftreven
nergens toe dienen , dan om de zelve
zoo veel zwaarder te laten nederval-
len. Men heeft geen anderen regel ,

om

fois r^uiTi , reuflira toujours. L'Elnfant la
trop bien , & n'a garde de 1'oublicr. Quoique les
inconvehiiens fqyent a peu pres egaux de part &
d'autre , c'eft 'furtout de la refifhnce des Enfans
qu'il faut le piqucr de criompher, parce que cet-
tc r^fiftance n'ell autre chofe qu'une mutinerie ,
vine indocilitd, qui dans la fuite fera ces fujets au-
dacieux, veritable croix des Parens. Quand done
le bras eft une fois leve fur de pareils rebelles ,
tous leurs efforts ne doivent fervir qu'a en aggra-
ver le poids. On n'a d'autre regie pour finir leurs
ch&timens que 1'aveu qu'ils font d'etre vaincus >

vwr h ZEDELYKE OPVOEDING. 207

om hunne kaflydingen te flaken , dan
de bekentenis , die zy doen , van over-
wonnen te zyn , en de onderwerping,
welke daar uit voortvloeit. Alle ine-
declogen , voor dit tyditip , is ecu
wreed mededogen. Noch twee of drie
oogenblikken ftonden de zaak tot ceil
goed einde te brengen , in plaats, dat
men morgen het getal der flagen zai
moeten verdubbelen, overmorgen drie
dubbel maken , en ten laatften met
eene fchandelyke opfchorting eindi-
gen. Ik heb het hier boven reeds aan-
gemerkt ; de vrees voor ftuipen en an-
dere toevallen , moeten hier geen in-
gang vinden ; ten ware , dat het Kind
ziekelyk was , dat hem een biiiten ge-
meen toeval overkwam. Deze geval-
len uitgezonderd , laat het werk zyn
voile beflag hebben. En zelfs , zoo

men

& les aftes de Ibumiffion qui en refulteflt. Toute
compaffion avant ce termc eft une compaffion
cruelle. Deux ou trois minutes alloienc terminer
TaiFaire , au lieu que demain il faudra doublcr la
dofe , apres demain la tripler, & finir par unhon-
teux detirtement. Je Tai infmue plus haut ; les
craintes de convulfions 6t d'autres accidens ne font
pas admiffibles dans ces cas ; pu bien il faudroic
que 1'Enfant fut ma!6fici6 , qu'il lui furvtnt quel-
que derangement extraordinaire. Hors de ces cas,
que I'ceuvre foit confomm^e ! Et mme , fi I'oa

s'ap-

Perhandeting van den Hcer FORME Y

mon nieuwe blyken van boosaardigheid
merkte , zou 'er geen anderen weg in
te flaan zyn , dan het zelve tot ver-
nieling toe ^ zoo niet van den weder-
fpannigen , ten ininflen van de weder-
fpannigheid , te hervatten. Het zyn
de befte Vaders en Moeders , die zulk
een gedrag onveranderlyk houden. En
zoodra zy het twee of drie malefl ge-
houden hebben , zyn zy 'er voor het
toekotnende gemeenlyk mede vry ;
daar in tegendeel de gewoonlyke Op-
voedingen byna niets anders zyn , dan
eene geftadige verwarring tuflchen hen,
die opvoeden , en die opgevoed wor-
den. De eerfle ky ven , de andere mor-
ren ; de eerftckaftyden, deanderekan-
ten 'er zich tegen aan ; het is byna, om
wie de fterkfle zal zyn.

5.

s'appercevoit d'un retour de mutincrie , il n'y au-
roit d'autre parti a prendre que de r&te>er jusqu'i
extinftion , finon du rebclle , au moins de la rep
bellion. Les meilleurs Peres & Mai'tres font ceux
qui tiennent invariablement cette conduite. EC
guand ils Tone tenue deux ou trois fois , ils ea
font ord ; nairemcnt difpenf^s pour 1'avenir ; su
lieu que Ics Educations communes ne font presque
qu'un demele perp^ruel entre ceux qui c^levent &
ceux qui font Sieves. Les premiers grondent, les
feconds murmurent; les unschitient, 'es autresre-
gimbent ; c'eft prcsque a qui fqra le plus fort.

5. N*

over do ZEDELYKE OPVOEDING. 20$

5. Niet ver floor d te btyvcn.

BIyft niet gramftorig. Dit voof
i'chrift verbiedt eene der flechtfte ge-
woonten in de Opvoeding* Het zy
door eene natuurlyke eigenfchap iri
hun , die opvoeden , het zy , om dat
2y zich verbeelden , eeri goed middel
te gebruiken , zy houden zich niet te
vredeii, de Kinderen, die zy meenen,
dat zulks verdienen, te beky ven of te
kaftyden ; maar zy zien hen niet aaii ,
zy fpreken hen niet toe, durende eeil
oneindigen tyd : 't geen juift alle de
goede gevolgen , die de beftraffingeti
of kaftydingen konden uitwerken , ge-
heel wegneemt. Een Kind 9 zoo hy
zich der tegenwoordigheid van hun 3

die

f. Ne point bonder.

Ne boudez point. Ce prdcepte- interdit une dfe
plus mauvaifes codtumes de TEducation. Soit
<lispoficion naturelle de la part de ceux qui ^le-
vent, foit qu'ils s*maginent' ufer d'un moyen con-
venable , ils ne fe conientent pas de re'primander,
ou de cMtier , les Enfans qui leur paroifTent le
me*riter ; mais ils ne les regardent pas , ils ne leur
parlent pas pendant un terns infini : ce qui de"truic
pr^cif^ment tous les bons effecs que les r^pririlah-
des, ou les.chatimens, auroienc pu produire^ Uii
Enfant, s'il peut fe fouflraire a la prefence de ceus:

IX.Dcei>i.rerb. O ^ui

2io VcfbandiUng van den Hetr FORMEV

die hem zulk een laftig gezicht leve-
ren , onttrekken kan , zal zulks niet
nalaten , en zal de ongeneugten , die
men hem veroorzaakt , door ftouthe-
den verdry ven. Indien hem de kans ,
om zich te verwyderen , geheel beno-
men wordt , zal hy zich bedroeven ,
en eindelyk een afkeer opvatten voor
luiden , die hem zekerlyk niet bemin-
nelyk moeten voorkomen. Hoe dan
moet men doen ? Na elke beftraffing,
of elke kaftyding , indien men zich naar
myne voorgaande leflen heeft gedra-
gen , heeft het Kind zich onderwor-
pen , hy heeft zyn ongelyk begrepen
en erkent, hy heeft om vergiffenis ge-
beden , die hem is gefchonken. Van
dat oogenblik af , is alles gedaan ; het
gebeurde is voorby , en als niet ge-

beurd.

oui lui ofFrent un afpeft auffi rebutant , le fera, &
fe dedommagera par des ftedaines , des d^sagr^mens
qu'on lui caufe. SMI eft g^n^ au point de ne pou-
voir s'&rarter, il s'actriftera ; & a la longue il con-
cevra de 1'averfion pour des gens qui certainement
ne doivent pas lui paroftre aimables. Qu'y a t-il
done a faire ? Apres toute re'primande, ou tout
chiitiment , fi Ton s'eft conform^ a nos directions
pr^c^dentes, TEnfanc a pile" , il a fenti fon tort,
il Pa reconnu , & il a demand^ un pardon qui Jui
a &6 accord^. Des la tout eft fait ; le pane* eft
paffc , il eft comme non avenu. Les Parens doi-

vecc

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 211

beurd. De Ouders moeten derhalven ,
en zelfs aanftonds , him yergenotrgd
gelaat weder aannemen , ' opdat Bet
Kind zyn vertrouwen , en die vrolyk-
heid weder aanneme , die men niet ge-
noeg ontzien en bewaren kan ; omdac
zonder de zelve, en zoo men de on-
voorzichtigheid heeft , van ze uit te
bluffchen , 'er niets van het Kind te
hopen is ; by wordt een Slaaf , een
Tuchthuis-boef. Wei gepaftekaftydin-
gen moeten zyn gelyk de Onweersbui-
jen , die de lucht, voor eenigen tyd ,
verduifteren ; het Weerlicht ichittert ,
de Bonder raaft , de Regenvlagen ftor-
ten neder ; maar wacht een oogenblik ,
en gy zult de lucht wederom helder
zien , gy zult de aangenaamfte verfris-
fching inadcmen.

6. El-
vent done reprendre, & m^me fur le champ, leur
fgrenitd , afin que 1'Enfant rcprenne fa confiance ,
& cette gayet^ qu'on ne lauroit trop menager <Sc
conferver ; parce que, fans elle, & fi on a rim-
prudence de 1'^teindre , il n'y a rien a efperer de
la pare de 1'Enfanc ; c'ell un Esclave , un Format.
Les chatimens bien adrniniitr^s doivent reflembler
$. ces Orages qui obfcurcifient Thorifon pendanc
quelque terns; 1'Eclair brille, le Tonnerre gronde,
les Nuees fe debondent ; mais attendez un peu ,
& vous verrez le Ciel net 5 vous refpirerez la plus
agreable frafclieur.

Oz 6. No

212 farbandcling van dm Hcer

6. Elkanderen niet te dwursbodmen.

Dwarsboomt elkanderen nooit in de
ftraf-oeffeningen. Dit ondcrftelthctge-
val , daar twee luiden de huiflelyke
macht famen byna gelykelyk deelen ,
zoo als de Vader en Moeder gewoon-
lyk doen. Zoo zy her in de meefte
zaken niet recht eens zyri , is 'c byna
niet mogelyk , dat de Opvoeding wel
gelukt. Hunne oneenigheid doet hen
in een licht voorkomen , 't welk die
licfde niet inboezemt , noch dien eer-
bied venvekt, welke de groore fpring-
veren zyn van de Kinderlyke onder-
werping. In hunne verftoringen , ha- 1
len zy de taftbare gebreken in 't bree-
de op ? en verv/yten elkanderen dik-

wyls

6. Ne pas fe croifer.

Ne vous croifez jamais dans la difpenfation des
chatimens. Ceci fuppofe le cas ou deux perfon-
nes partagent , au moins a peu pres , I'autoriuS
domeftique , comme le font le Fere & la Mere
pour 1'ordinaire. Si en general ils ne font pas biea
d'accord, il n'eft presque pas poflible que r Edu-
cation des Enfans re'uflifle. Leur d^funion les pr6-
fente fous un point de yue qui n'infpire point cet
attach em en t , & n'imprime point cerefpedl, qui
font les grands reflbrts delafoumiffionfiliale. Dans
leurs eraportemens ils ^talent des defauts palpa-

bles,

ever dc ZEDELYKE OPVOEDING'.

wyls de bedekten. Dat men oordeele
van de gevolgen, die dit hebben meet
by toehoorders , veel opmerkzamer en
vlugger van begrip , dan men gemeen-
lyk onderftelt. Maar , fchoon de Oti-
ders nergens in verdeeld waren , dan
in de Opvoeding , en byzonderlyk
in 't fluk der kaftydingen, zoo dat de
een den anderen beletten wilde , zyn
voornemen te volbrengen 9 zouden 'er
altoos zeergrooteongemakkenuit ont>
flaan. De Kinderen zouden zich in *t
denkbeeld fterken , dat meit hen met
al te groote ffcrengheid behandelt ; zy
zouden eene fchuilplaats zoeken aan
dien kant ? daar de toegevenheid 'er
him eene aanbiedt. Enkele gebaren
van mededogen 3 terwyl zy gekaftyd

bles , & ils 5* en reprochent Ibuvcnt de cachds.
Qu'on juge des effets que cela doit produire fur
des Auditeurs beaucoup plus att-cntifs & plus -in-
telligens qu'on n'a coutume de les fuppofer* Mais,
quand des Parens ne feroient divides que fur ['Edu-
cation, & en particulier fur les chatimcns, de for-
te que Tun voulut emp<cher Tautre de faire cc
qu'il fe propofe , il en refulteroit .toujours de tres
grands inconveniens. Les En fans fe fortifieroien.t
dans Tid^e qu'on ufe d'une crop grande rigueur u
leur egard 5 ils chercheroient uri azyle du c6tc oil
Tindulgence leleur ofFriroit. - De fimples geftes de
compafllon pendant qu'on les cha tie ^ ou des corn

O 3 fp-

214 Fcrbandcliiig van Jen Hccr FORMEY

worden , of vertrooflingen , na dat zy
geftraft zyn , zyn even fchadelyk. In-
dien derhalven een der Ouders wezen-
lyk al te ftreng is , blyft 'er voor den
anderen verder niets over, dan hem
zulks onder vier oogen voor te hou-
den , en hem met zoo veel nadruk ,
nls hy noodig zal oordeelen , te ver-
zoeken 5 zich van al te harde behan-
tlelingen te onthouden. Wanneer 'er
eene overeenkomft in de wyze van
denken en handelen der Ouders uit
voortvloeit , des te beter ; zoo niet ,
dan is het betaamlyker, der ftrengheid
haren loop te laten , dan de zelve, du-
rende hare uitwerkfelen 5 te dwarsboo-
men. Alleen vermag by, die van de
Ouders de zachtzinnigfte is , aan de
Kinderen eenigen raad te geven , om

die

illations apres qu'ils ont 6t6 ch'fitids , font dgale-
vacnc nuifibles. Si done Tun des Parens eft re"elle-
rnent trop fevere, le feul parti a prendrepour 1'au-
trc, c'eft de le lui repr^fenter dans le tce a t^te,
& de le folliciter , aufll forteraent qu'il le jugera
convenable , a s'abftenir des traitemens trop ri-
goureux. Quacld il en r^fulte une conforming dans
la fa^on de penfer & d'agir des Parens, tancinieux;
Unon, il eft plus a propos de laifler cours alafevd-
rit^ que dc la traverfer dans le terns meme de fon
exercice. Tout au plus celui des Parens qui eit Is
plus doux 3 peut - il donner quelques direftions

aux

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 215

die dingen niet te bedryven, welkehen
voor alle de ftrengheid der kaftyding
bloot ftellen. Noch moeten deze raad-
gevingen met de grootfte omzichtigheid
vergezeld gaan , zoo dat zy het minfte
nadeel niet kunnen toebrengen aan het
rechtmatig gezag van een Vader of
Moeder ; een gezag , *t welk 9 fchoon
een weinig te flreng geoefFend , daar-
om niet minder eerwaardig is.

Hoe fang men Kafly dingen doen moet?

Zie daar , zoo ik my niet bedrieg ,
een vry uitvoerig verflag van 't geen
men in de oefFening der kaft'ydingen
moet waarnemen. Zoo men alle deze

ge-

atix Enfans , afin qu'ils vitent les adlions qui les
cxpofent a toute la rigueur des chatimens. En-
core ces direftions doivent elles ^tre accompa-
gndes d'extr^mes m^nagemens , en force qu'elles
ne portent aucune atteinte auxdroits l^gitimesd'ua
Pere , ou d'une Mere ,* droits qui , pour tre un
peu trop feverementexerces, n'en font pas jnoins
rcfpedtables.

Quand dolt ceffer Tit/age des Cbdtimens ?

Voila, fi je ne me trompe, un expof^ afleznet
de ce qu'il faut obferver dans 1'ufage des chdtiniens.

04 En

Vbrkancleling vm den Heer FOKMEY

gegeven voorfchriften volgt , en flechts
de zelven naardeinborftderKinderen,
en naar de omftandigheden fchikt , hou*
cle ik my verzekerd, dat het niemand
berouwen zal , aan het einde der Op-
voeding gekomen zynde , eene goede
tucht in zyn huis tehebbeningevoerd,
die daar niet minder noodzaaklyk is ,
dan- in ,den Krygsdienft. Daar zou dan
niets overblyven, dan te bepalen, hoe
lang deze tucht duren moet , in ant-
woord op de vraag : op welke jaren
lioudt een Kind op, kaftydelyktezyn?
Maar ik geloof niet , dat men hier in
ecn iietten tyd bepalen kan , om dat
zulks aOiangt van de inborft der voor-
werpen , die men opvoedt, en van de
handelwyze ? die men daar in houdt.

Ik

En fuivant les prceptes qui viennent d'etre don-
n^s , & en fe contencanc de les modifier fuivanc le
carattere des Sieves & les circonftances , je me
perfuade que perfonne ne fe repencira , lorsqu'il
fera parvenu au bout de la carriere de T Educa-
tion , d'avoir etabli dans fa maifon une bonne di-
fcipline , qui n'y eft pas moins n^ceflaire que dans
Jes Arme'es. II ne refteroit plus qu'a determiner
Ja dur e de cetce difcipline , en rdpondant a la
queftion ; a quel dge un Enfant cefle-t-il d'etre
chatiable V Mais je ne crois pas , qu'on puifle
fixer de terme precis a cet ^gard, parce que cela
depend du naturel des fujets qu'on deve , & de la

ma-

wer de ZEDELYKE OPVOEDING. 217

Ik zal dan rnaar alleen zeggen , hoe
gepafter men de roede heeft weten te
gebruiken , vroegtydig daar mede be*
gonnen , en flantvaftig voortgevaren
is , hoe fpoediger men tot het tydftip
komen zal, waar in de Kinderen door
de reden , door het denkbeeld hunner
plichten , en doordegevoelens van lief-
de , onbekwaam worden, om zichvoor
de kaftyding bloot te ilellen. Niets
geeft grooter genoegen , dan Kinderen ,
't zy eigen , 't zy 6ns van anderen toe-
vertroiiwd -, onder 't getal zyner yrin-
den aan te nemen, en met him in ec-
ne vrindfchap te leven. In rechtge-
aarde en wel opgebrachte Kinderen ,
wacht deze gefteltenis het getal der ja-
ren niet af. Maar men vindt anderen ,

die

maniere doHc on s'y prend pour les Clever. Je di-
rai dpnc feulcment que , plus on aura fgu manier
la verge ji propos, commencer de bonne heure ,
& montrer do fermet^, plus on parviendra t6t a
1'epoque ou la raifon, i'id^e des devoirs, & les
fentimens affedueux , rendent les eleves incapa-
bles de s'expofer au chatiment. Rien de plus fa-
tisfaifant que d'initier au nombre de fes Amis de$
Enfans , (bit les fjens 5 ou eeux qui nous ont etc
confie's , & de viyre avec eux dans des liaifbns
d'intimite* Dans les Enfans bien ne"s & bien ^le-
v^s, ces difpcfitions n'attendenc pas le nombre
des anne'es, Mais il y en a d'autres qui ibnt fi
O f durs ,

51 8 Verbandding van den Heer FORMEV

die zoo ftug , zoo woeft , zoo onge-
voelig en onverbeterlyk zyn , dat men
fomtyds befchaamd is , gedwongen te
worden , hen , onaangezien hunne ja-
ren en geftalte , te kaftyden- Echter
moeten deze jaren en geftalte geenzins
eene geftrengheid tegenhouden , die
nu mogelyk noodzaaklyker is gewor-
den dan ooit. En ik ga zelfs zoo ver,
van te zeggen , dat , welke de ouder-
dom zyn moge , waar in een Kind het
ontzag voor zyne Ouderen verlieft ,
en hen kvvalyk bejegent , hy in 't ge-
val is , om zoodanig behandeld te wor-
den , als het aan de Ouders behagen
zal , die tot aan 't einde van hun le-
ven , de voorwerpen moeten zyn van
den diepften eerbied. Doch hier komt
geenzins in aanmerking het gedrag van

meer-

durs , fi agrefles , fl infenfibles & incorrlgibles 5
qu'on a quelquefois honte d'etre forc6 i les cha-
tier malgre leur dge & leur ftature. Get dge &
cette flature ne doivent pourtanc pas mettreobfta-
cle a une rigueur plu n^ceflaire" alors peut-toe
que jamais. EC je vais jufqu* a dire que , quelque
ioit 1'age aaquel un Enfant manque de refpeft a
fes Parens , 6c lour die des impertinences , il eit
dans le cas d'etre trait^ conime il plaira aux Pa-
rens , qui , jufqu'a la fin de leur carriere , doivent
tre les objets du plus profond refpeft. 11 ne s'a-
git point ici cependant des demarches que des En-
fans

owr de ZEDELYKE OPVOEDING. 219

meerderjarige Kinderen inhunneeigen
zaken, waar in zy alleen wettige Rech-
ters zyn ; zy kunnen , zonder de pa-
len van eerbied te buiten tegaan, zich
eene vryheid aanmatigen , die him waar-
lyk toekomt. Ik heb alleen het oog
op de eigenlyk gezegde eerbiedigheid ,
op de woorden en daden , die de on-
uitwisfchelyke kenmerken moeten dra-
gen van het kinderlyk ontzag.

Onderzoek omtrend de Vergddingen.

De Vergeldingen zyn in de Opvoe-
ding tegen over de Kaftydingen ge-
plaatft ; en zy zyn het , die nu onzen
aandacht tot zich moeten trekken. Der

zel-

fans majeurs font pour leurs propres affaires , done
ils font feuls juges comp^tens ; ils peuvent fans
Ibrtir des bornes du refpeft , s'arroger a cet 6gard
une libertd qui leur appartient en effet , je n'ai en
v^ie que les dgards proprement dits , les discours
& les aftions qui doivent porter Tempreinte inal-
t^rable de la v^n^ration filiale.

Examen des Recomper.fes.

Les r^compenfes font placdes dans TEducation
vis a vis des cMtimens ; & cc font elles qui doi-
vcnt prcfcntcmenc attircr nos regards. Le coup

d'ceil

220 Verhandeting van den Hecr FORMEY

zelver befchouvving is buiten tegen-
fpraak veel bekoorlyker ; maar het ge-
vaar van der zelver misbruik is niet
minder aanmerklyk. Om dit blykbaar
te niaken, onderfcbeide ik dezelvenin
beloofde vergeldingen , en in vergel-
dingen , die men ftraks uitdeelt in de
gelegenhoden , waar in men "m'eent ,
dat zy gepaft zyn.

Gevaar van Vcrgeldingen , die men belooft.

De eerflen fchynen my byna nooit
wel bedacht of nuttig te zyn. lets
aan een Kind te beloven , -onder'be-
ding , dat by iets anders doen.zal , is
van de verftandigheid en gehoorzaam-

heid

d'ceil eft fans contredit plus attrayant ; mais Ic
danger dans Tabus n' eft pas moins confidcrable.
Pour le faire fentir , je diftinguc d'abord cntre Ics
rta>mpenfes promifes , & les rdcompcnTcs (imple-
ment d^ccrndes dans Ics occafions ou elles font
juge'es convenables.

Danger de celles qu'on promet.

Lcs premieres me femblent n'^treprcsquejamais
fenf^es , ni utiles. Promectre une chofe a un Kn-
fant k condition qu'il en faira une autre , c'eft
faire de la fageflb & de I'ob&'iTance une elpcce de

mar-

over d? ZEDELYKE OPVOEDING. 221

held een foort van handel te maken ,
waar door het Kind geneigd raakt, om
niets te willen doeu , dan naar mate
hy 'er voor beloond wordt. De Ou-
ders vernederen zich.hier door, uit hun-
ne waardigheid van Oppervoogden , tot
den gelyken rang van lover en bieder;
indien zy in 't gefloten verdrag te kort
ichieten , verliezen zy , om zoo te
zeggen , hun goed geloof; en men
ziet met een opflag , waar been dit
flrekt. De onvoorzichtigheid is noch
veel grooter, wanneer deze vetgeldin-
gen beftaan in dingen , die de kwade
neigingen koefteren en vermeerderen ,
in opfchik voor hovaardige Kinderen ,
in lekkernyen voor gulzigen , of en-
kel in geld , voor zulken , die ^er een
flecht gebruik van maken. Wie ziet

met,

march , qui difpofe Televe a ne vouloir rien faire
qu'autant qu'il en eft payc. Les Parcns defcen-
dent par la de leur rang de Superieurs a I'egalite
de parties contradlantes ; s'ils de>ogeni a la con-
vention , ils perdent , pour ainfi dire , leur cre-
dit ; & Ton voit d'un coup d'cei! a quoi cela menc.
L'imprudence eft bien plus grande encore , quand
ces recompenfes confiftent en chofes qui flattent ,
& qui augmentent les penchans vicicux ; en paru-
res pour des Enfans vains , en mangeaille pour
des gourmands, ou (implement en argent pour des
dleves qui en font un mauvais ufage. Qui ne voic

que

222 farhandeling van den Hter FOR MET

niet , dat men dus juift het tegendeel
van eene goede Opvoeding bevordert,
en den opgroei begunfligt van zaden ,
die men alleen bedacht moeft zyn te
verflikken. Ik ftel ondertuflchen in
het getal der beloofde vergeldingen ,
die men verbannen moet , de zulken
niet , die tot zekere gewoonten behoo-
rcn , gelyk de Pryzen in de Scholen ,
of de Nieuwjaars-giften in de Huisge-
zinnen. Men kan deze gelegenheden
waarnemen , om de Kinderen wezen-
lyk te vergelden , en aan te moedi-
gen , door deze giften te vergrooten,
wanneer zy zulks verdiend hebben.
De Kinderen , ten minften zy , die
goede gevoelens en yver hebben, wach-
ten met ongeduld de verfchyning van

deze

que c'efl la prendre Ic contrepied d'une bonne
Education , & contribuer au ddvelopemenr de ger-
mes qu'on ne devroit penfer qu' ^toufFer, Je
ric comprens pas cependan: au nombre des recom-
penfes promifes qu'il faut prescrire , cclles qui
tiennenc a certains ufages , comme les Prix Uans
les Colleges , ou les Etrennes dans les Families.
On pcuc profiter de ces occafions pour rdcompen-
fer en effet Jes Enfans & les encourager en ren-
danc ces dons plus confiderables , s'il y a lieu &
Ic fairc. Les Enfans , au moins ceux qui one du
fentiment & de la vivucite , attendenc avec im-

pa-

wcr de ZEDELYKE OPVOEDING. 223

deze tyden af ; zy bereiden 'er zich
toe , door wel op te paflen ; en wan-
neer hunne vervvachting vervuld is ge-
worden , varen zy voort , wel op te
paflen.

De Vergeldingen moeten gefchieden :

Dit uitgezonderd , moet men de ver-
geldingen doen te rechter tyd , by tus-
fchenpoozen , onverwacht , en door
zulke dingen te fchenken , die aan de
Kinderen te gelyk vermaak en nut toe-

brengen.

1

i. Te

patience le retour de ccs conjonlures ; ils s'y prc-
parent en faifanc de leur mieux ; & quand leur at-
tence a tt& remplie , ils continuenc a bien faire,

Les Recompenfes doivent etre admimftrees :

Hors de la il faut placer les recompenfes a pro-
pos, de loin a loin , d'une maniere impr^vue, &
en donnant aux Enfans des chofes , qui leur fas-
fenc ^galement plaifir & profit*

i. A pro-

Ferbanieling van den Heer FORMEY
I. Te recbter tyd.

Te rechter tyd : Wanneer een Kind
eenig gefchenk ontvangt , 't welk hy
nergens aan kan toefchry ven , zal 'er
de uitwerking van zonder vrucht zyn.
Deze uitwerking zou zclfs verderflyk
worden , indien men hem dit pluimtje
gaf in een tyd , dat hy onachtzaam ,
ongehoorzaam , of ergens in berispe-
lyk was. Maar dit is 't geen Vaders of
Moeders niet in acht nemen , die door
hunnen rykdom , of door 't vermaak ,
dat zy in *t geven vinden , voor al aan
hunne Kinderen , genegen zyn , om
hen met gunftbewyzen , om zoo te
zeggen , naar het hoofd te werpen ,
welke nergens toe dienen , en van de

Kin-

i. A propos.

A propos: Si un Enfant regoit quelquepr^fcnc
qu'il ne puifle rapportcr a rien , Peffet en lera par
confequent nul. Get effec feroic mme pernicicux,
fi on lui faifoit ce cadeau dans un terns oh il feroit
ndgligenc, desobei'lTanc , rdpr^henfible par quelque
cndroic. Voila ce que n'obfervent pas des Peres
& des Meres , que leur opulence , ou le plaifir ,
qu'ils trouvent a donncr 9 furtout a leurs Enfans
engac;ent ^ leur jetter , pour ainfi dire , a la t^te
des faveurs qui n'aboutiflent k rien , & dont les

En*

tier de ZEDELYKE OPVOEDING. 2^

Kinderen misbruikt worden , die zich
beroemen , de zclve ontvangen te hcb-
ben, of ze op hunne beurttot verkecr-

de mildadigheden gebruiken.

i

'2. By ttiffchenpoozen.

Hief uit volgt , dat de Vergeldingeti
by tuflchenpoozen moeten komen. Ge-
wone dingen verliezen hunne waarde,
of zy worden tot eene wet. Daar
fteekt geen gevaar in , dat men aan de
Kinderen het denkbeeld geeft en in-
prent , dat zy 5 na hunnen plicht be-
tracht te hebbeil > onnutte dienftknech-
ten blyven , dat is te zeggen , dat zy
niets met grond te vbrderen hebben ,
en , al \ geen zy boverl hun onder-

houd

Enfans abufent ou en fe glorifiant de les avoir
revues , ou en faifant a leur tour des largeffes
ddjplac^es.

i. De kin a loin.

11 s'enfuit de la que les r^conipenfes doivent ve-
ttir de loin -a loin. Les chofes communes s'avi-
liffent , ou bien elles prennent force de. loi. On
ne court point de risque , en convainquant , en
j>enetrant les eleves de 1'idee qu'apres avoir fait
iexir devoir, ils dcmeurent des Serviteurs inutiles,
c*e(l a dire , qu'ils ifont aucunes pretenrions fon*

4X.Dfel,i.r<rb. P ddes,

226 forhandeling van den Hter FORMEY

baud ontvangen , moeten aanmerken
als een gunftbewys. Wanneer 'er dan
de eene of andere dezer gunflen op
volgt, voelen zy'er al de waarde van,
en hebben 'er recht fmaak in ; en zoo
'er tuflchen deze en de volgende gunft
eenigen tyd verloopt , wel verre van
'er onvergenoegd over te zyn , flaan zy
'er zelfs geen acht op.

3. Onverwacbt.

In de derde plaats , onverwachts te
geven , is by bet vermaak, 't welk de
gifte zelve veroorzaakt, die aangena-
me verrasfing te voegen, waar voor de
menfchen 5 en noch meer de Kinde-
ren , zeer aandoenlyk zyn. Men kan

on-

dees , & que tout ce qu'ils resolvent au del^ de
leur entretien, c'eft ^ titre de grace, Alors, quand
quelqu'une de ces graces furvient, on en fent tout
le prix , on la favoure en quelque forte ; & s*il
s'^coule un long intervalle jufqu' a la fuivante ,
bien loin d'en murmurer, on ne s'en appercoicfeu*
lement pas.

3. D'unc maniere imprtvue.

En troifierne lieu , donner d'une maniere impr-
vue, c'eft joindre au plaifir cauf^ par le don m^-
me cette furprife agr^able a laquelle les hommes ,
& encore plus les Enfans , font fore fenfibles. On

peut

over Je ZEDELYKE OPVOEDING. 227

onder dit derde hoofdpunt alle de een-
voudige middelen begrypen , die in
ftaat zyn , om cenig ding op te vyze-
len , 't welk gemeenlyk van weinig
waarde is > en zelfs moet zyn ; want
welk nut fteekt *cr in , aan de Kinde-
ren kleinoodien , en andere dingen
van eene groote waarde te geven ?
Wie weet niet , dat , door het gant-
fche leven been , wezenlyke beuze-
lingen zecr aangenaam , en waarlyk
koitbaarheden worden , wanneer zy ,
die de zelve fchenken , de kunft be-
zitten , om ze bevallig te maken ? Niets
is verrukkelyker , dan die kinderach-
tige vreugde, die 'er op't gezichc van
eenige fnuifteryen , waar aan de op-
tooi de voornaamfte waarde geeft, uit-
gegalmd wordt.

4 . Zy

peut comprendre fous ce troifieme chef tous les
moyens innocens propres a rehaufler une chofe
Gui'pour 1'ordinaire eft & doit meme ^tre de peu
ae conf^quence ; car a quoi bon donner aux En-
fans des joyaux & d'autres effets d'une valeui*
confiderable*? Qui ne fait que , dans le cours m^-
me de la vie, de vrayes bagatelles deviennent tres
agr^abks & veritablement precicufes , quand ceux
qui les donnent ont 1'art de les aflaifonner ? Ricn
cte plus charmant que cette joye enfantinequis'ex-
hale a la vue de quelques colifichecs done 1'enjoli-
vcment fait le principal pnx.

P z 4- El-

28 ffobandtltng van den tictr FORMEV

. "4. Zy tiloeteii tot Permaak en lot Nut
verflrekken.

Eindelyk , ik heb gezegd , dat de
vergeldingen te gelyk moeten dienen
tot vermaak en cot nut der Kinderen.
Om zich naar ditgevoelentegedragen ,
is het genoeg, dat men weet, wat men
met de Kinderen , die men opvoedt,
voorheeft , en langs welken vveg men
hen daar toe brengen wil. Men heeft
him dan alleen zulke dingen te geven,
die hen bekwaarn maken en voorbe-
reiden tot het beroep , 't welk zy om-
helzen zullen. Een Icergierig Kind is
zeer in zyn fchik met een goed Boek ;
en om zich naar den imaak der jeugd
te voegen , is 't tevens noodig , dat
dit boek fraai zy , en fierlyk gebon-

den.

4 Elles doivcnt tourner au plaifir 6? &u profit.

Enfin , j'ai dit que les recornpenfes doivent ^ga-
lement tourner au plaifir & au profit des Enfaris.
Jl fuffit pour fe conformer a ces iddes de favoir ^t
quoi Ton deftine les Sieves dont il s'agit , & pat
quelle route on veut les y conduire. Alors il n'y
a qu'a leur d'bnner des chofes qui les forrhent &
les prparent a la vocation qu'ils embrafient. Un
Enfant ftudieux efl charmd d'avoir un bon Livre;
& pour condefcendre aux gouts de 1'Enfance , il
faut encore que ce Livre loit beau; el^gamment

re-

over dt ZEDELYKE OPVOEDING. 229

den. Een Meisje, 'twelkmen zekere
hanchverken wil laten leeren , zal met
harrclyke vreugde het werktuigje ont-
vangen 5 dat daar toe noodig is 5 en
dat tevens zoo fraai gemaakt zal zyn ,
als , zonder het gemak te benadeelen ,
mogelyk is. Voor het overige fluit ik
hier niet volftrekt uit , al 't geen on-
der de uitwendige en lighaamlyke din-
gen onmiddelyk behoort ; gelyk de
kleedy, of zelfs fommige fpyzen, die
lekker , of van den byzonderen fmaak
van 't Kind zyn. Wanneer deze gif-
ten met matigheid gefchieden , kaq
niets der zelver uitdeeling verhinde-
ren. Een Kind , dat zich v^rftandig
en naarflig gedragen heeft , mag fmaak
yinden; in 't geen fmaaklyk is ; waar-

om

reli^. Une jeune Fille a qqi Ton voudra fairc ap
prendre certains ouvrages , recevra de bon cceuv
Le metier qui fert a y travailler ; & ce metier fera
auffi joli qu'il peut Tdtre fans prejudice de la corn-
modi tc". Je ne donne pas au rerte une exclufion
abfolue a tout ce qui cienc aux chofes exterieures
& fenfibles dime maniere immediate , comme les'
habillemens , 014 m^me quelqucs alimens, foit d-
licats , foit du goiit particulier de 1'Enfant. Des
que la .moderation prefide ^i ces dons , rien n'em-.
pe'che de leg employer. Un Enfant qui a ete fage
S: labor ieujc,, peuttrouver favoureux ce qui eft fa-

P vou-

230 Fcrbandetirig van den Hcer FO.RM&Y

om zou men hem dit onfchuldig ge*
noegen weigeren , voor al zoo dra men
verzekerd is , dat de welluft hem niet
beheerfcht? Ik beken echter, dat men
hier den toom zeer kort moethouden,
zynde 'er niets meer geneigd, om een
ipoedigen aanwas te nemen , dan de
welluftige begeerlykheden. Dus , zoo
dra mende Kinderen aandoenlykerkan
maken voor eene wandeling, dan voor
een onthaal , zou men het grootfle
ongelyk hebben , de fchaal naar deze
laatfte zyde te laten overhellen. Kim-
dige Opvoeders kunnen in dit opzicht
oneindig veel fchikkingen maken , en
hunne handelwyzen veranderen , ge-
lyk een Geneesmeefter van dag tot dag
zyne voorfchriften fchikt en verandert ,

naar

voureux ; pourquoi lui refuferoit on cewe
ceur innocence , furtout des qu'on a certitude que
la fenfualit ne le domine point ? J'avoue pour-
tant qu'il faut aller a cet egard fort bride en main>
rien n'^tant plus fujet a prendre des accroiflemens
yapides que le gout des volupte's. Ainfi , des
qu'on peut rendre des eleves plus fenfibles ^ une
promenade qu'a un r^gal , on auroit un tort infini
de faire pencher la balance de ce dernier cdte".
Des Inftituteurs habiles pen vent former^ a ce fujec
des combinaifons qui vont presque a Tinfini , &
varier leurs proc^dds , comuie un JM^decin modi-

over de ZEDELYKE OPVOSD1NG. 23*

naar mate van de veranderingen , die
hy in den toeftand van den zieken op
merkt.

Doch waar zyn de Hoofden wys ge-
noeg om alle deze zaken op te mer-
ken , en om 'er zich onderfcheiden
denkbeelden van te vorinen ? Waar
zyn voor al, de harten oprecht en goed-
willig genoeg , om zich zulke aanmer-
kelyke moeiten te geven , als eene
Opvoeding , waar in niets verzuimd
wordt , vordert ? Hoe is 't mogelyk ,
om dit in 't voorby gaaivte zeggen ,
dat de Grooten en Vorflen enkel vol-
gens het geval de luiden nemen , aan
welken zy hunne Kinderen vertrou-
wen ? Hoe is 't mogelyk , dat zy ,
het geluk hebbende welgeflaagd tezyn ,

ffi & varie d'un jour a 1'autre fes recettes , a
caufe des changemens qu'il obferve dans 1'^tat du
malade.

Mais oh font les ttes aflez bonnes pour faire
toutes ces obfervations, & pour les ramener a des
id^es diftin&es ? Oil font furtout les coeurs aflez
honn^tes & bons pour fe donner des peines aufll
confid^rables qu'en exige une Education ou rien
n'eft n6glig ? Comment , pour le dire en pas-
fant , les Grands & les Princes peuvenc-ils pren-
dre au hazard les perfonnes i qui ils confient leurs
Enfans ? Comment, lorsqu'ils ont le bonheur d'a-
voir bien reocontr^, traitent - ils avec indifference

P 4 des

232 P'crbamleling van den Hear FOUMEY

luiden , die bun zulke wezenlyke dien-
ften doen , met onverfchilligheid be-
handelen , en zelfs zoo verre gaan ,
dat zy hen verdriet en weerzin in bun
beroep doen krygen ?

fbortgang der Opvoeding.

Laten wy verder gaan in ons Ont-
werp van Zcdelyke Opvoeding. Een
Kind , 't welk op de voorgefchreven.
wyze tot bier toe is opgebracht , ver-
vult onzen.wenfcb. Eene betaamlyke
vryheid genietende , behoudt by dat
vuur, die vrolykheid, waar van ik de
koftelyke vonken nict genoeg kan aan-
pryzen. Ik zie hem opgroeijen , en

meer

des' gens qui leur rendent dcs fervices auffi eflen-
tiels ; & vont-ils m^me jufqu'a les rchuer 6: les
^egouter enticrcrncnc de leurs fonftions?

d

Ayapcons dans nptre Plan d'Education Morale,
Un Enfmt , qui a etc gouvern de la maniere.
prefer; te, vient a fquhait. jouiflanc d'une honnd- r
te liberte' , il confer yc ce feu , cet cnjouunient ,
dont je nc faurois me : laflcr de recbrn-niandcr les
precicufes etmcelies. je le

owr dc ZEDELYKE OPVOEDING. 233

meer byzondere voorzorgen afvorde-
rcn, Hy praat : men kan kleine ge-
fprekken met hem houden , en deze
gefprekken zyn.niets minder clan 011-
verfchillig , vermits zy aan den eenen
kant hem de eerfte denkbeelden der
dingen geven , en aan den anderen
veel invloed hebben op de vermogens ,
die zyn verftand in 't vervolg bezitten
zal.

Zeer betreurlyk zeker , is de toeftand
der Kinderen , die verfcheide jaren
doorbrengen in 't gezelfchap van Min-
nen , en andere gemeene Vrouvvtjes ,
die him het hoofd vervullen met de
allerfleehtfte denkbeelden, die hun de
belachgelykfte vertellingjes doen , en
de werkzaamheid van alle hunne ver-

mo-

der des foins plus particuliers. II parle: on peuc
lier des petites converfations avec lui> &.ces cpn-
verfacion6 ne font rien moins qu' indifferences ,
puisque d' un cote elles lui donnent les premie-
res idees des ctiofes , & de Taucre elles influent
beaucoup fur le tour d^fprit , qu* il aura dans la
Jfuite.

C'eft ime. chofe vrayemerit deplorable que Petac.
des Enfans , qui reftent plufieurs annees dans la
compagnie des Nourrices, & d'autres Femmelectes
du has peuple qui Icur rempliflent la cece des idces
les plus fauilcs, qui leur font des comes abfurdes,
& qui.tournejic Tadivite de touces icurs facultcs.

PS vers

234 ytrbandefing van den Hccr FORMEY

mogens neigen naar voorwefpen, die
hct minft verdienen , deze werkzaara-
heid bezig te houden. Ik leg eens-
Idaps de byl aan den wortel van die
kwaad , met de Ouders te bevelen y
zich zelven onmiddelyk en ten fpoe-
digften te beladcn met de beftiering
van bunne Kinderen , zoo dra zy be-
ginnen te praten. Dit , bet is waar,
onderflelt bekwame Ouders ; en zoo
zy bet niet zyn , zie ik naauwlyks eene
uitkomft : want ik vergaap my niet aan
die herfienfchim , van te gelooven ,
dat , by de geboorte van elk Kind ^
zich een volmaakt Leidsman zal op-
doen , die *er zich mede belaadt , en
niet van hem wykt , voor dat hy 'er
eenen Emile van gemaakt heeft , zoo
het immers maar mogelyk zy > een

Emit*

vers les objets fes moinsdignesd'exercercettea&j-
vir^. Je mets tout (Tun coup la coign^e a la raci-
ne de ce mal , en enpignant aux Parens de fe
charger eux - mtees , imm^diatement & prompte-
ment , de la conduite de leurs Enfans , des qu'ils
commencent a b^gayer. Cela fuppofe a la v^ritd
des Parens capables ; & s'ils ne le font pas, je ne
vois plus gueres de reflburce : car je ne donne
pas dans la chimere de croire qu' la naiffance de
chaque Enfant , il fe trouvera un Gouverneur ac-
compli qui s'en charge , & ne le quitte point jus-
qu'a ce qu'il CD aic faic un Emile , (i tanc eft quc

lea

over do ZEDELYKE Oi'VOEDING. 25 S

Entile te maken , of dat hy der moeite
waardig zy, gemaakt te worden. Doch
hoe het zy , Ouders , die geene groo-
te bekwaamheid hebben , kunnen , zoo
zy maar goede ooginerken bezitten ,
een nuttig gebruik maken van dat on-
eindig getal van handleidingen en on-
derwyzingen , die men voor de Op-
voeding geeft.

Het Gefnap der Kinderen : Hoe men
dit beflieren moet.

Ik ftel een Kind van twee jaren ,
of daar omtrend , onder de oogen zy-
ner Ouderen : laten wy zicn , wat 'er
van hem worden zal. Hy praat, en

, men

Jes Emiles foyent faifablcs , ou qu'ils valent la
peine d'etre iaits. Mais enfin des Parens qui n'onc
pas une grande capacit^ , peuvent profiter , s'ils
ibnc au moins bien intentionn^s , de ce nombre
infini de fecours & de diredtions que Ton donne
pour T Education.

Babil des Enfans : Comment il faiit en
determiner fufage.

Je mets un Enfant de deux ans , ou environ ,
fous les yeux de fes Parens : voyons ce qu'il de-
viendra, il jafe , & Ton s'amufe* avec lui : mais

qu'on

236 Verhandcling van den Heer FORMEY

men vermaakt zich met hem : maar
laac men wel zorg dragen , niet tot
enkcl vermaak te laten dienen, 't geen
reeds tot oridervvys verftrekken moet.
Jk weet wel , dat het hier niet aan-
komt op geregelde onderwyzingen ,
op wezenlyke leflen : Qndertufichen ,
letterlyk genotnen , zou men , zoo
men wilde , geen enkel woord tot een
Kind fpreken, dat hem niet nuttig wa-
re , en dienen konde , om in 'zyne
herflenen denkbeelden te brengen , wel-
ker verdere ontzwachteling medewer-
ken zou , om het begrip en de reden
In hem aan te kweeken. In plaats hier
van , doet men gemeenlyk twee , vol-
gens myn gedachten , zeer ongerym-
de clingen. Het* e'erfte is , dat men
woorden fpreekt zonderflot, dieniets

wil-

qu'on prenne bien garde de ne pas rapporter au
feu! amufement ce qui doit deja tenir a Tinftruc-
tion. Je fc,ai bien qu'il ne s'agit pas d'inftruftions
fuivies, de legons formelles -^cependant a la let- ;
tre, fi on le vouloit, ou ne diroic pas un feul moc
a un Enfant qui ne lui fut utile , & ne fervit a
arranger dans Ton cerveau des ide"es done le d^ve-
lopemenc ult^rieur contribueroit a former en lui
1'entendement & la raiibn, Au lieu de cela , on
fait pour 1'ordinaire dcax chofes. A mon avis trc&
dcplacces. La premiere c'ell de dire des paroles

de ZEUELYKE OPVOEDING. 23?

\villen zeggen, zynde enkelc uitdruk*
kingen van liefde , of koddigheden ^
die geenen zin hebben. Ecu Kind ,
door dit gefnap verfuft, wcet ni'ct wat
'er van te maken, en kan 'er , zoo min
om te leeren pracen , als te denken ,
eenig nut uit trekken. De tweede on*
gerymdheid , waar op wy in 't vervolg
meerder gelegenheid zullen hebben ,
om ftil te ftaan , is , dat men niet ont-
ziet, aan de Kinderen onverfchillig de
waarheid en de onwaarheid te zeggen.
Men fchept zelfs behagen , in hunne
eenvoudigheid te misbruiken , en zich
met hunne ligtgeloovigheid te verina-
ken. Dit geeft vertooningen , die zcer
bevallig fchynen , maar die niets min-
der zyn dan dat-, zoo men 'er op 't

zelf-

fans fin , qui n'aboutiirent h rien , n'^tanc que des
expreffions de tendrefTe , ou des badinages defli-
tues de fens. Un Knfant tpurdi de ces propds ,
n'en fauroit tiVer aucun parti, ni faire aucun pro-
gres tant dans Fufage de la parole que dans celui
de la penfee. La feconde incongruity, fur laquel-
le reviendront d'autres occafions d'infifter, c'eft
qu'on ne fe faic point de fcrupule de dire indiffe-
j-emment le vrai & le faux aux Enfans. On fe
plait m^mc a abufer de leur fimpiicit^, a fe jbuer
de leur credulite- Cela produit des fcenes qui pa-
i-oiflenc rejoui'lTantes , mars qui nt- feroionrrieri

moins

238 VtrbanM'ing van den Heer FoKMEY

zelfde oogenblik alle de gevolgen van
ontdekken kon. Her Kind , dat men
dus behandelt , gewent zich , om on-
verfchillig , al 't geen men hemzegt,
aan te nemen , en zyn verftand met
het valfche zoo wel , als met het ware
te beladen; eene eigenfchap, die maar
al te gemeen is in de famenleving ; of
wel, hy merkt, dat menhembedriegt,
en ftraks wordt hy wantrouwende , hy
ziet de luiden , die hem opbrengen ,
niet langer aan als veilige luiden , waar
in hy een volkomen vertrouwen ftel-
len kan ; hy weigert zelfs dit vertrou-
wen , in gevallen , daar het hem voor-
deelig zou zyn. Ik wilde derhalven ,
dat men met de Kinderen den breeden
en rechten weg hieldt ; dat men hun

de

moins que telles fi 1'oa en de*couvroit d^s le mo-
ment toutes Ics fuites. Ou PEnfanc qu'on traite
ain(i , s'accofttume a gober indiiF(6remment tant ce
qu'on lui dit , & a fc charger 1'efprit du faux
comme du vrai ; caradlere qui n'eft que crop com-
mun dans la Soci^t^ ; ou bien il s'apper^oit qu'on
lui en impofe , & des lors il devient defiant , il ne
regarde plus les perfonnes qui T^levent comme
des perfonnes fures en qui il puifle placer une plei-
ne confiance ; il la refufe dans les cas mme oil il
lui feroit avantageux de 1'accorder. Je voudrois
done qu'on fuivit avec les Enfans la grande rou-
te

over de ZEDELYKE OPVOEDINC.

de waarheid zeide , en getrouw reden
gaf , van al 't geen zy volgcns hunne
jaren behooren te weten; en dat, wan-
iieer men hen wil vervrolyken , gelyk
zulks ten uiterften noodigis, hetnooit
gefchrade ten kofte van de waarheid t
ten minften nooit zonder hen te waar-
fchouwen , en te zeggen , dat het ver-
fierfels of fabelen zyn , die men him
vertelt. Hoe eer men begint met Kin-
deren verftandig te fpreken , hoe eer
zy beginnen zullen verftandig te wor-
den , en hoe beter zy daar in flagen
zullen.

Onder*

te, le droit chemin ; qu'on leurparldtfincerement,
qu'on leur rendit fidelement raiion de tout ce done
la connoiflance convient a leur age ; & que , li
Ton veut les &ayer , comme il elt effentiel de le
faire , ce ne foit' jamais aux depens de la v^rit6 ,
a moins qu'on ne les en avertifle , qu'on ne leur
dife que ce font des fi&ions , des fables qu'on
leur raconte. Plus on fe hatera de parler raifon
aux Enfans , plus ils fe hateront de devenir raifbn-
nables , & mieux ils y r^ufliront.

Exa-

forhandeling van den User FORMEV
Qndeizoek der Weetgierigheid.

Hier biedt zich natuurlyk ter onder-
zock aan de Weetgierigheid , die als
ingefchapen is aan 't gantfche menfch-
lyk geflacht , en waar over vele ge-
wichtige aanmerkingen te maken zyn.
Aangezien het aan de Natuur zelve is ,
dat wy de Weetgierigheid verfchuldigd
zyn, zoo kan zy niet anderszyn, dan
goed in zich zelve , engefchikt, om
ons nuttig.te worden: dus zal het 'er
alleen op aankomen , ora haar gebruik
te regelen. Ii> de daad , zoo de Kin-
deren niet weetgierig waren , zou men
moeten trachten, hen zulks te maken,
en in hun de begeerte op te wekken ,

om

Examen de la Curlofite.

Ici fe pr^fente naturellemenc a confidcrer la Cu-
riofit^ 9 qui eft comme innee aux^individus de 1'c-
fpece humaine , & far Inquelle il \ a biea de v s re-
marques imporcantes a ftire. Des-l^i , que c'eft
& la Nature m<me que nous fbmmes redevables de
la Curiolite, il fauc qu'elle foit bonne en elle me-
me , & qu'elle puifTe devenir utile : il ne fera plus
queftion que d'en regter 1'ufage. En eftet , fi lef
Enfans n'^roient pas curieux , il faudroit richer
de tes rcndre tcls , exciter en eux le defir de fa-

voir

over *de ZEDfiLYKE OPVOEDING.

t>m de voonverpen te kennen , die heA
omringen 5 en onder welken zy geroe-
pen zyn , om hunnen levensloop t
voleindigen. Het gemis van deze ge-
fteltenis is het geen men domheid
nocmt , of ten minflen het gdeft eene
onaandoenlykheid te kennen 9 die on-
bekwaam maakt tot de verrichtingen ,
die den menfeh en deii medeburger
betamen. Maar gemeenlyk is men van
de moeite , om de weetgitirigheid op
te wekken 9 ontflagen : het komt al^
leen op der zelver beftiering aan ;
waar omtrend ik het volgende te ra-
den heb.

I. Men moet voor eerft beletteri *
dat de Weetgierigheid niet een en 5 t
dfde \vordc met d.e Wispeltlirigheid,

voir quels font les objets qui les envirpnnent , &
au milieu desqtiels ils font appelles ^ fburhir leuf
carriere. Le defauc do eette disposition eft ce qa"
on nomme ftupiditd , ou du mo ; ns il annonce une
indolence qui eloigne des occappcions convenables
a rhomme & au citoyen Mais pour 1' ordinaire
on eft difpenfe de la peine d 'exciter la curioiite' :
il ne s'agit que de la di/iger : & voici ce que
crois devoir conieiller a cet

I. 'D'abord il faut empcher que la Curiofit^
s'identifie avec la Icgerecd . autre dispofition
IX.Deel, i.frrb. v n

far bande ling van den fleer FORMEY

eene andere gefteltenis , die niet min-
der algemeen is onder cle Kinderen ,
raaar die men niet , dan alleen met be-
trekking op hunne jarcn , Natuurlyk
noemen kan, om dat ze, na die jaren,
een eincle nemen moet , in plants dat
eene vvel geregelde \veetgierigheid gee-
ne andere bepaling heeft, dan die van
ons leven. De Kinderen willcn ken-
nen en weten ; maar zy willen noch
liever van 't een op 't ander fpringen ,
en van voorwerp veranderen. Zy zul-
len eene vraag doen, en her antwoord
niet aftvachtcn , om dat eene invallen-
de gedachten hen terftond elders been
roept. Men begrypt wel 9 dat zulk
eene weetgierigheid nergens goed voor
is . en dat men , met de zelve te la-
ten inwortelen , wispelturige menfchen

maakt ,

n'eft pas moins commune dans les Enfans , mais
qu'on ne peuc appeller naturelle que r^lativemcnc
leur age, puisqu'apr6s cct ige elle doit prcndre
fin , au lieu qu'une curiofit^ bien regime n*a d'au-
tres homes que celles de notre vie. Les Enfans
veulenc connoitre & favoir ; rnais ils voulent en-
core plus fortemenc vqltiger <Si changer d'objet.
Ils feront une queftion ,& n'attendrom pas la r6-
ponfe , quelque fantaifie les porcanc fubitemcnc
ailleurs. On fent bien qu'une pareille curiofit^
n'eft bonne a rien , & qu*en permectant qu'olle
s'enracine, on fkit des hornmes lexers, eels qu'on

en

ever de ZEDELYKE OPVOEDING. 243

maakt , zoo als men 'er in de famenlcf-
ving over al ontmoet. Wanneef de
eerfte flikkeringen der weetgierlgheid
zich in cen Kind openbaren , is bet
hoodig, de zelven te begunftigen , doch
zonder bet Kind daar in toe te geven ,
dan voor zoo verre by eene wezenly-
ke luft om te leeren laat blyken. Dieti-
volgens , waiineer men ziet , dat by
fiiets anclers zoekt , dan zich te ver-
maken , en te fnappen , fomvvylen
zelfs om ben 5 daar by zich by be-
Vindt, door oneindige vragen te kw-el-
len; zoo moet men hem of beftraffen,
of alleett laten praten , zonder hem
met antwoord te verwaardigen. In te-
gendeel , wanneer hy met oordeel
fpreekt , en ernftig aanhoiiclt om anc-
woord , waar in hy fchynt bclang re

ftel*

en rencotitre k toute heure dans laSoci6t. Quand
les premieres etincelles de la curiofit^ fe manifes-
terit dans un Enfant , il eft expedient de les fa-
vorifer , mais en n'applaudifiant a cec egard ci
TEnfant qu'aucant qu'il temoigne un defir reel de
s*in(lruire. Suivanc cela , quand on voic qu'il ne
cherche qu'a s'amufer , qu'a jafer , quelqucfoia
rnernc qu'a inqui^cer par d'eternelles qucftions ceux
avec qui il fe trouve, il faur, ou le cenfurer, on
le laifTer parler tout feal , fans daigner lui rdpon-
dre. Au contraire , lorsqu'il parle de bon fen? *
& qu 4 il follicitc avec empreflement une reponfe

(} 2. qui

244 Verbandeling van den Heer FORMEY

llellen , zoo moet men ook met ernft
naar zyne begeerte luifteren , en hem
voldoening geven , omdat hy zulks
verdient

II. Her is natuurlyk , dat de weet-
gierigheid der Kinderen in 't begin al-
gemeen zy , vermits zy in eene alge-
mcene onkunde zyn. Ook komt men
de zelve eenigzins te gemoet , door
him de namente zeggen , en de voor-
naamfte eigenfchappen aan te wyzen
van de dingen , die huhne zintuigen
het meeft aandoen , en die zy het
meeft belang hebben te kennen. Maar
in 't vervolg moet men deze weetgie-
righeid langzamer hand betoomen, op
dat zy een bepaalden loop kryge , en
zich uitftrekke tot het geen men voor-

tiaatn-

qui paroit 1'intdrefler , il faut fe prater avec un
crapreflement rdciproque i fesdefirs, & le renvo-
yer fatisfait , parce qu'il merite de Ptre.

II. II eft naturel que la curiofitd des Enfans (bit
d'abord univerfelle, puisqu'ils font dans une igno-
rance univerfelle. Aufll la pr^vient-on en quel-
que forte en leur difant les noms ? & en leur indi-
quant les principales proprie"t:e"s dcs chofesquifrap-
pent !e plus fouvent leursfens, &qu'ils ontleplus
d'intdret a connoftre. Mais en fuite on doit limi-
ter peu a peu cette curiofite , afin qu'elle prennc
ua cours determine , & fe porte vers ce qu'il faut

prin*

over is ZEDELYKE OPVOEDING. 245

nnamlyk weten moet. De middelen
hier toe zyn zeer gemakkclyk ; een
weinig overleg is genoeg , om ze met
vrucht te gebruiken. De Kinderen
doen in 't algemeen , 't geen men heb-
ben wil , dat zy doen : hct komt maar
aan , om te weten , hoe men hen moet
laten doen. Dus , brengt aan die
gy opvoeclt, een zeker foort van vo.or-
werpen onder het oog , en laat ze 'er
geftadig onder blyven ; dezen zullen
hetsyn, waarvoor zy luft en nieuws-
gierigheid zullen opvatten. Een Kind
zou al vroeg een Kruidkundige 5 een
Werktuigkundige 9 een Timmerman of
Horlogiemaker kunnen worden : men
had hem maar bezig te houden met
zulk tuig , als tot deze wetenfchappen
of kunften vereifcht wordt ; en hem

on-

principalemenc favoir. A cet ^gard on a de gran-
ties facilit^s ; un pen d'adreffe fuffic pour les mec-
tre ci profit, Les Enfans font aflez communement
ce qu'on vent quMs faflent : il ne s'agit que de fa-
voir le leur faire faire. Ainfi mettez fous les yeux
de ceux que vous ^levez des objets d'un certain
ordre , & tenez*les y habituellement ; ce feronc
ceux pour lesquels ils prendront du gout & de la
curiofite. Un Enfant pourroit devenir de bonne
heure Botaniite, Mechanicien, Charpentier, Hor-
loger : il n'y auroit qu'^i Taqiuier des objets mat-
riels qui fe rapportent a ces fcieaces 9 QU a ces

Q 3 Arts;

246 f-'erhandeling van den Ilcsr FORMEV

pngevoelig op den weg te helpen, om
'er het famenftci van te kennen ; en
door het vermaak , dat hy fcheppen
zou , in deze kundigheden verder uit
te breiden , hem daar in zoo ver te
docn vorderen , als zyne vermogens
zftuden toelaten. Maar men houdt
zich hier by eene van twee handelwy-
zen , waar uit men geen yrucht ver-
wachten mag : of nqmelyk 9 men laat
de Kinders zelven verkiezen , en de
voorwerpen hunner weetluft naar goed-
dunken veranderen ; waar uit vooro
fpruit , dat zy 'er geenen dan opper-
vlakkig kennen, en dat, wanncer het
op de veftiging vanhunneoplcttenheid
aankomt , zulks oneindige moeite koft ;
zy zyn aan gedurige verftrooijingen
van gedachtcn onderhevig, die alle dc

Arts ; Ie mettre infenflblement fur la voye d*e
cormoitre Ics combinaifons , & par le plaifir qu'il
trouveroit a dtendre ce genre de connoifiances, Je
lui faire poufTer aufli loin que fa capacite le per-
mcttroit. Mais on s'en cient a une alternative dont
il n'y a point de fru't a fc promertre. Ou bien OQ
laifle les Enfans choifjr <Sc varicr arbitraircment les
objets de leur curioiit^, d'oh il rdfulce qu'ils n'en
connoifTent aucun que fuperficielletnent , & que,
q-uand il s'agit de fixer Icur attention , cela coute
infiniment; ils font fujets a de perpdtuelles diftrac-
tions, qui dernngent toutes les occupations fuivies

qu'ou

over de ZliDELYKE OPVOEDING. 247

geregelde bezigheden , welkc men him
geeft , vcrhinderen. Of (en dit is de
andcrc handelwys) men bcichikt hun
al vroeg een bepaald voorvverp , waar
van men wil , dat zy hct voedfel hun-
ner weetgierigheid maken , fchoon dat
voorwerp in zich zelven droog enver-
velende zy , en dat de Opvoedcrs die
droogheid en onfmaaklykheid niet we*
ten te verzoeten ; maar in tegendecl
door hunne onbekwaambeid of waan-
wysheid beter in ftaat zyn , om de be-
valligfte dingen verdrietig te maken.
Op deze wyze raakt de wectluft dcr
Kinderen aan 't dwalen , en wordt uit-
geblufcht; het fcheelt hun Linger nice,
iets te weten , om dat zy niets mcer
ontdekken , waar van de kundigheid
hen aanprikkelt en verluftigt. Zoo

dra

qu'on leur prefer! t. Ou, ( & c'eft le fecond nienv
bre de 1'alternative,^ on leur propofe de bonne
heure un objec d^termin^ , dont on exige qu* ils
faflenc Taliment de leur curiofitd, quoique cet ob-
jet foit fee & faftidieux en lui m^me , & que les
Inflituteurs ne fachenc point adoucir cette feche-
refle & ce dugout , mais gu'au contraire leur mal-
habilit^ ou leur p^danterie fuflent propres a ren-
dre forabres les chofes les plus riantes. De cette
manlcre la curiofite* des Knfans fe desorieute, ellc
s'^teint; ils ne fe foucient plus de favoir, puis-
qu'ils n'appsrgoivent plus rien dont la connoiuance

4 ^s

248 VerhanJcttng van den Hcer FOHMEY

dra men op deze wyze te werk gnat,
xvordt de Plant der Opvoeding , zoo
ik my dus mag uhdrukken , met voe-
ten getreden ; en het zal zeer bezwaar-
lyk zyn, zoo zy ooit weder uicfpruit.

III. De Kinderen mogen vragen
doen , roaar zy moeten geene hebbe-
lyke , aanhoudende , vervelende vra-
gers worden , die een ieder , daar zy
zich by bevinden , als op den pynbank
zetten. Om tc beletten , clat zy die
gebrek aannemen , beduidt men bun ,
dat 'er een tyd is van fpreken , en een
tyd van zwygen ; dat zy op zekere
liren , 't 2y van gemeenzaam gefprek,
't zy van onderwys , 't welk men him
geeft y hunne vragen mogen voorftel-

len ,

les reveille & les itele&e. D6s qu'on s'y prend
de cette maniere , la Plante de TEducation , fi je
puis m'exprimer ainfi , eft coupe"e par le pied ; &
jl fera bieo difficile qu'clle poulle aucun rejeccon.

JIL Les Enfans peuvent faire des questions ,
inais ils ne doivent pas etre des queftionneurs ha-
bicuels , opiniatres , fatigans , & qui donnent en
quelque forte la quellion a ceux avec qui ils fe
trouvent. Pour les empecher de contracler ced^-
fauc , on les avertit qu'il y a tems de parler , &
terns de fe taire ; qu'ils peuvenc a certaines heu-
res , fpit d'entretiea familier 3 foit d'indruftion

qu'oa

over de ZEDELYKE CPVOEDING. 249

len , en dat men die vragen , mits dat
ze eenigzins verilandig zyn , met ver-
maak beantwoorden zal. Ook onder-
richt men hen van de gevvoonten ,
welvoeglykheden , en regels der wel-
gemanierdheid , op dat zy niet den
eerft-komenden, en dikwyls iemand ,
voor wien zy groot ontzag behoorden
te hebben , met onnutte en laftige vra-
gen gaan befpringen. Zoo 'er den
Kinderen aan gelegen ligt , te leeren ,
daar is hun noch meer gelegen , aan
ingetogen en zedig te worden , en aan
zich zoo fpoedig , als mogelyk is, te
ontdoen van eene onbezonncnheid ,
die , buiten dat , maar al te veel in-,
vloed heeft op het qverige van hun
leven.

IV. In-

qu'on leur accorde , expofer i^urs demandes . > &
cjue 5 ces demandes ^tant d'ailleurs fuppof^es rai-
ionnables , on fe fera un plaifir d'y repondre. On
Jeur indique auffi de bonne heure les ufages , lee
bienfeances , ies regies rie politefie , afin qu'ils
n'aillent pas tirailler le premier venu , & fouvent
quelque perfonne a qui ils doivent de grands ^gards,
parrd'inutiles & d'importunes queftions. S'il im-
porte aux Enfans d'apprendre , i! leur imporce en-
core plus d'etre pofes & modeftes , & de fe d6-
faire le plut6t qu'il eft poilible d'une e"tourderie
qui n'influe fans cela que trop fur tout le reite de
leur vie.

IV Si

250 l~ir hansel nig O^E deu !her FOKMEY

IV. Indien de weetgicrigheid gccn
ander doelwit beeft , noch hcbben
rnoet , dan bet verkrygen van kundig-
heden , is bet onnoodig te zeggen ,
dat verftandige Ouders alle onnutte
vragen met verachting zullen verwer-
pen ; en bet is een vry groot werk ,
*er zich van te ontlaften , zynde de
Kinderen in dit opzicht onuitputtelyk.
Eigenlyk is bet minder de weetluft *
waar door zy bier gedreven worden ,
dan de luft 9 om te fnappen , en noch
meer die , om anderen bezig te hou-
den met bun zelven , met hunne per-
foontjes , die zulke groote gedachten
van zich hebben , en zich veel meer
doen gelden , dan met hunne tegen-
woordige kleinheid over een komt.
Maar zoo men eens voor altyd dat ge-

fnap

IV. Si la curiofit n'a & ne doit avoir pour
but que Pinftruftion , il n'eft pas befoin de dire
que de fages Parens ecarteront d&daigneufement
toutes les queflions inutiles ; & c'eft une aflez
^rande tdche "que de s'en debarraiTer , les Enfans
etant indpuifables a cet (5gard. Au fonds c'eft
rnoins la curiofite qui les anime ici , que Tenvie de
babiller , & encore plus celle d'occuper les autres
d'eux-m^ines , de leur petit individu , qui a Ton
inoi , & un moi tres d^velop^, tres dispropor-
tionnd ^ leur peticefle aduelle, Mais , s'il faut
r.erminer une fois pour toutes ce verbiage , il eft

en-

over de ZEDLLYKE OPVOEDING, 251

(hap moet beletten , het is van noch
veel grooter aanbelang , dat men te*
vens de eerfte zaden uitroeije , ver-
derve en vernietige van de boosaar-
digheid , hoogmoed , en verfcheide
andere ondeugden , die reeds aan de
Kinderen ftoffe tot ontelbare vragen
leveren. Van waar komt die geeffel
der famenleving , die kwaadfpreken-
heid , die zoo groote verwoeftingen
aanrecht , en z.ulke onaangename da-
gen doet verflyten in plaatfen , daar
men zonder moeite cle aller aangenaam-
fte zou kunnen doorbrengen ; van
waar komen , zeg ik , deze verwar-
ringen , zoo nice claar van , dat men
aan de Kinderen toeflaat t hutiuc
nieuwsgierigheid te laten gaan over het
gedrag van den naaften , 'er alle de
byzonderheden van op te fporeu , en

reeds

encore bicn plus efTentiel d'etouffer, d'^crafer,
d'an^antir dans leur germc la malignite, Torgueil,
& plufieurs aucres vices , qui fuggerent dejaaux
Enfans des queftions fans noinbrc. D'oti vienc
ce fleau des Soci^t^s, cette medifancc, qui caufe
de fi grands ravages, & fait pafTer des jours (i des-
agrdables dans des lieux oh il feroit aife d'en cou-
ler de trcs doux ; d'oh vicnnent , dis - je , ces
desordres , finon de ce qu'on permet aux Enfans
d'exercer leur curiolitd fur la conduir.e da pro-
chain 9 d'en fureter les anecdotes 3 & dc fairc des

cet

- VcrhandcYmg van den fleer Fo

R JVT R Y

reeds in die teedere jaren , van hunne
tong een fcherp fnydend mes te maken ?
Wanneer voor al de Ouders zelven
voorgaan met deze , of met alle an-
dere gefprekken , die den naam van
los verdienen , dan houden de Kinde-
ren hunne leerjaren onder hen , en
worden wel haaft Meefters. Verftan-
dige en deugdzame Opvoeders doen
rechtftreeks het tegendeel ; zy zeg-
gen nooit iets , 't welk hunne Kwee-
kelingen op den flechten wegkanbren-
gen ; en zoo deze Kweekelingen van
zich zelven daar op komen , dryven
zy hen ftraks 'er van af , door de ver-
ontwaardiging , welke zy laten blyken.
Want men moet hier geenzins ont-
zien ? aan Kinderen eene billyke , en
van alle haaftigheid ontbloote ftreng-

heid

cet age tendre de leur langue un rafoir affil^ ?
Quand les Parens furtout donnenc 1'exemplc de
ces propos , ou de tout autre auquel Tdpithate de
licencieux convient , les Enfans font leur appren-
tifl'age fous eux, & ne tardent pas a devenir Mat-
tres. Des Inflituteurs fenf^s & vertueux font pi4-
cif^ment le contraire;" ils ne difent jamais rlen qui
puifle roettre leurs dleves fur la mauvaife voye';
& lorsque ces Sieves y entrant d'eux>mmes , ils
les en retirent bient6t par T indignation avec la-
quelle ils les relancent. En effet , on ne doit
point craindre ici dc raoatrer aux Enfans une jufte

fe-

dc ZEDELYKE OPVOEDING. 253

held te betoonen. Niets is verdcrf-
lyker voor him , dan dat zy merken,
of zich inbeelden , dac men hunne
booze neigingen met oogluiking aan-
ziet ; en het toppunt van elende heeft
plaats , zoo dra men zich zelven in
hunne tegenvvoordigheid aan de invol-
ging dezer neigingen overgeeft*

V. Na dat men 9 om zoo te fpre-
ken , de oppervlakte der wcetluft be-
perkt heeft , bepaalt men 'er ook dc
diepte van. Daar zyn zaken , die wy
riiet kunnen. weten , en anderen , die
wy niet moeten weten , dan tea einde
van zekercn tyd , 't zy wegens de af-
hanklykheid onzer kundigheden 5 5 t
zy om dat'er eene zekererypheidnoo-

dig

exempte de tout emportement. Ricnne
leur eft plus funefte que de s'appcrcevoir ^ ou de
s' imaginer , qu'on connive a ieurs penchans vi-
cieux ; & le comble du malheur a lieu , lorsqu'on
s'abandonne fbi.-m^me ^ Teffec de ces penchans
efl leur pr^fence.

V. Apres avoir reflraint , pour ainfi dire , la
furface de la curiofite' , on en reftraint aufll la
profondeun II y a des chofes que nous ne pou-
vons favoir, il y en a d'autres que nous ne devons
favoir qu'au bout d*un certain terns , foit a caufe
de la fubordination de nos connoifTances , foit par-
cc qu'il faut une certainc maturite pour en faifir

les

254 PerhandeUnn van den Hcer FOR MET

t

dig is , otn de zel ven wel te begrypeii ,
en 'er geene verkecrde denkbcdden
van te vormen. De onbezonne wcet-
gierigheid behoort derhalven beteu-
geld te worden, 't zy nls onnut, zoo
de zelve gnat over zaken , die wy
nooit weten zullen , 't zy als voorba-
rig zynde , ten opzicht van zaken ,
welken het noch geen tyd is te weten-
Wat de eerften bctreft, het is dikwyls
reeds in de eerfte jeugd , dat men den
oorfprong of het begin zoeken moet
dezer neigingen van het verfrand en
het hart , zoo algemeen in deze eeu-
\ve , dat zy 'er het kenmerk van fehy-
nen te zyn , en de zelve tot de vef-
nchtelykfte van alle eeuwen te maken.
Ik fpreek van de algemeene twyffelary
en van het ongeloof. Wajinaer men

in

les ictees , & n'en pas abufer. La curiofitd indis-
crete m&'ite done d'etre rprime , ibit comrae
inutile , s'il s'agit de chofes que nous ne faurons
jamais , Ibit comme pr^maturee par rapport au*
chofcs qu'il n'eft pas encore terns de favoir, Au
premier de ces ^gards, c'eft fouvent de 1'enfance
qu'il faut dater 1'origine , ou le principe de ces
dispofitions de Pefprit & du coeur , fi fr^quente*
dans ce ficcle qu'elles fcmblent le caratt^nfer , &
en faire de tous les fiecles le moins eftimablc. Je
parle du doute univerfcl & de Tirr^ligion. Si ToB

met

aw de ZEDELYKE OPVOEDING. 255

In tegenwoordigheid van Kinderen de
tillerverhevenfte en heilzaamfte waar-
heden als betwiftbaar voorftek , wan-
necr men zelfs hen uitlokt , om met
hunne vermetele befchouwingen door
te dringen tot in dat Heilige der Hei-
ligen , waar van de toegang alleen open
itaat voor het geloof en de ootmoe-
digheid, dan ziet men kleine Vry gees-
ten voor den dag komen , over wel-
ker onbefchaamdheid men verwonderd
ftaat; men hoort do aller fchandelykfte
uitdrukkingen uit monden , die zich
nooit behoorden te openen , dan met
de uiterfte ingetogenheid. Om deze
igebreken tc vermyden , moet men ,
terwyl men de Kinderen , zoo dra zy
'er vatbaar voor zyn , de aller verhe-
venfte denkbeelden van God enZynen

dienft

met en probleme en prdfence des Enfans les v6-
rit6s les plus auguftes & les plus falutaires , fi oa
les invite foi - meme a porter des regards tem^rai-
res jufques dans ce Saint des Saints, dont 1'acces
ne doit toe perrnis qu'a la foi & h Fhumilite , on
voit cclorre de petits Libertins , dont Tinfolence
<tonne , on entend fortir les aflertions les plus
fcandaleufes debouches qui ne devroients'ouvrir
qu'avec une extreme retcnue. Pour viter ces in-
convfcniens , on doit , en donnant aux Enfans des
qu'ils en font fufceptibles , les plus grandes idees
de Dieu & de la Relfgfon , leur imprimer en md-

me

25 o far bande ting van den Ileer FORMEY

dienft geeft , hen tevens 6cn diepen
eerbied inprenten voor eene Leere ,
die nooit in volkomenheid van ons
kan begrepen worden , hen vervullen
met het beft gegronde denkbeeld , 't
welk men bezeften kan; namelyk, dat
zonder God en Godsdienft de menfch
het verachtelykfte enhetongelukkigfte
is aller fchepfelen. Ik leer hier geen-
zins het bygeloof , waar van my alle
de gevaren bekend zyn ; maar ik hou
ftaande , dat een Godsdienft , zoo
zuiver als die van hetEuangely, zul-
ke groote heil- goederen aan de men-
fchen toebrengr 9 dat men de zelve
moet doen kennen, achten en bemin-
nen van alien , die het geluk hebben ^
daar onder geboren te worden , en hen
zorgvuldig bewaren voor alle de ver-

lei-

me terns une profonde 'vendration pour une doc-
trine qui ne fauroit etre pleinemenc rnife a notro
foible portee , les remplir de l'ide"e la mieux fon-
dle qu'on puiiTe concevoir , c'efl que , lans Dieu
&; fans la Religion , 1'homme eft la plus vile & la
plus malheureufe de toutes les Crdatures Je n'en-
feigne point ici la fuperftition done je connois tous
les dangers ; maisjc foutiens qu'une Religion aufii
pure que reft celle de 1'Cvangile procure de li
grands avantages aux homines qu'on doit la faire
connoitre, refpedter & aimer par tousceux quiont
le bonhcur d'y naitre, & les prefer ver foigneufe*

mcnt

de ZEDELYKE OPVOEDING. 25?

leidingen , die hen zouden kunnen be-
letten , de waarde 'el* van te bemef-
ken. Wat bctreft de voorbarige kun-
digheden , het is genoeg aan de Kin-
deren te beloven , dat zy de zelverl
te bekwamer tyd en plaats zullen mach*
tig worden ; en men moet deze belof-
te met de daad volbrengen y wanneer
zy zoo ver gekomen zyn , als men heri
heeft uitgefleld,

De loop der Letter - oeffeningen. *

Deze overwegingen fchynen ons vol-
doende te zyn , om het gebruik aan te
wyzen , 't welk men in 't algemeen
van de weetgierigheid der Kinderea
maken moet*

Waat

tnent dc toutes les fedudlions qui pourroient leS
emp^cher d'en fencir le prix. Quant aux connois*
fances pr&naturees, il fuffic de promettre aux En*
'fans qu'ils les acquerront en terns & lieu 5 & leur
tenir en eiFet parole , lorsqu'ils arrivent au terms
auquel on les avoit renvoye"s.

Carricre des Etudes.

Ces confederations nous paroifTentfuffifantespouf
guider dans IJgfage general qu'on doit; faire de la
Guriofit6 des Enftns.

IX. Dcel,i.rerb. R A

358 . Vcrbandtling van den fleer FORMSY

Waar foe men de zelve Ker bepaalt?

Hier nu opent zich de loopbaan van
de verkregen kundigheden , van de ei-
genlyk gezegde letter-'oeffcningen. De
tegenvvoordige gefteltenis der wel ge-
regelde Maatfchappyen vereifchc , dac
ieder lid , van den geringften (land
zelve, leert lezen, fchryvcn, een wei-
nig van de rekenkunft , en *t geen men
den Katechfsmus noemt. De fchikkin-
gen in dit opzicht zyn tamelyk goed ;
en de domme onkunde heeft byna ner-
gens meer plaats in Euiope. De Adel-
dom heeft dicn fchandelyken hoog-
moed afgelegd , van de Geleerdheid
te verachten ; en men vindt, voorde
Landlieden, Scholen in deminfte Dor-
pen.

A quoi on la reftraint id.

A prfenc la Carriere des connoiflances acquifes,
des etudes proprement dices , s'ouvre La forme
aftuelle des Socie't^s policies exige que les indivi-
dus des plus bafles conditions apprennent au moins
& lire , & e"crire , un peu d'arithmcJtique , & ce
qu'on appelle le Catecbisme. Les arrangemens ^
cet c*gard font aflez bons ; & T ignorance crafle
n*exifte presque plus en Europe. La Noblcfle a
renonc^ ci la honteufe gloire de mdprifer les Let-
rcs; & Ton trouve pour les Palfans des Ecoles

dans

de ZEDELYfcE OPVOEDINC. 259

pen. Ik haal den Adeldom en den
Boeren-ftancl aan , omdat het ondef
dcze twee uiterften was , dat de on-
kunde zich voornaamlyk , om zoo te
zeggen, gebuisvefl had, hebbende de
Burger - Hand altoos meer zorg gedra-
gen , 'er zich uit te redden. Tegen-
woordig zyn de eerfte beginfelen byna
de zelfden voor de Kinderen van de
Paleizen tot die der Hutten. Spellen
en lezen , letters maken en fchry ven ;
zie daar het begin van alle Opvoeding*
Ik vind 'er niets tegen in te brengen ;
en' ik zal tot geene byzonderheden
overgann omtrend de leer-wyzen, wel-
ken men volgt , om aan de Kinderen
dezc dubbele kundigheid te geven. In
't algemecn ga ik hier voorby ecu on-

der-

nlans les inoindres Villages. J*indique la Nobleflb
& les Faifans parce que c'etoic a ces deux ex-
tremitds que 1'ignorance s'dtoic , pour ainfi dire ,
principaleme^nt cantonne'e , les Bourgeois ayanc
toujours eu plus .de foin de s'en tirer. Aujotir-
d^hui les premiers pas font, a peu pres les md-
J^ies pour les Enfans depuis les Palais jufqu'aux
chaumieres. Epeler <Sc lire , former les Lettres
& ecrire ; voila le debut de toute Education.
Je n*y trouve ricn a redirc ; & je n'entrerai
dans aucun derail fur les m^thodes done on fe fere
pour procurer aux Enfans cette double capacite*
En general , j'ecarte ici une difcuffion fur les etu*

R 2, des

2<Jo FcrhandcKng van den Heer FORMEY

derzoek aangaande de Letter- oeffenin-
gen , het welk , zoo men zulks wil-
de , verfcheide Boek deelen zou uit-
leveren. Ten dien einde zou men al-
le de ontwerpen , welke door Schry-
vers , die deze ftoffe met opzet ver-
handeld hebben , zyn opgegeven , moe-
ten by een halen en vergelyken , om
'er een van alien volftrekt goedtekeu-
ren, of een ander op te ftellen. Dit,
dunkt my , is niet het geen de op-
gegeven Vraag 9 noch zelfs , dat ge-
deelte der Vraag van my vordcrt , 't
welk ik tegenwoordig verhandel , na-
melyk : Hoe men het verftand der
jonge luiden moet oefFcnen ? Deze
uirdrukking beheld geenzins de gant-
fche befchouwing der Letter- oefFenin-
gen ; -ik zeg meer , zy onderftelt zelfs ,

ci-

des, qui produiroit, fi on levouloit, plufieurs Vo-
lumes. II faudroit pour cec eifet rapporter & com-
parer tous les plans qui one ^te propotes par les
Auteurs, qui ont traite cette mariere ex profejflo ,
en adopter forraellemenc quelcun , ou en creer uq
nouveau. Ce n'eft pas , ce me femble , a quoi
m'appelle la Queflion proppfee , ni m^me cette
partie de la Queftion qtie jc traite prefent , ia-
voir : Comment il faut former 1'efprit des jeunes
gens ? Cette idde n'embrafle pas toute la th^orie
des 6'tudes ; je dis plus , elle ne fuppofe pas a pro-

pre-

over dc ZEDELYKE OPVOEDING.- 261

eigenlyk gefproken , de Letter -oeffe-
ningen met, vermits naauwlyks een
van tieo ondcr de Stervelingen , zelfs
in onze befchaafde Ceweften , in het
geval is , van zich op de zelven toe
tc leggen. Ik moet derhalven hier al-
leen den algemeenen wegbanen, langs
welken men een Lid der Maatfchap-
pye wordt , in welken ftand men zich
bevinde. Het is niet mogelyk , dat
men in zyn ftand of beroep wel flage ?
zoo* men geen gezond , redelyk en
rechtmatig verftand bezitte; en dit is
eenvoudiglyk , daar het hier op aan-
komt. Wat betreft de Letter -oeffe-
ningen , ik kan , zonder verder te
gaan , hier omtrend tot een waarlyk
uitmuntend Werk wyzen, namely k tot
AQ Proeve van Opvoiding voor een Volk ,

of

*. * '

prement parler les Etudes, puisque les neuf-dixi^-
mes & au dela des Mortels 5 mdmc dans rios con-
tres policdes , ne font pas dans le cas d'etudier.
Je n'ai done qu'a tracer ici Ja route commune par
laquelle on dcvient membre de la Societe dans une
condition quelconque. On ne fauroit r^ellement
figurer dans fa condition , fi Ton n'a refprit fain ^
jufte , droit ; & c'eft la (implement dequoi il eft
queftion. 'Quant aux Etudes , fans remonter plus
haut , je puis renvoyer a un Ecrit vrayement fu-
perieur dans ce ge.nre ? c'eft Y'Eflai d

R

26'2 t'erbandding van den Hcer FORMRV

of Ontwerp van Letter oeffeningen vow
de Jeugd 9 door den Heer DEC 11 A L o-
TAIS , Pracureur generaal des Rowings
in -'t Parkment van Bretagne. Zy, die,
vervolgens hooger vliegen , of in ry-
ker bronnen putten willen , zullen by
vele oude en hedendaagfche Schry-
vers , ftoffe vinden , om hunnen luft
tevoldoen, als PLUTARCHUS, Jso-
c RATES, ERASMUS, BACON, MIL-
TON, MONTAIGNE, LOCKE, Va-
*fer L A M y , CROUSAZ, FENELON,
de Abten F L E u R Y , G E D o y N , en
de Saint PIERRE, NICOLE , D<U
MARSAIS , en den Heer DE P RE-
MO NT VAL. Het is alleen jammer,
dat men ointrend verfcheidc Hoofdza-
ken , zulke verfchillende en tegenftry-

dcn-

Nationals , ou Plan deludes pour la Jeuneffe , par
JVl. DE CHALOTAIS, Procureur General du Roi
au Parkment de Bretagne. Ceux qui de 1^ veulent
s'dlever d' a van cage , ou puifer dans des fourccs
plus abondantes " trouveront dequoi fe fatisfaire
dans plufieurs Auteurs ancien$ & modernes , ceis
que PLUTARQUE, ISOCRATE, ERASIVIE, BA-
CON, MILTON, MONTAIGNE, LOCKK, le Pe-
re LAMY, CROUSAZ, FENELON, les Abbts
FLEURY,GF. DOYN, & de S. PIERRE , JNi-
COLE, DU MARSAIB, GP M. DE PAEMONr-
VAL. II eft feulement facheux que , (ur divers
points capitaux, on rencontre des variations, de*

oppo -

de ZEDELYKE OPVOEDING.

dende gevoelens ontmoet , die recht
gevenf , om tot die Schryvers te zeg-
gen : 5 , Gy hebt het zoo wel geraaakt,
dat ik een weinig meeronzekerben,
dan ik te voren was."

Ik ga my derhalven bepalen tot ee-
nige loffe aanmerkingen, op alle foor-
fen van Opvoeding even toepaflelyk.

Onderwys door Afleeldingen.

I. Alvorens de Kinderen over te ge-
uen aan het ernftig , en dikwyls ver-
velend werk van lezen en fchryven ,
wilde ik , dat men hen , zoo veel mo-

oppofitions mme , qui mettent ^n droit de dire
a ces Ecrivains : Vous avez fi bien fait que
je fuis un peu plus inccrtain que je ne Tdcois
w auparavanc. "

Je vais done me borner h quelques obfervatipns
d^cach^es , ^galement appliquables tous les gen-
res d' Education.

Injlruire par dcs Images.

I. Avant que d'appliquer les Enfans ail travail

f^rieux, & fouvent rebutant pour eux, de la Leo

tare c de 1* Ecriture , je voudrois qu* oa les in*

& 4

PdrhbhicRng van fan Hecr FORMEY

gelyk was ,- onderwees door afbeeldin-
gen of Prentjcs , die , wel uitgeko*
zen , en in eenc gepafte opvolging
voorgefteld zynde, een fooit van voor-
bereidende kundigheden zouden ge-
yen , welke tot een bekwamen grond-
flag voor de vplgende dienen zouden.
Menheeftelendige A.B. Boeken, waar
in men eenige lompe en belachgelyke
figuurtjes vindt , die nergens toe die-
nen. Het Werk van COMENIUS, de
Gefchtldetde Wceteld genaamd , is beter
uitgedacht , fchoon ook zeer gebrek-
kelyk. Eenige kundige Luiden h ad-
den , -drie of vier jaren geleden , on-
dernomen , oni.te Berly.n uit te geven
een Schouwtoneet der Natuur en Kunften ,
r t welk beter aan het oogmerk zou be-

ftruifit autanc qu'ils peuvent Tetre par des i
ou tallies -douces , qiji, II elles ^toient bien choi-
fies , & qu'on les Fit fucceder les unes aux autrcs
dans la liaifon qui leur convient, formeroient un
ordre preliminaire de connoiflanoes , tres propres
& fervir de bale aux fuivantes. On a de clie'tifs
ABC, dans lesqucls font infere'es queiques figures
groffieres & ridicules , qui ne font bonnes a^rien.
JL'Ouyrage de COM RN i u s ? intirul^ Or bis pilus ,
eft plus fenfe" , quoiqu' encore bien d^feetueux.
D'habilcs gens-avoienc entrepris , il y a trois ou
quatre ans,^de donner a Herlin un Speftaculum Na-
Uirae & Arlium* qui approcheroic d'avantage du

but ;

ever de ZEDELYKE OPVOEDING. 265

antwoorden ; maar de uitvoering 'er
van gaat by ongeluk langzaam voort.
Na dat men met de eenvoudigfte voor-
werpen begonnen was , zou men op-
klimmen tot de Prent.- verbeetdingen
der Kunflen en Handwerken , welken
de Maatfchappy der Wetenfchappen
van Parys in 't licht geeft , of tot die ,
welken tot het algemeen Woorden*
boek , Encyclopedic genaamd , behoo-
ren , indien men te doen had met Kin-
deren , welker ftaat dergelyke koften
kon toelaten. De Platen , waar mede
de Boeken der Fabel - Schry vers ver-
fierd zyn, hebben flechts eenegeringer
nuttigheid, dan die, c waar van ik eerft
fprak. , Ondertuflchen , vermits het
noodig is , dat de Kinderen altoos be-
zigheid hebben , verniits de kdigheid

hun

but ; mais par rnalhcur 1'execution en eft lente.
En commengant par les objets les plus fimples ,
en iroic jusqu'aux Planches des Arts & des Me-
tiers que TAcad^mie des Sciences de Paris public,
ou a celles qui font une d^pendance de VEncydo-
pedie , s'il s'agiflbit d'Enfans done la condition per-
mit de pareilles d<penfes. Les Eflampes qui ac^
compagnent les Liyres de Fable n'ont qu'une mi-
lit^ fort inferieure a celles dont je viens de parler.
Cependant , comme il faut que les Enfans s'amu-
.fenc , que 1'oifivetd leur eft a charge , & que Ten-
* R f nui.

$66 Vv hanseling van den Heer F o u M s v

him tot overlaft is , en de onlufligheid
hunne vochten bederft , kan men tot
verandering hun alle die Werkjes laten
doorbladcren , en in *t algemeen d$
zulken , vvaar in geene onzedige din-
gen gevonden worden. Dit alles ge-
fchiedt onder den naam van verlufti-
ging ; en men fcheidt 'er van af , zoo
dra het Kind blyken geeft , dat hy 'er
langer geen vermaak in fchept , zon-
der 't welk'de afkeer , door al te lang
voortvaren, of door eenig verwyt ver-
oorzaakt , beletten zou , dit middel
van onderwys te gebruiken , en 'er al
het gewenfcht voordeel uit te trek-
ken.

tiui leur empoifonne le fang , on peut pour varier
leur faire parcourir rous ces divers Recueils , &
en g^n^ral tous ceux OLI il n'y a point d'indecence.
Tout cela fe fait & titre de Rcre"ation ; & Ton
s'arrte , d^s que T Knfanc temoigne n'y prendre
plus de plaifir , fans quoi le degoftc cauf par de
trop longues feances , ou par quelque repriman-
<ie , ne permettroic plus d' employer cette voye
<Tinftru6lion , & d'en tirer le parti done elle efl
fijfceptible.

over de ZEDELYKE OPVOED1NG. 267

Wat men denhn moet van de verkotte
Leer - wyzen.

II. Ik heb gcene groote gedachten
van die verkorte leer-wyzen , ora te
leeren lezen ; en ik meen gegronde re-
denen voor myn gevoelen te hebbea
Om deze leer-wyzen in gebruik te bren-
gen , moeften de Meefters van het
laagfte foort , zy , die onder het ge-
meene volk fchool houden , de zel-
ven aannemen ; maar dezen hebben de
noodige bekwaamheid niet , noch de
middelen , om de koften te doen , die
tot deze leer-wyzen vereifcht worden.
Een Boekdrukkers Letterkas in 't mid-
den eener School zou al zoo laftigval-
len voor den Meefter als voordeLeer-

x lin-

\

Ce quit faut fenfer des Methods* abregees. *

II. Je ne fais pas grand cas des mdthod^s abrc-
gdes pour apprendre a lire ; <Sc je crois avoir de
bonnes raifons de penfer ainli. Pour donner cours
a ces mdthodes , il faudroit que les Maitres du
plus bas e"tage, ceux qui enfeignent dans les Eco
les du peuple , les adoptaffent ; & ils n*ont pas
1'intelligence requife , ni les moycns de faire les
fraix que demandent ces operations. Un Bureau
Typograpbique au milieu d'une Ecole feroit aufli
embarraflans pour le Maitre que pour les Enfans ;

ils

2<>8 P'erhandeJin<r van den Heer FORME v

lingen ; geen van beiden zou weten ,
hoe daar mede om te gaan : flordige
handen zouden ras allesln den grond
bederven , en men vernieuwt deze
LetterkaJJen zoo gemakkelyk niet als de
A. B. Boeken. Laat men , zoo veel
men wil , uitvaren tegeri c}e befpotte-
lykheid der klanken , die men aan de
Letters van het A B.C. geeft, om de
zelven aan de Kinders te leerenonder-
fcheiden , by een voegen , en tot Let-
tergrepen en Woorden maken. Deze
befpottelykheid is gegrond , het zy
zoo; maar de Kinderen ondertuflchen
leeren s er door lezen , en daar is geen
hoofd zoo dom, dat het 'er niet in te
krygen is. Wat wint men derhalven
met de boven gemelde leer-wyzen ?
Tyd , antwoordt men ; en dit is eene

groo-

fls ne fauroienc ^galemcnt pas ob s'yprendre. Des
mains crafleufes 'auroicnc bientdt tout abymd ; &
Ton ne renouvelle pas les Bureaux Typograpbiques
comme les A BC. Qu'on fe recne tanc qu'on vou-
dra fur le ridicule du Ton qu'on attache aux lettres
de 1' Alphabet , en apprenanc aux Enfans a Je^
connoiore, a former les fyllabes, .& ^ les alTem-
bler en mots. Ce ridicule eft reel, (bit; mais les
Enfans a bon compte apprennent a lire , & il n\ T
a point de t^te-aifez dure pour qu'on ne puifle
en venir a bout. Que gagne-t-on done par les
Hidthodes fusdUe.s ? Du cems , ; rdpond - on ; &

c'eft

o**r A 2EDELYKE OPVOEDINC. 269

groote zaak. Zoo groot nlet, als men
zich verbeeldt ; en ik kan niet geloo-
ven , dat myn gevoelen vreemd moet
voorkomeit, wanncer ik ftaande hou,
dat hot goed is , dat deze voo'rbe-
reidfels der Opvoeding langwylig
voortgaan ,' en dat een Kind niet al*
les , 't geen hy Iceren moet, zoo
fchielyk leere, als hy, ftriktgenomen,
zou kunnen doen. Het menichlyk
leven verdeelt zich in zekere tydper-
ken ; in kindsheid , jeugd 5 jongling-
fchap , mannelyke juren , en ouder-
dom. Aan ieder ding zyn gety , aan
ieder gety zyn arbeid. Geeft aan een
Kind Laarzen van zeven mylen , en
maakt , dat hy de zclve kan aantrekken.
Wanneer hy zich 'er van bediend zal
hebben , om zyne Makkers verre voor-

by

c'efl un grand point. Pas fi grand qu'on fe Tima-
gine ; & je ne croirai point donner dans le para-
doxe en affirmant qu'il eft bon que ces pr^limi-
naires d'Education trainent en longueur , & qu'un
Enfant n'apprenne pas tout ce qu'il doit apprendre
aufll vite que , rigoureulement parlant , il pour-
roit le faire. La vie humaine fe partage en cer^
tains p^riodes ; enfance , adolefcence , jeunefle ,
Sge viril , vieillefle. A chaque chofe fa faifon , a
chaque faifon fon travail. Dorinez a un Enfant des
Bottes de fept licues , & venez a bout de les lui
faire chauffer. Quand il s'en fera fervi pour de-
van-

farhandeUng bstn den tie cr

by te loopen , waar toe Zal hem zulks
dienftig zyn? Zal hy niet, lang voor
hen aan het einde gekomen zynde ,
hen daar moeten inwacbten ? Zal de-
ze inwachting zelve niet veel grooter
ongemakken hebben , dan die van een
gelyken , of weinig verfchillenden
voortgang ? Een Kind van vier jaren
kan zoo veel weten , als die van tien
jaren ; ik fta zulks toe. Zal men hem
met dezen op de zelfde bank zetten ?
Zoo men dat doet , zullen zy zyne
l.indsheid verachten , en hem gedurig
plagen ; of wel , zy zullen hem beny-
den , en haat tegen hem opvatten. Het
zou even eens gaan in de volgende
Scholen , daar de zelfde ongelykheid
plaats had. De huiflblyke Opvoeding

zou ,

\ancer ^de bcaucoup fes Camarades , a quoi cela
lui fervira-t-il P Ne faudra-c-il pas qu'^tanc ar-
riv^ au terme longtems avant eux , il les y at-
tende ? Cette attente n' aura- t-elle pas m^me
dcs inconv^niens beaucoup plus grands que ceux
d'une marche 6gale , au moms a peu prcs ? Un
Enfant de quatre ans en fait autant que ceux de
<Hx ; je le veux. Le mettra-t-on dans une m-
me clafle avec eux ? Si on le fait , ils mdprife-
ront fon enfance , & le harceleront ; ou bien ils
lui porceront envie , & le prendront en haine
Cela iroit de me"me dans les clafles fuivances oil
rd'gneroic une pareille disproportion. L'Education

do-

over fa ZEDELYKE OPVOEDING* 2/1

zou , het is waar , deze hinderpaleri
wegnemen ; maar ik blyf vragen , wat
men met een Kind doen zal van tien of
twaalf jaren , die alles weet, 'tgeen men
weten moet , om Ampten te verkrygen ,
om Bedieningen waar te nemen ? Hy
zal de wettige jaren molten afvvach-
ten ; en ik zie niets , 't welk dezen
tuflchentyd op eene voldoende wyze
vervullen kan. Want te zeggen , dat
hy zich meer en meer op de Letter
oeffeningen zal toeleggen , iseerder,
hem van den goeden weg af tehelpen,
dan hem beftendiglyk daar in te hou-
cten. Een Celeerde is meeft altoos ,
tot het waarnemen van zaken , minder
bekwaam, dan een man , die zich be-
paald heeft tot die mate van kundig-

heid,

domeflique ctelivrerolt i la verite de ces traverfes;
mais je demande toujours ce qu'on fera d'un En-
fant de dix ou douze ans , qui %aic tout ce qu'ii
faut fgavoir pour obtenir des charges , pour exer-
cer des Emplois ? II faudra qu'il attende 1'age
competent ; & je ne vois rien qui puifle remplir
cet intervalle d'une maniere fatisfaifante : Car de
dire qu'il s'enfoncera de plus en plus dans les e*tu-
des. , c'eft le detourner de la bonne voye plut6t
^que de Fy afFermir. Un Savant eft presque tou-
jours moins propra aux affaires qu'un homme qui
s'efl borne k la dofe de fcavoir qu'exige le ma-
nic-

272 Ferhandellng van den Heer FOUMEY

beid , welke de waarneming van die
zaken vordert. Ik befluit derhalven
hier uit , dat men wel eenige door-
llaande misbruiken in de manier van
onderwyzen kan verbeteren , zekere
byzondere handelwyzen gemakkelyker
of volmaakter maken ; maar dac men
niet moet raken aan het algemeen ge-
bruikelyk ontwerp , en voor al zich
niet verbeelden, dat dewezenlykheid
of ten minften de nuttigheid der vbr*
deringen ? in eene juifte en beftendige
overeenkomft flaat met der zelvet
fpoedigheid.

Beoor-

clement de ces affaires. Je conclus done qu'on
peut bien reformer certains abus frappans dans
la maniere d'enfeigner ., facilicer ou perte&ionner
certaines operations particulieres ; mais qu'il ne
faut pas toucher au.plan g^n^ral , & furtout s'i-
maginer que la rdalite" , ou du moins Putilit6 dea
progr^s ? foit en raifon exadte & conftante de
leur rapiditd.

over do ZEDELYKE OPVOEDING. 273

Reoordeding der Openbare en der
Huijjelyke Opvoedmg.

III. Met is hier eigenlyk de plnats ,
om het gelchil aan te rocren , aangaan-
de de openlyke Opvocding indeScho-
len 9 en de byzondere Opvoeding aan

hllis. QtJINTILIAAN, ROLLIN,

en andere Geleerden in dit ftuk, heb-
ben byna alle de redenen voor en te-
gen aangebaald. Met deze redenen
is het zoo gelegen , dat het vry be-
twiftbaar blyft', of 'er voor de Kinde-
ren , volgens eene dezer twee foorten-
van Opvoeding , meer te vvinnen of
te verliezen zy, dan volgens de andere.
De voordeelen en gebreken hebben

on-

fur T Education Pubttque & fur
I* Education Paniculiere.

III. II eft nature! de toucher ici la queftion de
Educations publiques & des, Educations partial-
licrcs QUINTILIKN, ROLLIN, & d'autres ex-
perts dans ce genre , ont & peu pres alle-gu^ tou-
tes les raifons pour & centre. Ces rahons Tone
telles qu'il deraeure encore affez problematique ,
s*il y a pour les Enfans a gagner ou a perdre dans
1'un de ces genres d' Education plut6t que dans
1'autre. Les avanrages <Sc les inconvniens e.xiilenc

IX. Dad, i.JSerh 5 fans

274 Vtrkandeling van den Heer FORMEY

ongetwyffeld aan wederzyden plaats ;
maar aan welke zyde inoet men den
evenaar laten doorflaan? Zoo bet myn
raad is , welken men vraagt , zal ik
voot de Opvoeding der algemeene
Scbolen ftemmen ; maar ik zal tevens
bepalen , wat ik hier mede verfta.
Ouders , die hunne onbekwaamheid
merken , of welken bet , dezen aan
tyd , genen aan geduld ontbreekt , om
zelven te onderwyzen , ofomflechts
eenvoudiglyk eene Opvoeding aan hun-
ne Kinderen te geven , ontlaften zich
'er van , met hen buiten huis te zen-
den , en verbeelderi zich , alles vol-
bracht te hebben , wanneer zy hen aan
eene beftiering , hoe die ook zyn mo-
ge , hebben toevertrouwd. Ondertus-
ichen valt 'er vry wat keur te doen ,

ten

fans doutc de part & d'autre ; mais de quel c6td
faut-il faire pencher la balance? Si c'eft "nion
avis que 1'on demande, j'opinerai pour ['Education
publique ; mais je d^termincrai ce que j'entens par
la. Les Parens qui fentenc Icur incapacitd, ouqui
nianqucnt , les uns de temps , les autres de pa-
tience , pour I'inftruction , ou meme pour la Cm-
pie Education de leurs Enfans , s'en debarraflenc
en les mettant hors de chez cux , & croyent avoir
tout fait, quand ils les on t confjes a une direction
quelconque. Cependant il y a bien du choix a fai-
re

Met de ZEDELYKE OPVOEDING. 275

ten opzichtdezerbeftieringen; enzelfs
dan , wanneer men de befte heeft uit-
gekozen , moet het toevoorzicht van
rechtgeaarde Ouders zonderophouden
waakzaam zyn omtrend dewyze, waar
op de Kinderen uit de zorgen , die
men aan hun befleedt, nut trekken.

De Stads- Schokn*

Laten wy in de eerfteplaatsdeftich-
tingen befchouwen , die tot de open-
bare. Op voedingen gefchikt zyn. Men
kan de zelven tot twee foorten bren-
gen , de Stads -Scholen en de Koft-
Scholen. Daar zyn Stads - Scholen ,
die eigen inkomften hebbencle, Leer-
lingen ontvangen , welken 'er zonder

of

re regard de ces diredtions ; & lors mme qu'ott
a choili la meilleure , la vigilance des Parens fen-
f^s doit s*exercer fans interruption fur la manie-
re dont les Enfans proficent des foins qu'on leur
donne.

s
College si

Jettons d'abord un^coup d'oeil fur les dtablifTe-
mcns dellinds aux Educations publiques* On
peutjes reduirc a deux clafles , les Colleges & les
Penfions. 11 y a des Colleges rente's qui retjoi-
vent , ou gratis , on a pen de fraix , des Ecoliers

S z . qui

276" Ftrbandcling van den TJeer FOUMEY

of met geringe koften gehuisveft en
gevoed vvorden. Andere Stads-Scho
len zyn 'er , claar men geenen dan ei-
genlyk gezegde Koftgangers aanncemt.
Alle deze ftichtingen hebben Wet-
ten x en Inftellingen , nevens Luiden ,
die over der zelver onderhouding
gefteld zyn. Het is zeer natuurlyk,
dat Ouders zoo zorgvuldig , als mo-
gelyk is , onderzoeken , welkeq de
befte Scholen zyn , 't zy in opzicht
van de wyze, waar op men 'er onder-
wyft , 't zy in opzicht van de goede
orde , die 'er heerfcbt ; en in 't geval
van gelykheid , verdient dit laatfte de
voorkeur. Ondertuflchen moet ik be-
kennen , dat de Opvoedingen dezer
Scholen my de hachgelykften van alien
voorkomen. Men plaatst de jonge lui-

den

qui y logent & y font nourris. II y a d'autres Col-
leges , ou Ton ne prend que des Penfionnaires
.proprement dits. Toutes ces fondations ons dcs
Loix & une Police , avec des Perfonnes pr^po-
f^es a leur obfervation> 1! eft tout naturel que
des Parens s'informent auffi foigneufement qu'ils
le peuvenc des Colleges les plus recpmmenda-
bles, foic par la maniere dont on y enfeigne , foit
par le bon ordre qui y regne , 6c dans'le cas de
colliflon , ce dernier article mcrite la pr6fdrence.
Cepcndant j'avoue que les Educations de College
me paroiflent les plus hazard^es de toutes. On

inec

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 277

den by piircn op kamers ; daar zyn 'er
honderd of twee honderd onder een
huisdak ; het is byna onmogelyk , dat
'er niet eene menigte van guiteryen
gepleegd worden , en dat- Scholieren ,
die zich tot dien tyd toe , welgedragen
hebben , niet bedorven worden door
den oragang met losbollen, De Op-
zieners , indien men al onderftellen
mocht , dat zy zoo oplettende waren ,
als zy gemeenlyk het tegendeel zyn ,
kunnen niet over al en te alien tyde
tegenwoordig zyn. Hier uit ontftaan
ontelbare ongeregeldheden , aan wel-
ken ik nooit raden zou , Kinderen in
die teedere jaren , waar in zy niet in
ftaat zyn , de kwade ingevingen te
wederftreven , bloot te ftellen. De
gemeene Tafels 3 aan welken in die

Scho-

inet les jeunes gens deux h deux en cbambree ;
il y en a cent ou deux cens fous un m^me toit;
il eft difficile qu'il ne fe commette bien des fre-
daines , & que les Ecoliers qui ont & jufqu'alors
fages ne foyent gate's par la fre'quentation des li-
bertins. Les Ephores , quand on les fuppoferoit
aufii exafts qu'ils le font pour Tordinaire pen, ns
fauroient gtre partout & a routes les heures. 11
r^fuke del^i des abus fans nombre, auxquels je ne
confeillerois jamais d'expofer des Enfans dans un
age encore tendre , ou ils ne font pas capables de
redder aux mauvaifes fuggeftions. Les Tables

5 3 coin-

$7 8 Ve^anMlng van den Heer FOUMRY

Scholen gegeten wordt, zyn ookmeeft
altoos leer- plaatien van ongemanierd-
heid ; en by dit alles zyn 'er de fpy-
zen ook niet gunftig voor de gezond-
held. ,

De Kvoeek- Schokn.

Ik meen in 't voorby gaan het ftuk
dier Kweek - Scholen te moeten aaiv
roeren , ahvaar men , onder voorge-
ven van goede tucht en van Godsdien-
ftigheid , de grondflagen legt van dwee-
pery of van ongeloof ; want de tel-
kens herhaalde en langdurige Gods-
dienft - oefFeningen kunnen niet anders
dan het hoofd verhitten , of het hart
verftokken. De jonge luiden krygen

op

communes de ces Colleges font aufii presque tou-
jours des Ecoles d'impolitefTe; & aveccelalcsmecs
D'y font pas favorables a la (ante.

Seminaires.

Je crois devoir toucher en paflant Particle de ces
Seminaires , OLI , fous pretexce de rdgularice & de
pidte' , on jette les fondemens dufanatisme, ou de
1'irrdligion ; car des exercices de devotion d'une
frequence & d'une longueur exceffives, nepeuvent
qu^chauffer la, tete , ou deflScher le coeur. Les

jeu-

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 279

op die plaatfen de bonding van een
Fymelaar of van een Schynheiligen ;
zy blyven , bun leven lang , kenbaar
aan uitwendige gebaren , die ftrydig
zyn met de gewoonten van de wee-
reld , en hen verdacht of verachtelyk
maken. Van alle de Opvoedingen is
die mogelyk de flechtfte.

Koft-Schohn.

Het tweede foort van ftichtingen ,
voor de Opvoeding gefchikt , behelft
de Koft Scholen. Eene menigte van
luiden geven zich daaglyks- uit voor
Koftfchool Houders en HouderelTen ,
omdat bet geen onaanzienlyk middel

is ,

jeunes gens prennent dans ces endroits un air be'at
ou hypocrite ; ils demeurent reconnoifl*ables tou-
te leur vie par des fignes ext^rieurs qui repugnenc
^ 1'ufage du monde, & qui les rendent fufpetts ou
m^prifables De ton ces les Educations, c'eit peut-
etre la plus mauvaife. -

Penfions.

La feconde clafle des dcabliflemens deftinds aux
Educations , comprend les Penfions. Quancite" de
gens s'eVigenc journellement en Maitres , ou Mai-
trefTes de Penfion , parce que c'eft une reflburce

S 4 aflez

280 I 7 er band cling van den Heer FORMEV

is , om zich tc hcrftellen , en oindat
hct goede winft geeft. Het is maar al
te wel bekend , dat van die Meerters
en MecftereOen hec grootftc getal one-
bloot is van de vercifchte hoedanighc-
den , om de Jeugd op te voeden , of
flechts een gedeehe bezit van die hoe-
danigheden , welken opgevvogen wor-
den door gebreken , die hen gantfeh
onbekwaam m,aken. Het is by gevolg
zeer wiflelvallig een goed Kofi- School
te vinden. De zuinigheid heerfcht
veeltyds in die, welken voor 't overi-
ge annneemlyk zouden zyn, invoegen
de Kinderen al te fpaarzaarn of met te
groffe fpyzen gevoed wordende , on-
gemakken krygen , die him , durende
den gantfchen leeftyd , aankleven.
Maar dit is 't alleen niet ; ik vind in

de

aflez honorable & d'un bon rapport. II n'eft que
trop manifefte que , de ces Mnitres & Maitrefles,
]e plus grand nombre manque des qualit^s requifes
pour Clever la jeunefie , ou n'a qu'une parcie de
ces qualites , contrebalanc^CN par des deTauts qui
les rendent inutiles. C'eft done un fort grand ha*
zard que de trouver une bonne Penfion. La le-
fine regne fpuvent dans celles qui feroient d'ail-
leurs cbnvenables , de fa^on que les Enfans nour-
ris trop chichernent ou trop groflieremenc , con-
tradenc des infirmit^s qui influent fur tout le refte
de leur .vie. Mais il y a plus ,* & je trouve deux

in-

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 281

de belle Kofi - Scholen , twee byna
onvermydelykp gebreken , de onge-
lykheid in jaren , en in ftaat. Men
brengt kleincr en grooter Kinderen en
Jongelingen by een ; en men zou ee-
ne meer dan gemeene bekwaamheid
moecen hebben , niet om zulk eene
bende gelyklyk aan te voeren , ( dit
zou een flecht beleid zyn ,) maar om
ieder op zu.lken voet'te houden , als
hem dienftig is.' De ongelykheid van
itaat is ook eene zwarigheid. De
Grooten en Ryken behandelen hen ,
die zy als hunne minderen aanzien ,
met trotsheid en verachting ; en doen
hen dus verdrict aan , of verbitteren
hen. Met kwaad is noch erger 5 wan-
neer de Meefters eenige^ voorrechten

toe*

inconvdniens presque inevitables dans les meilleu-
res -Penfions ; 1'in^galitd des dges , & celle dcs
conditions. On raflemble des Enfans , des Ado-
lefccns, de jeunes gens ; & il faudroit une dextd-
rit peu commune, non pas pour mener de front
une femblable croupe, fee feroit une fort mau-
vaife manoeuvre,) mais pour tcnir chacun fur le
pied qui lui convient. L'indgalite dcs conditions
eft auffi un inconvenient. Les Grands & les Ri-
ches traitent avec hauteur & mdpris ceux qu'ils
regardent comme des inf^rieurs ; 6c par la ils les
morcifienc , ou les aigriflent. Le mal eft encore
plus grand , fi les Maitres de Penlion accordenc
5 des

sSs yerhandellng van den fleer FORMEY

toeftaan aan die gen en, welkenhunhet
meelt betalen , of aanzienlyke Ouders
hebben. Deze kleine Gemeene bes~
ten voeden dan inwendige verdeeldhe-
tlen, even fchadelyk voor de leer-oef-
feningen en voor de zeden.

Indien men al 't geen ik tot hier ,
nangaande de openbare Opvoedingen ,
gezegd heb ? wel heeft opgemerkt ,
zal men gezien hebben , dat geene van
alle de aangehaalden mybehaagt; enik
zou dezelven ten beflen toelateninge-
vallen van noodzaaklykheid, vvanneer
de Kinderen Weezen zyn ; en moge-
lyk ook , wanneer de Ouders, al was
*t maar een van bciden , de Vader of
de Moeder 9 zulke groote ondeugden

heb-

des preferences a ceux qui les payent le mieux,
ou qui ont des Parens accrddites. Ces petites
Re"publiques nourrifTcnt alors des divifions intefti-
nes , egalement prdjudiciables aux dtudes & aux

Si Ton a fait attention a tout ce que j'ai dit jus-
qu'ici des Educations Publiques , on aura vu quc
je ne goQte aucune de celles qui ont ^t^indiqu^es;
& je les laifTerois pafler tout au plus dans des cas
de ne'ccflit , ou les Enfans font Orphelins ; &
peutretre aufl! lorsque les Parens, ne fut-ce que
run des deux , le Pcre ou la Mere , ont de (i

grands

oner ds ZEDELYKE OPVOEDING. 283

hebben , dat hunne Kinderen , 200 zy
by hun bleven , gewiflelyk zouden
verloren gaan. Buiten dit , zoo bid
ik de Ouders , buiten hunne huizen
geene Kinderen te zenden , die 'er ge-
boren zyn , en die 'er moeten opge-
voed worden. Al hadden zy maar en-
kele oogenblikken , orafaan hun te be-
fteden , dit zou noch altoos beter zyn 9
dan hen gantfch en al uit bet cog te
verliezen.

Befaald denkbeeld van de Qpenbare
Ofvoeding.

Niet tegenflaande dit alles , flel ik
de openbare Opvoeding boven de huis-
felyke ; maar ik heb beloofd te bepa-

len ,

grands vices que leurs Enfans fe perdroient infail-
liblement , s'ils demeuroient avec eux. Hors de
]a je conjure les Parens de ne point faire fonir
de leurs maifons des Enfans qui y font ne's , &
qui doivent y ^tre Sieve's. N'euflent-ils que des
inftans fugitifs a leur accorder , cela vaudra tou-
jours mieux que de les pcrdre entierement de
vue.

Idee determines de r Education Publiqiie.

Malgr^ tout cela , je preTe>e TEducation Publi-
que T Education Domeflique ; raais j'ai promis

de

284 Verbaii deling van den Heer FOKMEY

Icn , wat ik hier door verfta ; en zie
hier de plants., om zulks te doen. Ik
wilde dan , nadat de Kinderen het le-
zen en de beginfelen van 't fchryven
geleerd bebben , wanneer men hen ver-
volgens wil verder brengen , in plaats
van bun Meefters, die by het uur ko-
men , of vafle Leermeefters te geven ,
of in plaats van zelf hen te onderwy-
zen , dat men hen in alle de verfchei-
-de Scholen zondr , daar zy van trap
tot trap , van klafle tot klaffe , einde-
lyk hec einde bereiken y 't welk men
zich had voorgefteld Om niets te
verzuimen in den weg , welken ik hier
infla , nioet men I. uitkiezen , het
geen 'er beft in 't ftuk van Scholen te
vinden is 5 in dit opzicht zulk naauvv-

keu*

c!e determiner ce que j'entens par \k p & void le
lieu de le faire. Je voudrois 4onc que , lorsque
3es Enfans ont appris a lire , & les e"le"mens de 1'e-
criture , quand on veut les poufler plus loin , au
lieu de leur^donner de ces Makres qui viennent
par heure , ou des Pre"cepteurs , ou de les inftrui-
re foi-m^me, on les envoy^c dans des Ecoles, &
de la dans des Colleges , ou , de degre en degre" ,
de clafTe en clafle , ils parviennent au terme auquel
on fe propofe de les faire arriver. Pour ne rien
negliger dans la route que j'ouvre, il faut I. choi-
fir, ce qu'il y a de raeilleur en fait d'Ecoles & de

Col-

over do ZEDELYKE OPVOEDING. 285

keurig onderzoek do en , als mbgelyk
is ; en , zoo men zelf daar toe niet in
ftaat is , zich aan luiden gedragen ,
die men voor de kundigften houden
mag ; II. Zyne Kinderen op 't ern-
ftigfte aan die Mecfters aanbevelen ,
en hen betuigen , dat men 'er het
grootfte belang in llelt; deze Meefters
door beleefdheden en blyken van er-
kentenis aanmoedigen , die, zoo het
goede Meefters zyn , deze opletten-
heden wel verdienen ; III. Aan de
zelven , in de bnderftelling , dat het
goedaardige en voorzichtige Meefters
zyn, altoos'eene volkomen inaclit ge-
ven omtrend de wyze van beftiering
der Kinderen , zonder hen ooit door
grilligheden of eene malle liefde, waar

door

Colleges , poufler ^ cet 6gard* les enquires aufli
loin qu'elles peuvent aller ; &, (i Ton n'en eft pas
capable par loi-mme, s'en rapporter atix per-
fonnes qu'on a lieu de croire les plus incelligentes;
II. Recommander fortement fes Enfans aux Maf-
tres , & leur t^moigner qu'on y prcnd le plus vif
inte>et; encourager par des honn^tetes & des mar-
ques de reconnoifiance ces Mattres , qui , lorsqu'ils
font de bons Maftres , m^ritent bien ces atten-
tions ; III, Leur laifler toujours, en lesfuppofant
bons <Sc fages , un plein pouvoir dans la maniere
de diriger les Enfans, fans jamais les traverier pur

ces

286 Fcrhandeling van den Heer FORMEY

door men alles omver ftoot, te dwars-
boomen ; IV. De Kinderen tot him*
nen plicht vermancn , en alle de mid*
delen van zachtheid en van ftrengheid
gebruiken, om hen daar in te houden;
V. Over de Kinderen een wakend oog
hebben , en hen , eigenlyk geiproken ,
befpieden, zoo dat zybemerken, dat,
waar zy zich bevinden mogen , zy ge-
zien worden, of het ten minften kun-
nen zyn ; VI. Hun daaglyks reken-
fchap vorderen , van 't geen zy te
doen hebben , van 't geen zy gedaan
hebben , en van 't geen zy ftaan te
doen ; en dit kan gefchieden door al-
lerlci foort van Oudereri , geleerden
en ongeleerden , Vaders of Moeders ;
vermits men gcmakkelyk weten kan ,

wat

ces caprices , ou ccs tcndrefies importunes , qui
ne font que tout g^tcr ; IV. Exhorter les Enfans
d leur devoir , & employer toutes les voyes de
douceur & de fevevit^, proprcs ^ les y contenir;
V. Veiller fur les Enfans , & a proprement parler,
]es epier , de maniere qu'ils fententque, quelque
part qu'ils foyent, i!s font appergus, ou du moins
ils peuvent l'"^tre '; VI. Leur demander tous les
jours le compte de ce qu'ils ont a faire , de ce
qu'ils ont fait , de ce qu'ils feront ; & cela peuc
etre exe'cut par toutes fortes de JParens , lettr^s
& non Icterus, Peres ou Meres , puisqu'il eft aife

de

over de ZEDELYKE OPVOEDING.

wat men eene les , een Thema , enz.
noemt ; VII. Eindelyk , hen van tyd
tot-tyd laten onderzoeken door lui-
den , die in ftaat zyn , over hunne
vorderingen te oordeelen , en onbe-
kwaam , om te vleijen , en deze onder-
zoekingen vergezeld laten gaan van ee-
nigen toeflel, die de zelven bevallig en
aangenaam maken. Zie daar 9 volgens
myn gevoelen , hct belle middel , om
zyne Kinderen iets te doen leeren ,
zonder nadeel vair him gedrag. Het
is niet , dat ik wil inftaan voor alien ,
die men dus zal opbrengen , noch zelfs
dat ik voorhebbe, de gebrekcn te ont-
kennen ? die aan het ichool- gaan ei-
gen zyn , of 'er by toeval uit ontftaan
kunnen. In dergelyke zaken gaat al-

les

de fe mettre au fait de ce qu'on appelle Legon,
Theme, &c. VII. Enfin de terns en terns les fai-
re examiner par des perfonnes capables de juger
de leurs progres , & in capables de flatter , en ao
compagnant ces examens d'un petit apparat qui
les rende impofans & agrdables. Voila , felon
moi , le meilleur moyen de faire apprendre quel-
que chofe a fes Enfans , fans detriment de leur
conduite. Ce n'eft pas que je veuille repondre de
tous ceux qu'on dlevera ainli , ni meme que je
pretende , nier les incoriveniens attaches a la fre-
-quentation dcs Colleges , ou qui peuvent acciden-

'tel-

for bande ling van den Heer FORMEY

les by vergelyking ; men zoekt niet
naar het geen volmaakt is , maar men
vergenoegt zich , met het geeta mind
onvolmaakt is. Wanneer men zich
hiermede te vreden houdt, geloofik,
dat de aanzienlykfte Luiden op deze
wyzc beter opgevoed zoudenworden,
dan zulks nu , met groote koften , in
hunne huizen gefchiedt. Men kanhier
omtrend de Lofreden van den Heer
ROLLIN, door den Heer DE BOZE
opgefteld, lezen; de zelve behelft be-
denkingen , die het geen ik hier zeg ,
zullen beveltigen.

Een

tellement en rfu!ter. Dans ces chofcs 1& tout
eft affaire de comparaifon. ; on ne cherche pas cc
qui eft parfait , mais on fe contente de ce qui eft
le moins imparfaic. En fe bornant cela; je crois
que les plus grands Seigneurs feroienc mieux ^le-
v^s ainli qu'ils ne le font a grands fraix dans leurs
maifons. On peut lire PEloge de M. ROLLIN,
par M. DE BOZE ; il renferme des traits qui
confirmeronc ce que j'avance.

Jk -ZEDELYKE OPVOEDING.

Ecu algemeen Gelrek van de Huis* .

felyke Opvoeding*

Om vcrdet deze dubbele (telling at
de kracht by re zetten , welke ik ge*
loof , dat haar eigen is , lacen wy de
Huiffelyke Opvocdingen befchouwen*
in een volftftkten zin , zoo dat het
Kind nice buiten zyn huis komt, en
'er alle de ondervvyzingen ontvangt ^
welke men oordeelt 9 dat by noodig
heeft. Eer wy verder gaan , ontmoet
ik hier een algcmeen gebrek, namelyk
dat van het zittend - leven , "t welk
noch gezondheid , noeh vrolykheid
geeft. Een Kind tuflchen de zelfde
muren befloten, ziet daaglyks de zelf-

da

x

Inconvenient general de F Education
Domeftique.

Pour nchever dc donner a cette hypothefe mi-
te la force que je crois lui convenir, jettons utl
Coup d'oeil fur les Educations Domeltiques , pu-
rement telles, oh 1' Enfant ne fort point de famai-*
fon 3 & y regoit toutes les inftrudtions qu'on jugd
a propos de lui donner. Avant que d'aller plus
loin , je remarque ici un inconvenient general $
c'efl celui de la vie fedcntaire , qui n'eft ni faine ,
i1i eaye Un Enfant rcnferme" dans Tenceinte des

IX.Deel t i.rerb. T Bid-

far ban deling van den llcer FOUMKY

de voorwerpen in de zelfde orde ; op
zyn ftoel gezeten , luiftert by naar bet
geen men hem leert , en wanneer bet
Ouders zyn , die de onvoorzichtig-
heid hebben , van hunne Kinderen een
al te groot getal van achter een volgen-
de leflen te laten geven , vooral in den
namiddag, zoo veiitrekt zulks tot een
lad , tot eene kwelling, bet benadeelt
zelfs bet lighaam , of geeft oorzaak
tot ongemakken , als hoofdpynen ,
zwaarmoedigheid en dergelyken. Ik
beb waarlyk medelyden met bun , die
ik aan dezen band zie liggen ; en wel-
ken afkeer ik voor \ overige heb.voor
bet ontwerp van Opvoeding , 't welk
in Emi/e wordt voorgefteld , ik zou
'er in dit geval fchier zin in krygen ;

zoo

memes murs , voit journellcmcnt les memes ob-
jets dans le meme ordre ; afiis lur fa chaife , il
^coute ce qu'on lui enfeigne ; & quand il y a des
Parens qui one 1'imprudence de faire donnef alcurs
Enfans un trop grand nombre de logons confecuti-
ves, fur tout dans Tapresmidi, c'clt une gene, un
ennui , c'efl mtoe une incommudite phyfique ,
ou le principe d'incommodites , comme maux de
t^te^ , pefanteurs , &c. J'ai r^ellemenc compas-
fion de ceux que je vois attaches a cette chaine ;
& quelque dlqignement que j'aye d'ailleurs pour le
plan d'iiducation propofe dans Smile , je m'en rap-
procherois presquedans cecte occafion; toutcom-

mc

dc ZEDELYKe OPVOEDING. 291

zoo gclyk men fomtyds , mistroofll^
gcworden zyndedoorde onaangenaarn-
heden cler iamenleving 5 luft zou kry-
gen , om de Wilden te gaan opzoeken*
Die fchikking dcrhalven behaagt my
veel nicer , volgens welke het Kind
uitgaat, naar School gaat, op zyn tyd
t'huis komt, en gezondheid, vrolyk-
heid en goeden honger mede brengc*
VVel verre dat de ongeftadigheden det
lucht , de groote koude , of de groo
te hitte hem kvvaad zouden doen , hy
wordt in tegendeel harder, en ontflaat
zich van die teedere gefteltenis , waar
door de t'huis- blyvers , him gantfche
leven lang, zieklyk blyven. Degroot-
Ite zwarigheid zou zyn die der kleine
ongeregeldheden kings de ftraat. De

Scho-

~

me on feroit rcntt- quelquefois d'aller trouver les
faavages , quand on eft exceed par les desagrd-
mens de la Societe, je goi^te done beaucoup JDlus
Tarrangement en vertu duquel TEnfant fort du lo-
gis , va a i'Ecole , au College , revienc b Theure ,
& rapporte de la fame , de la gayete' , de Pappe-
tlt. hicn loin que les intempevies'de Pair, le crop
grand froid , ou le trop grand chaud , lui faflent
du mal , il s'endwrcit au contraire , <Sc fe defait de
cette delicatefle , qul rend fluets pour toute leur
vie les Enfans cafaniers. Le plus grand inconve-
nienc feroic celui dcs petites ^chapees. Les Eco-

T z Jiers

292 yerhandeling van den Hccr FORME?

Scholieren zyn 'er lief hebbers van ;
maar ik heb hier in reeds voorzien ,
met te vorderen , dat men hen naga ,
en dat zy merken , dat men het oog
op hen heeft. Ook kan men , ten
minften durende een zekeren tyd , de
Kinderen laten halen en brengen , zoo
lang zy noch te jong of te los zyn. En
ten ergften genomen , nu en dan ecu
klein misdryf is geenzins de ondergang
van het Kind , en kan de ongemakken
van de huiflelyke Opvoeding in verre
met opwegen.

Op-

liers aiment a en faire ; mais j'y ai obvie d'avnn-
ce en exigeant qu'on les obferve , &, qu'ils fen-
tent qu'on a Tocii fur eux. On peuc aufli , au
moins pendant un certain terns , faire conduire
& ramener les Enfans, lors qu'ils font encore trop
jeuncs , ou trop volages. Et au pis aller, un pe-
tit e"cart de loin a loin n'eft pas la perte de T En-
fant , & ne contrebalance pas a beaucoup pres les
inconvdniens de I'Education Domeftique,

Educa*

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 293

.

Qpvoeding door de Quders gegeveti.

Deze Opvoeding kan op drie ver-
fcheide wyzen gefchieden. Vooreerft,
door de Ouders zelven , en in 't by-
zonder door den Vader , wanneer het
een Man is , die zelf te naaflen by al-
le de kundigheden bezit , welke men
door een geregelden loop van Letter-
oefteningen machtig wordt. Zulk een
Vader zegt : Ik zal de zorg voor myn
Zoon op my nemen , hy zal altoos
onder myne oogen zyn , en dus zal
ik volkomen verzekerd zyn van zyn
gedrag , en van zyne vorderingen. De-
ze redenering , hoe fraai zy mag Ichy-
nen , is niet te min verkeerd. I. Een

Va-

Education donnte far les Pawns.

Cette Education pent fe faire de trois manier.es.
Premieremenc , par les Parens mmes , & fpecia-
lement par le Pere, lorsque c'eftun homme qui a
lui m^me a peu pres routes les connoiflances que
Ton acquiert dans un cours fuivi d^tudes. Un tel
Pere dit : Je prcndrai foin de mon fils , il fera
toujpurs fous mes yeux , & de cette maniere je
ferai parfaitement ail fait de fa conduite & de
fes progres. Ce raifonnement, pour ^tre fp^cieux,
n'en eft pas moins mauvais. I. 11 fauc qu'un Pere

X 3 n f ait

294 trbanMsKig van (fen Hcer FOUMEY

v Vader moct niet veel te dben hebben ,
om zicb clit te ondenvinden ; want in-
dien het ccn Man van bezigheid is ,
zal 'er van twee zaken eene gebeuren ,
of hy zal zyn plicht verzuimen , of
by zal zyn Kind niet dan ter loops on-
denvyzen: ten zy hy, 't geen een der-
de geval zou zyn , willende het een
en het ander waarnemen , zich over-
lade , en zyne gezondheid benadeele.
II. Het is vry zeldzaam , dat een Va-
der weet onderwys te geven , dat hy
die manier , dien trant kenc, welken
de Mecfters en vSehoolvoogden bezit-
ten , die bun leven aan dat beroep be-
fleden. De lefTen derhalven , die hy
geeft , zyn niet verftaanbaar genoeg ;
hy doet moeite , om zich te cloen be^
giypen , en kan 'er niet toe'komen ,

't geen

n'ait pas beauconp a faire pour former cette ert-
treprife : car , f] c'cft un homme occup6 , il arri-
verade deux chofes, 1'unc, ou il negligera fes de-
voirs , on il ri'inftruirn Ton fils qu'a bacons rompus:
it moins , ce qui feroic un troifieme cas , qu'en
voulanc fairc Tun & 1'aurrc , il ne fe furcharge ,
& alterc fa fame. H. il ell bien rare qu'un Pcrc
fache en feigner , qtl' il ait cette metbocle , ccttc
routine que poiledent des Mairres , des Regens ,
done la vie fc pa lie d,ins cette fonction. Alors les
lemons qu'ilxlonnc manqucnt de clane ; il travaille
^ fe faire' entendre , & ji'en vient pas a bout ; ce

qui

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 295

't geen tot pyniging verflrekt voorhem
en vooV het Kind. III. Met hoofd-
gebrek alhicr (en ik verzoek, dat men
dit wel opmerke ,) is , dat de Vader
en de Zoon , al was 't maar door zich
geftadig te zien , en door onophou-
delyk by elkanderen te zyn , de een
voor den anderen , een mishagen op-
vatten , en wederzyds dat gevoel van
genoegen en liefde verliezen , 't welk
verre boven het nut van alle de on-
dervvyzingen te ftellen is. Dit is voor
al onvermydelyk, wanneer de Vader,
't zy omdat hy haaflig is , 't zy omdat
hy het hoofcl met andere zaken vol
heeft , 't zy omdat de moeite zelve
van ondenvyzen hem gemelyk en
kvvaad maakt , zich komt te verftoren ,

te

qul eft un fupplice pour lui & pour PEnfant. III.
L'inconv^nienc capital ici 3 (<Sc je demande qu'on
y fafle une attention particuliere , ) c'eft quc le
Pere & le Fils, ne fth-ce qu'k force de fe voir ,
& d'etre fans cefle enfemble , fe de"gofttent 1'un de
1'aucre , & perdent ce fentimenc rdciproque de
plaifir & d' affection , fort preTe>able au fruit de
toutes les indru&ions. Cela eft fur tout imman-
quable , lors que le Pere , foit qu'il ait de 1'hu-
meur , foit que fa tdte fe trouve embarrafl^e d'au-
tres affaires , fojt que le travail mme d'inftruire
Faltere & 1'aigrjfle , vient a s'echauffer , a s'em-

T 4 por-

296 Vcrhatvlclmg van den Hcer PORMEV

te vertoornen , en zich telkens tot
zware kartydingen laat vervoeren. Van
dat oogenblik af ziet de Zoon met Ian-
ger in hem ecnen Vader , maar een
Dwingeland ecu Beul ; hy vat eene
ongeneeslyke afkeerigheid voor hem
op , en voegt 'er zelfs de verachting
fomtyds by , omdat zyn Vader in die
opftuivingen- en vlagen wezenlyk be-
lachgelyke en buicenfporige dingen
zegt en doet. Ik vermaan derhalven
de geleerdfte Vaders , en dus met noch
nieer reden. hen , die niet dan eene
middelmatige en ongeoefFende kundig-
heid hebben , zich te vergenoegen met
het opzicht over hunne Kinderen ; dit
is hunne vvezenlyke plicht , en zoo zy
zich wel 'er van tveten te kwyten ,

zul-

porter , ^ chatier fiequemment & rudernent. Des
ce moment le Fils ne voit plu^ en lui un Pere ,
mais un Tyran , un Pourreau ; il concoit pour
lui une averfion incurable, & y joint meme quel-
quefois le mcpris , parce que dims fcs boutades &
clans ces acces le Pcre dit & fait cfteftivemcntdes
chofes ridicules , de vrayes extravagances. J'cx-
horte done les Peres les plus doctes , a plus for-
te raifon ceux qui n'ont qu'un favoir mediocre &
mal dig6i6, a fe contenccr de rinfpedlion fur leurs
Enfans ; c'efl la leur vraye fonftion , & s'ils fa-
vent bicn s'en acquitter , elle produira dcs effets

aulfi

wer de ZEI3ELYKE OPVOEDING. 297

^ullen de uitwerkielen'er vanzooheil
zaana zyn , als die van him volftrekt
Schoolmeeflerfchap nadeelig zyn zou-
den. Al 't geen ik kan toeitaan , is ,
dat een Vader , die zelf als Meefler ,
Schoolvoogd , of Hoogleeraar leflen
geefc , zyne Kinderen onderwyze ,
maar alleen in die zaken, in welkenhy
onderwys geeft , en ,. zoo 't mogelyk
is , te gelyk met zyne overige Scholie-
ren of Leerlingen. In dit licht be-
fchouwd , mag de Vader een Meefler
zyn , zonder nadeel toe te brengen ,
zoo ik my dus mag uitdrukken , aan
zyn Vaderfchap.

Op-

aufl! falutaires que leur Pedagogic formelle en
produiroit de pernicieux. Tout ce que j'accor-
de , c'eft qu'un Pere qui donne lui- meme des le-
cons en qualite de Maitre , de Regent , de Pro-
fefleur , iNftruife fes Enfans , ma is fculement des
chofes qu'il enfeignc , & , s'il eft poi^ble , con-
jointemenc avec fes aqtres Ecoliers, ou Difciples.
Sous ce point de vue le Pere peuc ^cre un Mai-
tre , fans porter a li je puis ainli dire , atteinte
fa Paternite.

Educ*

f- r tr band* ting Vu'i -Icn Heer FORIMEY

Opvoeding door een lyzanckr Leer-
mcclkr gegeven.

De twecde wyze van huiflelykc Op-
voeding is, dat men cenen Leermces-
tcr heefc , die loon trekt , en een Lid
van het huisgezin wordt. Omtrend dit
ftuk zoude ik zeer breedvoerig kun-
nen uinveiden. Een dergelyk goed
Leermeefter is ten uiterften zeld-
zaam 9 en meet zulks wezen. Danr
wordt zoo vecl kennis en deugd toe
vereifcht , als men zelden met recht
verwachten kan van de meeften , die
zich aan dit beroep overgeven. Want
van welke hoedanigheid zyn toch de-
2e Leermeefters in 't gemeen ? Ik

ver-

Education donnee par des Precepteurs.

La feconde route de TEducation Domeftique ,
eft d 1 avoir un Precepceur a gages, qui devienc
Membrc de la famille. Je poarrois donner une
grande ^cendue aux discuftions qui concernent cec
article, Un bon Prccepteur eil une des cliofes
les plus rares & doit Tctre. 11 faut des lumiercs ,
& des vcrtus , qu'on n'a gueres droit d'attendre
de la plupart de ccux qui fe d^voueut a cet ^tac.
En effec de quel calibre font les Precepteurs ordi-
nal-

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 299

verdeel hen in twee foorten Het eer-
fte beftaat uit arme Student en , die ,
na hunne Letter* oefferiingen volein-
digd te hebben , noch geen beroep ge-
kregen hebben ; 't geen reeds onder-
ftelt , dat zy niet zcer bekwaam zyn ;
want veel meer Plaatfen hebben gebrek
aan Voorwerpen , die een vveinig uit-
munten , dan zulke yoorwerpen plaat-
fen ontbreken. Het zyn derhalven
rechte onderblyvers , die zich onder-
winden aan anderen te onderwyzen ,
't geen zy zeer gebrekkelyk geleerd
hebben. Hunne jongheid is boven
dien oorzaak , dat zy gemeenlyk on-
bezonnen en los , of zelfs lichtmiflen
en ondeugenden zyn. Dat men nu
oordeele over het lot der Kweekelin-
gen , die in zulke lianden vallen ! Het

twee-

naires? J'en diftingiie deux clnflcs. La premie-
re eft compofee d' Etudians pauvres , qui , a.prcs
avoir acheve leurs Etudes , n'onr pas encore d'em-

Eloi ; ce qui fuppofe deja qu'ils ne font pas fort
abiles ; car les iujets un peu diftingues manquenc
plutot aux places que les places ne Ynanquent a de
femblables fujets. Ce ibnc done de vrais fubalter-
pes qui fe chargenc d'enfeigner ce gu'ils one cres
imparfni cement appris. Leur jeunefie fait de plus
qu'ils font communement etoimlis & diflipe's , ou
mdme debauches & vicieux. Qu'on juge du forr
des eleves qui tombcnt en parcilles mains] I.,r.

fecon-

300 yerhandellng van den Heer FOR ME v

tweede foort dezer Leermeefters is
dat van luiden , die , zich tot dit be-
roep^ bepalende , hun geheel leven 'er
aan opofferen , en van het eene huis
in het ander overgaan , gelyk de ge-
meene Dienftboden doen , van welken
zy ook wcinig in 't ftuk van gevoelens
verfchillen. Het is vry zeker , dat
luiden , die zich tot niets anders dan
hier toe bekwaam gevonden hebben ,
nergens toe bekwaam waren ; en zie
daar welken men goed kan vinden de
zorg te betrouvven over het aller dier-
baarfte 9 dat men bezit. Vermits het
nu met de grootfte menigte van Leer-
meefters gelegen is , zoo als ik hen
hier befchryve , wat komt daar uit te
vplgen ? Dat men dikwyls verandert ,
en hen wegzendt , gelyk de overige

Dienft-

feconde claflb des Precepteurs , eft celle de gens ,
qui , fe bornant a cec emploi , y confacrenc toute
leur vie , paflant d'une maifon a 1'autre , com me
font les Domefti ques ordinaires , dont ils ne dif-
ferent gueres par les fentimens. 11 eft affez evi-
dent que des gens qui ne fe font trouve's bons qu'^i
cela , n'^toient bons a rien ; & voila ceux a qui
Ton juge a propos de contier le foin de ce qu'on a
de plus precieux. Lc gros des Precepteurs dcanc
tel que je viens de le d^crire , qu'arrive -t.il de
ia ? / Qu'on en change fr^quemment , & qu*on les
cong^die comme d'autres Domeftiques pour en

pren-

over dc ZEDELYKE OPVOEDING. 301

Dienftboden , om 'er nieuwen in de
plaats te nemen. Deze veranderingen
zouden reeds nadeelig zyn , al waren
'er geene dan goede Leermeefters ,
omdat cen iegelyk zyne leer - wyze
heeft , die menigmaal de voorgaande
omver ftoot , en dus de jaren met
leeren en ontleeren verloopen , tot
groot nadeel van den Leerling. . Maar
het kwaacl is veel erger, wanneer ieder
Leermeefter niet alleen zyne leer-
wyze heeft , maar tevens zyne gebre-
ken , zyne ondeugdcn , die vry fpoe-
diger overgenomen engeleerd worden,
dan eenig ander ding. EenKindwordt
dan het betreurlyk fiimenftelfel van nl-
le de kwade eigenfchappen der Leer-
meefters , door welker handen by ge-

gaan

prendre de nouveaux. Ces viciflltudes feroient
d^ja pr^judiciablcs quand il n'y auroic que de bons
Precepteurs , parce que chacun a fa methode, de-
flrudlive fouvent de la methode precedence , &
que les anne"es s'dcoulent a faire & a d^faire au
grand detriment de 1'^leve. Mais le mal eft bien
plus grand , quand chaque Precepteur a non feu-
lement fa methode , mais m^me fes d^fauts , fes
vices , qui fe contra&ent & s'apprennenc bien plu-
t6t que toute autre chofe. Alors un Enfant de-
vient le deplorable compofe de toutes les mauvai-
fes qualitds des Precepteurs par les mains desquels

il

302 Vcrhandcling van den He or FOHMEY

gaan is ; hy trekt her grootfte nut uit
al 't geen hem kon bederven.

Latcn wy echtcr bckcnnen , dat 'cr
Leermeefters zyn , die verdienen ,
als zoodanigen aangenoraen te wor-
den , en laten wy onderftelleh , dat
men het geluk heeft gchad , 'er zulk
eenen nan te treffen. Dan is het noo-
dig , 't gccn niet minder zeldzaam is ,
dat de Ouders *er alle de waarde van
kennen, dat zy hem op allerlei wyzen
aanmoedigen , dat zy alle oplettenheid
voor hem hebben , die hy verdient ,
dat* zyne jaarwecide aartzienlyk zy , en
vergezeld ga van vereeringen 5 over-
cenkomftig met het vermogen der Ou-i
cleren , met een woord , dat hy in alle
opzichten krachtdadiglyk onderfteund

en

il a paile ; 11 met pLeiuement ^ profit tour ce qui
pouvoit le gater.

Reconnoillons cepcndant qu'il y a des Precep-
teurs dignes d'etre re^us com me tels , & fuppo-
fons qu'on ait eu le oonhcur d*en rencontrer un.
II fauc chofe non moins rare , que les Parens en
ientent tout le prix , qu'ils lui donnent routes
forces d'encouragemens , qu'ils ayent pour lui les
attentions qu'il merite , que fbn falaire foit hono-
rable , (Si. accompagn^ de gratifications proportion-
ates aux moyens des Parens , en un mot quMl
foit puiilummcnt foutenu & fecond a tous e*gards.

Qui

over d ZEDELYKE OPVOEDING. 303

cn gehandhaafd worde. Wie weet
niet , dat deze zaken meeft altoos op
ecnc gantfch -ftrydige w.yze behandeld
worden , en dat de befte Leermees-
ters , ziende , dat zy met onachtzame
of ondankbare Ouders te doen heb-
ben , af keerig en yverloos worden ,
of elders een voordeeliger dienft gaan
zoeken.

Eindelyk , alles , 'c gecn bet Leer-
meefterfchap wel kan doen gelukken ,
by een nemende, zoo ontmoet ik hier
weder de voorheen gemelde ongemak-
ken , te weten , de al te veel zitcende
levensvvys, en bet gedurig by een zyn
van de zelfde twee luiden , 't welk ,
wat men ook doen moge., een begin-
fel van Verdriet en afkeerigheid is.

Men

(Jui ne fait que les cholfs fe pafTent presque tou-
jours d'une maniere toute contraire , & que les
meilleurs Precepteurs , voyant qu'ils one affaire
a des Parens inactentifs , ou ingrats, fe rebutenc,
fe relachent, ou vonn chercher ailleurs une condi-
tion plus favorable.

Enfin , <Sc en r^unifTanc tout ce qui peut faire
r^uffir 1'exercice du Preceptorat , je retrouve les
inconveniens ci deflus mencionn^s , la vie trop
f^dencaire, le vis a vis perpdcuel des deux monies
tdtes , qui eft , quoi qu'on fa fib un principe d'en-
nui & de dcgout. On remedieroit jufqu'a un cer-
tain

go i Verhaudeltng van den Heer FOR MET

Men zou dit dubbel ongemak eeniger
niaten kunnen verhelpen ; eerftelyk
met onderfcheiden Meefters te geven
voor de lighaams-oefFeqingen, zoo dat
hunne uren , met overleg verdeeld zyn-
de, tot verpoozingen zouden ftrekken
tuflchen de leflen van letter-oetlening,
door welk middel de Leermeefter
en de Leerling adem fcheppen , en
hunne geeften verkwikken zouden.
Ten tweeden , met de Kindefen ook
eenige uren van den dag te laten door-
brengen in de tegenwoordigheid hun-
ner Ouderen , 't welk een tweede tus-
fchentyd voor den Leermeefter zoii
zyn. Dit is des te gepafter , omdaC
bet welvoeglyk is , dat de Kinders
daaglyks , durende eenigen tyd , by
hunne Ouders zyn , opdat zy hen lee-

ren

;ain point a ce double <fefau!: ; I. en donnant di-
vers Mafrres pour les exercices du corps , de fa-
con que leurs lieures judicieufement plac^es mis-
lent des intervalles encrc les lemons fciencifiques 5
au moyen de quoi le Precepteur & 1'Elcve refpi-
reroient & fe rafraichiroient lefang ; II. en faifartt
aufli pafler quelques heures du jour aux Enfans
dans la compagnie de leurs Parens ; autre inter-
valle de libert^ pour le Precepteur. Cela eft d'au-
tant plus convepable qu*il eft dans 1'ordre que les
Enfans foyent tous les jours pendant un certain
cfpace de terns avec leur Parens , afiu de le* cori-

owr do. ZEDELYKE OPVOEDING. 303-

ren kennen , en van him gekend wor*
den , hen beminnen , en van hun be-
mind worden. Zonder alle deze voor-
zorgen , fchoon dat een Leermeefter
waarlyk een MENTOR was , indien
hy op den zelfden tyd met zynen Leer-
ling opftaat , den dag met hem door-
brengt , en op 't zelfde uur te flaperi
gaat , is hy minder een Menfch dan
een Wachthond.

Opvoedlng door verfcheide Meefters.

Nu blyft alleen noch die huiflelyke
Opvoeding te befchouwen, tot welke
verfcheide Meefters gebruikt worden,
die ieder hunne bepaalde uren hebben ,

en

noitre & cl'en ^tre connus, de les aimer , & d'en
dtre aimcs. Sans ces diverfes precautions , un
Precepteur , fftt - il un vrai MENTOR , s'il fe
leve en m^me terns que Ton Eleve , pafle la jour-
nee avec lui , & fe couche a la mme heure , eft
moins un Homme qu'un Chien a 1'actache.

Education donnee far divers Mahres.

11 ne refte plus a confid^rer que TEducacion Do-
meftique par le moyen de divers Maftres , qui
one chacun leurs heures afllgnees , & viennenc

IX.Deel, i.fcrb. f don-

306 Ferhancleling van den fleer FORMEY

en hunne leflen komen geven. Maar
vooreerft , wat zyn toch die Meefters
in 't algemeen ? Luiden van eene la-
ge af komft , die , nadat zy , 't gecn
zy Spraak- , Taal- , Weereld-, Ge-
fchiedkunde of dergelyke gelieven te
noeraen , 't zy recht 't zy flecht geleerd
hebben , met de Kinderen een uur
cloorbrengen, 't welk zy zoo kort ma-
ken , als zy kunnen , 't zy door laat
te komen , en vroeg been te gaan , 't
zy door dat uur te verkwiflen in yde-
le zaken , en de Kinderen met vertel-
lingen , nieuwtjes en dergelyke hcuze-
lingen op te houden. Zoo zy maar
het bedongen getal van kaartjes inza-
melen , en wel betaald worclen , hou-
den zy zich wel te vrcden. Dus ver-

loo-

donncr leurs lecons; Mais d'abord que font pour
1'ordinaire ces Malcres ? Des gens de bafle ex-
tradlion , qui , apres avoir appris cant bien que
rnal , ce qu'il leur plait de nommer Grammaire ,
G^o^raphie 3 Latin, Hiftoire , &c. paflent avec
les Enfans une heure qu'ils rendent Ja plus cour-
te qu'ils peuvent, foit en venant tard & fe retirant
t6t, foit en rempliflant cctte heure de vaines dis-
tradions , en amufant les Enfans de contes , de
nouvelles, & d'autres frivolite's femblables. Pour-
vu qu'ils rafTemblent le nombre de marques flipu-
16 , & fe les faflent payer , ils font contens. Plu-

fieurs

over de ZEDELYKE OPVOEDlNG. 507

loopen 'er verfcheide jareti op een
koftbare wyze zonder eenige vrucht.
De misbruiken in dit geval gaan alle
verbcelding te boven. Ik heb eenen
Meefter gekend , die in Scholen van
openbare ftichting onderwys gaf * en
boven dien Leerlingen van het eerfte
aanzien had, wiens bekwaamheid zoo
grootwas, dat hy, eene aankondiging
van leflen , tot een halfjarig onder-
zoek , aan de School - Opzieners heb-
bende over te geven , boven aan ge-
fchreven had : PRINCIPES DE GRAND*
MERE, ( de Beginfelen van Grootmoe-
der i in plaats van 'Principes de Grant-
maire r Beginfelen der Spraak - kunft. )
Zoodanigen zyn , in 't algemeen ge-
fproken > (men weet , dat 'er over al
uitzonderingen moeten gemaakt wor-

den)

fieurs annees fe paflent ainfi d'une maiiiere Fort
cotiteufe fans aucun fruit. Les abus a cet egard
vont au dela de toute imagination. J'ai connu uri
Maitre qui enfeignoit dans Ics Ecoles des fonda-
tions publiques , & qui avoic outre cela des Difci-
ples du plus haut rang, dont la capacite" 6toit tel-
le qu'ayaflt a prdfenter ^ fes Supdrieurs 1'arinon-
ce du femeltre dans un Examen , il mit au des-
fus : PRINCIPESDF. GRAND' ME HE. Tels
font, g^n^ralement parlant , (on fgait qu'il y a
parcout des exceptions a faire) telsfont^ dis-je$

308 Vtrbanfaling van den Hecr FORMEV

den) die Geleerden , welken bonder
ophouden alle de wyken eener groote
Stad doorloopende , in ieder huis ,
daar zy ingaan, meerftof van deftraat
dan geleerdheid mede brengen.

Wanneer men zelfs gelegenheid
vondc , ora zich van een beter foort
van Meefters te voorzien , welk uit-
werkfel kunnen hunne leflen hebben ?
Zoo onze kundigheden eenige waarde
en nuttigheid bezhten , het is der zel-
ver geheel , de famenhang der denk-
beelden , der zelver geregelde fchik-
king. Dit is het geen wyze hoofden
maakt , fchrandere en wakkere hoof-
den ; en die is tevens het geen men
nooit vcrkrygen zal door zulke , om

zoo

ces Dodfceurs , qui , en parcouranc fans cefie tous
les quarciers d'une grande V'ille , apportcnt dans
chaque Maifon, ou ils entrent, plus de boue que
de favoir.

Qunnd mdme on trouveroit moyen de s'en pro-
curer de plus fupportables , quel efFec peuvenc
produire leurs lemons? S'il y a quelque chofe
d'citimable & d'utile dans nos connoiffances, c'eft
Icur enfemble, la liaifon des ide*es, leur fubordina-
tion Voild ce qui fait les bonnes tete* , les t^-
tes fenfees & habiles ; & voila ce qu'on n'obtien-
dra jamais par des inftructions audi bigarrto pour

ainfi

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 309

200 te fpreken , onder een gehaspelde
onderwyzingcn , als die van zoo veel
verfcheiden Meeflers. Het is reeds
bezwaarlyk genoeg , met de hulp der
befle Leidslieden , klaarheid en vas-
tigheid aan de denkbeelden te geven.
Welk een mengelmoes by gevolg , en
welk een maalllroom ontftaat 'er niet
in de herflenen , daar de indrukfelen
niet gefchikt, maar veel eer onder een
verward liggen. Van daar die twyffel-
geeft in de Wetenfchappen. Van daar
die ongeregeldheden in het gedrag.

ainfi dire que le font celles de tant de Maftres
diflPdrens. 11 eft deja afiez difficile en fuivant les
meilleurs guides, de mettre de la diftindlion & de
la confiftance dans fes id^es. Quel chaos , par
conf^quent , & quelle agitation , dans un cerveap
oil les carafteres ont plutdt ^t^ jettds qu arranges!
Dela le Pyrrhonisme dans les Sciences. Deifies
travers dans la conduite.

Pcrbandcting van den Hcer FORM By

van den na&ryver in de
Ofenbare Opvoeding.

Ik geloof niet , dat men , na alle
deze bedenk.ingen , zal kunuen ont-
kennen , dat de huiflejyke Opvoeding
niet minder , en zelfs veel minder te
fchatten zy , dan de openbare Opvoe-
ding , zoo als ik de zelve voorgefteld
en bepaald heb. In geval 'er hier om-
trend eenige twyfFeling overblyft, heb
ik voor het laatffc noch een bewys ten
voordeele van de zelve by te brengen ;
een bewys , 't vvelk my befliflend voor-
komt : te weten 9 dat deze Opvoeding
onderfteund wordt door de kracht van
den naaryver, waar v^n de anderc ge-

heel

Effet de f Emulation dans r Education
Publiqite.

]e ne crois pas qu'on puifTe disconvenir ,
tous ces details , que rEducation Domeflique ne
foic inf^rieure , & mme de beaucoup , ^ 1'Edu-
cation Publique , telle que je 1'ai propof^e <Sc de*-
termin^e. En cas qu'il refte quelque doute 1^ des-
fus v j'ai un dernier argument a produire en faveur
de celle-ci ; argument qui me paroit d^cilif: c'eft
qu'elle eft foucenue par le rcflbrt de Peculation ,

dont

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 311

heel ontbloot is. Wat zal de Kindc-
ren aanlokken , zoo de naaryver hun
ontbreekt ? De lefien vervelchi en ver-
drieten hun ; de belooningen komen
hun fmaakloos voor ; de kaftydingen
vervullen hen met fpyt en mismoedig-
heid. Een weinig naaryvers verandert
de zaken gantfch en al ; daar valt te
ftryden , te overwinnen , te zegenpra-
len. Mogelyk zyn 'er in het gantfche
leven geen vinniger ftryd , geene aan-
genamer overvvinningen , geene ver-
rukkelykcr zegenvieringen , dan die
van eenen Scholier, die, na lang den
voorrang in zyne klafle betvvift te heb-
ben , na ecn CESAR flrydende met
POMPEJUS geweeft te zyn, einde-
lyk tot die eerfte plaats, het voorwerp

van

dont Tautre eft entierement priv^e. Par ou veut-
on prendre des Enfans , fi 1'emulation leur man-
que ? Les lemons les ennuyent , les atcriftent ,
les recompenfes leur paroiffenc infipides ; les

timens les ctepitent <Sc les d^couragent. Ouelques
grains d'^mulation changenc entieremenc les cho-
fes ; il s'agit de comba.tre, de vaincre, de criom-
pher. Petit - tre n'y a-t-il point dans tout le
cours de la vie de combats plus intereflans , de
vidloires plus agreables , de triomphes plus ravis-
fans, que ceux d'un Ecolier , qui , apres avoir
longtems difput^ la primaute dans fa clafle , apres
avoir te un CESAR aux prifes avec un POMPEE,

V 4 par-

3T2 Vtrhandcllng van den Heer FORMEV

van zyn eerzucht , geraakt. Met is
wanr 5 dat hy morgen uic de zelve kan
nedcrclalen ; maar hy zalnieuwekrach-
ten infpannen , om de zelve weder te
verkrygen , en der zelver gelukkige
uitflag zal hem nieuwe vreugde geven.
Daar blyft , durende het gantfche le-
ven , een aangenaam herdenken aan
die tyden en die gevallen. Zoo 'er
lets is , dat de drift om te leeren kan
gaande maken , en het bittere 'er van
weg ncmen , het is dit. Dergelyke
hulpmiddelen nu , zou men te vergeefs
zoeken in de huiflelyke Opvoeding ,
daar alles kwynende , koud , en byna
dood is,

floe

parvient enfin a ce rang fupreme , objet de Ton
ambition* II eft vrai que demain il peue en de&-
cendre , mais il fera de nouveaux efforts pour le
recouvrer & leur reuffite lui caufera de nouveaux
plaifirs. II refte pendant tout le cours de la vie
un fouvenir ddlicieux de ces terns & de ces fitua-
tions. Si quelque chofe peut attacher a 1'dtude ,
& en 6ter le epines , c'eft cela. Or on cherche-
roit inutilement de pareilles reflburces dans TEdu-
cation Domeftique, ou tout eft languiflant , ina-
niind , presque mort.

Maniere

ever dc ZEDELYKE OPVOEDING. 313

Hoe men de neigmg der Kmderen tot
een Beroep moet beftieren.

Een nieuw voorwerp doet zich ter
overweging voor ons op ; te weten ,
op welke wyze men de keuze derKin-
deren omtrend het foort van leven ,
't welk zy zullen omhelzen , kan en
moet beftieren. Gelyk dit waarfchyn-
lyk het gewichtigft geval der Opvoe-
ding is , en 'er het overige van den
leeftyd byna geheel , 'en zelfs , voor
een groot gedeelte , het lot van af-
hangt , 't welk den menfch , nadat hy
hier zynen loop zal voleindigd heb-
ben , befchoren ftaat t zoo zou men
groot ongelyk hebben , zoo wel wan-

neer

Maniere tTinfiuer Jur la Deflination
des Enfans.

Un nouvel objet fe prefence a nos reflexions ,
c'eft la maniere dont on peut & doit influer fur le
parti que les Enfans prennent , fur le genre de vie
qu'ils embrafleront. Comme c'eft peut-^tre \h la
circonftance la plus int^reflante de 1' Education ,
qu'elle decide a peu pr^s de tout ie refte de la vie,
& meme en bonne partie du f0rt qui attend Thorn-
me apres qu'il aura termind fa carriere ici bas, on
auroit <5galement tort , & de la n^gliger, & de la

^ j per-

314 Vcrbandcling van den //w FORME/

neer men dit geval verzuimde , als
wanncer men bet zelvemisbruikte door
kwade en fchadelyke neigingen , in
plaats van goeden en heilzamen in te
boezemen. Laten wy vooreerft twee
handelwyz.en , die in dit opzicht m-eeft
gehouden worden , verwerpen , of ten
minften nader bepalen.

De eerfte is , dat men een Kind
den zelfden ftaat , waar in zyn Vader
zich bevindt, doet aannemen; en hier
toe mcent men des te krachtiger ver-
bonden , of zelfs gerechtigd te zyn %
wanneer deze ftaat als erflyk , en door
eene lange reeks van geflachten been ,
van Vader tot Zoon o'vergegaan is. Ik
heb eenige huisgezinnen gekencj, daar
men gewoon was te zeggen : Wy heb-

ben

pervertir , en fubflicuant des determinations faus-
Fes & nuifibles aux determinations veritables & fa-
lutaires. Ecartons d'abord , ou du moins, modi-
fions deux fagons d'agir a cet egard , qui font
les plus communes.

La premiere , c'eft de faire prendre a un Enfant
le mme etat dans lequel fe trouve fon Pere , &
Ton s*y croit encore plus fortement oblige , ou
me v me*autorife' , lorsque cet e"tat eft comme here-
ditaire , & qu'il a paflb de Pere en Fils pendanc
une longue fuite de generations. J'ai vu quelques
families oil Ton difoit : Js T ous avons eu des Mi-

niftres

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 315

ben Bcdienaars van het Ileilig Euan-
gely gehad federd de Hervorming ; en
uit kracht hier van was het eene be-
flifte zaak , dat de eenige Zoon , of
in 'c geval van ipeer Kinderen , een der
Zonen aan den dienft der Kerke werdc
toegewyd. Ondertuflchen blykt het
klaar , dat de opvolging van geflach-
ten , fchoon onafgebroken , geene be-
fcvvaamheid onderftelt in alle debyzon-
dere leden dezer geflachten , om het
zdfde beroep waar te nemen ; en dat,
hoevvel zelfs eenige leden na elkande-
ren daar mede bekleed geweeft waren ,
en 'er zich wel in gekweten hadden ,
zulks noch niets bevvyft ten opzicht
van het tegenwoordig Lid , dat zeer
ligtelyk ontbloot kan zyn van die
hoedanigheden van het verftand ,

van

niftres du S. Evangile depuis la Reformation ; <Sc
en vertu de cela il etoic decide que le Fils unkjue,
ou dans le cas de la pluralice, un des Fils ieroic
confacr^ au fcrvice des Autels. II eft bien mani-
feite cependant que la Chaine des generations ,
quoique non interrompue , ne fuppofe pas Tapti-
rude de tous les individus qui formenc cettechainc
a exercer le mme emploi ; & que , quand m^me
quelques uns de fuite en auroient ece revetus ,
& s'en feroient bien acquittes cela ne prouve rieri
encore pour 1'individu attuel , qui peut fort bien
gtre d^pourvu des qualites de I'efprit 5 du coeur ,

316 farbandelfog van den Heer FORMEY

van het hart , en van 't lighaam , die
famen moeten loopen , om een waar-
dig Leeraar te vormen. Hier valt der*
halven niet te twyfFelen : een iegelyk,
die niet bekwaam is tot het beroep, 't
welk men ten onrechte als het zyne
aanmerkte , moet men tot iets anders
geneigd maken; het algemeen zoo wel,
als zyn byzonder welzyn , vorderen
zulks beiden ; en wanneer men onre-
delyk genoeg is , om het tegendeel te
doen , wordt het de bron van een lang-
durig en fmertelyk naberouw. Ik be-
ken , dat dit grooter zwarigheid en
moeijenis geeft in 't geval van Bedie-
ningen , die wezenlyk erflyk zyn , en
eene zekere waarde van geld hebben ,
a t welk een gedeelte van 't Vaderlyk
erfgoed uitmaakt. Het valt hard , zich

van

& du corps, dont le concours eft requis pour for*
mer un digne Miniftre. II n'y a done pas a ba-
lancer : if faut tourner d'un autre cdt^ tout fujet
qui n'aflbrtit pas a la deflination qu'on regardoit
mal a propos cornme la fienne ; le bien public &
fon bien particulier Pexigenc egalement ; & quand
on eft aflez ddraifonnable pour prendre le parti
contraire, c'eft la fource de longs & de cuifans re-
pentirs. J'avouc que le cas eft plus embarraflanc
& plus fachcux dans les charges reellement h^r6-
ditaires , qui one un prix p^cuniaire , lequel fait
partie du Facriaioiue. 11 eft dur de fe d^pouiller

*

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 317

van een dergelyk voorrecht te beroo-
ven; en de Zoon eens Raadsheers van
het Hof kan niet goed fchiks iet an-
ders zyn , dan Raadsheer in zyns Va-
ders plaats. Dit alleen zou mogelyk
genoeg in ftaat zyn , om de nadeelen
te doen zien van de Bedieningen, die
men by der zelver inftelling verkoopt,
en die vervolgens een Vaderlyk goed ,
en erflyk worden. Her is niet , om
dit in 't voorby gaan te zeggen , dat ,
gelyk alle andere zaken , ook niet de-
ze , aan eene fchoone zyde kan be-
fchouwd worden , en dat 'er geene
dergelyke Luiden van den Tabbaard
zouden zyn , die , gelyk D E THOU,
LAMOIGNON, DE MEME, dega-
ven van hun beroep byna met de ge-
boorte ontvangen, en uit deze Raads-
heer-

d'une femblable prerogative ; & le Fils d'un Con-
feiller ati Parlemenc ne peut bonnement ecre cho-
fe que Confeiller a la place de Ton Pere. Cela feul
fumroit peut ^tre pour faire vo ; r 1'inconvenient
des charges venales dans leur origine , & enfuite
patrimoniales & h^reditaires. Ce n'eft pas , pour
le dire en paffant , qu'il n'y ait ici , comme par-
tout ailleurs , un co r 6 fb^cieux , & que des gens
de Robe do cet ordre , *des DE THOU , des LA-
MOIGNON, des DE MsME., ne prennent reibrit
de leur ^tat presque en naiflant , & ne pui'lent-
dans ces dignites Senatoriales qui leur font trans-
mi-

Si8 Vethandeling ban den Heer FORMEY

heerlyke waardigheid , welke hun met
het bloed is overgezet, eene edelheid
van gevoelens ontleenen , eene kloek-
moedigheid van inborft , eene heldhaf-
tige belangeloosheid , waar vah men
de uitmuntende voorbeelden gezien
heeft 3 en noch heden ziet. Boven
dien , in zulke talryke lighamen , als
de Cerech'tshoven zyn, zoo 'eral ee-
nige Voorwerpen van minder bekwaam-
heid waren , dan die wy hier belchry-
ven 3 mits het geene volftrekt onwaar-
dige Voorwerpen zyn , gaan de zaken
daarom niet minder haren gang , ver-
mits het de fchrandere hoofdcn zyn ,
die den toon geven , en aan 't roef
zitten. Ik geloof derhalven , dat het
meer zwarigheid zon in hebben, deze
inftelling af te fchaffen , dan de zelve

te

mifes avec le fang, une noblefle de fentimcnt, une
fermer^ de caraftere , un desint^refTement hdroi'-
que , done on a vu & Ton voit tous Ics jours des
exemples admirables Apres cela, dans des Corps
auffi nornbrcux que le font les Parlemens , quand
il y auroit quelques fujets inferieurs a ceux done
nous venons de parler , pourvu que rigoureufe-
ment parlant ce ne foycnt pas des iujets indignes ,
Jes chofes n'en vont pas moins leur train ^ par
ce que ce font les fortes fcetes qui donnenc le ton,
& conduifent la barque. Je crois done qu'il y au-
roit , plus d'inconv^nient abolir cette inftitution

qu'il

over tie ZEDELYKE OPVOEDING. 319

te laten , zoo als zy is ; en al 't geen
men doen kan , is de jonge Overhe-
den te vermanen , dat zy de waardig-
heid van hunnen ftand , en het groot
gewicht van hunne plichten wel begry-
pen, dat zy lezen en herlezcn , dat zy
van buiten leeren , zoo het mogelyk
is , de Redevoeringen van den onfter-
felyken Kanfe/ier DAGUESSEAU , en
dat zy de zelven van ftuk tot Iluk naar-
volgen , om dus , al was 't maar on-
volmaaktelyk, naar dien grooten Man
te gelyken , boven wicn ik in dit op-
zicht geen anderen ken. De uitzon*
deringen , die wy hier te maken had-
den ? zich niet verre uitftrekkende , la-
ten wy weder totdenalgemeenenftaat,
tot den natuurlyken loop der dingen
konien. In dezen ftaat , volgens de-

zen

qu'il ne s'en trouve b. la laifTer fubfifter ; & tout
ce qu'on peut faire , c*eft d'exhorter les jeunes
Magillrats a fentir la dignitc de leur e"tat , & rim-
portance de leurs devoirs , a lire & relire , a fa-
voir par cceur , s'il eft poffible , les Difcours de
1' immortel Cbancelier DAGUESSEAU, & a les
fuivre de point en point, pour raflembler, ne fftt-
ce qu'imparfaitement ^ ce grand homme , au des-
fus duquel je n'en connois point dans fbn genre.
Les exceptions qui viennent d'etre indique'es ne
s'etendant pas fort loin ; revenons a Tetat com-
mun, a 1'ordre naturel des chofes. Dans cet tat,

fui-

van den Fleer FORMEY

zen loop is 'er geen Kind , 't welk niet
tot alles kan opgcleid worden, hy mag
vervolgens komen, zoo verre hy kan.
DC Gefchiedeniffen aller eeuwen leve-
ren voorbeelden van luiden , die , in
an den verachtften ftaat geboren , tot
den aller verhevenften rang gekomen
zyn. Dus , ik beken het , is 'er geen
Ambachtsman , geen Bedelaar , die
niet kan zeggen. : Myn Zoon zal mo-
gelyk Pans , Generaal, Staatsdienaar,
of dergelyken worden. OndertufTchen
zou het 'er flecht uitzien , indien men
eenparig , en alleen volgens dit begin-
fel , te werk ging. Terwyl een enkel
voorwerp onder verfcheide duizenden
tot het doelwit zou geraken , zouden
de overigen door onnutte pogingen

ver-

fuivant cet ordre , il n'y a point d' Enfant qui ne
puifle etre dcftin^ a tout , la-uf a lui d'arriver -oil
il pourra. Les Annales de tpus les fiecles con-
tienncnt des examples de peribnnes nees dans les
conditions les plus abjedtes qui font parvenues
auK rangs les plus Sieves. Ainli j'avoue qu'il n'y
a point d'artifan , poinc dc mendiant , qui ne puis-
fe dire-. Mon Fils deviendra peut etre Pape ,
Gne>al , Miniftre d'Etat , <Scc. Cependant il fe-
roit facheux qu'on partit unanimement & unique-
ment de ce point. Tandis qu'un fujet entre plu-
fieurs milliers parviendroit au but , les autres fe
confumeroieot en eiforts inutiles* Rien ne feroic

dans

tow de ZEDELYKE OPVOEDING. 32!

verloren gann. Niets zou eigenlyfe
beter zyn , dan dat eeri iegelyk bedacht
was , om zyne Kinderen in dien ftaat
te'houden , daar hy zelf in is , mits
dat die ftaat draaglyk en eerlyk zy , en
dat het vry fta, om dien te verbeteretl
door middel van naarftigheid , en door
het waarnemen van de gunftige gele-
genheden. Maaf men denkt meeft al-
toos op eene gantfch andere wyze ;
ieder doet wat hy kan , om zich bo-
ven zynen (taat te verheffen , of om
deze verheffing aan zyne Kinderen te
verzin'gen. Een man , die door dert
Koophandel is ryk geworderi , vei"-
blydt zich , omdat hy zyn Zoon Raads-
heer zal zien. In vc!e huisgezinnen
onder de Burgery , geefc een Zoon ^
die Leeraar is , eenen luifter , da^lr

men

dans 1e fonds meilleur qilc cc qtie thacun penfac
d faire derneiirer fes Enfnfis dans l^tac oil il eft
lui * m^me , pourvu que cec tac foit fupportable
& honn^te, fauf a Tameliorer par le$ voyeis dd tra-
vail , & en p>roficanc des conjonftures favorabies.
On penfe n^anmoins presque toujoufs d'une ma-
niere oippof^e ; chacun faic ce qu'il pe"ut pour s'^-
lever au defllis de Ton dtat , ou puufr procurer i
fes Enfans eetce elevation. Un homme qfui a p'ro-
fperd dans le N^goce s'en r^joui't parce qu'il verra
Ton Fils Confeiller. Uans bien des families du peu-
ple, avoir un Fils Miniftre eft un relief qu'onf t
IX.Deel>i.rcrb. X

322 farbandelirig van den Heer FORM BY

men zeer begerig naar is. Dit zyn al-
le verkeerde inzichten , ongerymde
voornemens , welken alleen by toeval
een gelukkigen uitflag hebbcn kunnen.
Ik vermaan derhalven alle menfchen in
de verfcheide ftanden dcr Maatfchap-
py , dat zy zich enkel bepalen aan de
middelen , om zich geacbt te maken
in den rang , waar in de Voorzienig-
heid hen gcplaatft heeft , zonder te
willen trachten den zelven te verhoo-
gen , zoo niet ten minftcn die zelfde
Voorzienighcid hen cenigzins als by
de hand vatte , en hen geleide , daar
zy uit bun zelven nooit gedacht zou-
den hebben te koiiTen. Buiten dit ,
al gelukte het hun , om verder te ge-
raken , zouden zy echter geene ande-
re rolle kunnen ipelen , dan die van

che dc fe procurer. Ce font la aucant de VUGS
denounces , de defleins en Tair , done Tiflue ne
peuc cre favorable que fortuitement. J'exhorte
done les perfonnes des difF^rens ordres de la So-
ci6r6 a s'actacher uniquement aux moyens de fe
rendre eflimablcs dans le degr OLI la Providence
les a place"es , fans vouloir le franchir , a moins
que cette m^mc Providence ne les prenne en quel-
que forte par la main , dc ne les conduife ou d'el-
les - m^mes elles ne fe feroicnt point avifes d'al-
ler. Sans cela, quand mcme elles parviendroient ,
ellcs ne joueroiem pourtanc que le r61e de parve-

nus ,

twr de ZEDELYKE OPVOfcDtNG. 323

gemaakte Heeren 9 't welk bun riiets
anders dan veel verdriets op den Hals
kan halen. L o D E w Y K de EtfM
had gelyk , wanneer hy zeker Koop-
man , die verzocht had , adelyk ge-
maakt te wbrden , niet langer met de
zelfde goedgunftigheid behandelde, en
hem zelfs eerbewyzingen weigerde ,
welke hy hem te voren had laten gei
nieten. Ik ken niets belacbgens waar-
diger , dan die gemaakte Edellieden ,
die , van het eerfle oogenblik hunner
ontbolftering ^ en na 'er rykelyk voor
betaald te hebben, eenegrootfchehou*
ding aannemen, en den gemeenen mart
met voeten treden. Hief heeft geehd
uitzondering plaats , dan alleen voor
de Krygslieden , die van den laagften
rang af , ftaan mogen , en zelfs moetert

naaf

nus , qui ne fert qd'^ attiref bieh d6s mortifica-
tions. Loui's XI. avoir raifon de ne plus traiter
avec la meme bont6 un Ne'gociant qui avoic voulu
^tre ennobli^ & de luj refufer me'medesdiftin&ions
dont il 1'avoit laifl^ joui'r auparavant. Je ne con-
nois rfen de plus ridicule que ces $obfe$ faCtiees ^
qui , des le lendemain de leur d^craiTemenc , &
apres 1'avoir payd ^l beaujc deriiers comptans $ (e
donnent des airs de hauteur , & foulenc aux pleds
de mif^rables roturiers. II n'y a d'exception ici
que pour T^cac Militaire, ob Ton peut & Ton ddic
afpirer du plus bas grade au plus dlev(5.
X 2. Ce

324 ytrbandeling vart den Hecr FORME Y

naar den aller hoogften. Dit recht is
de groote fpringveer van de dapper-
heid ; en in de Legers , daar hec zelve
verzuimd wordt , zoo dat de Onder-
Officiers van te voren weten , dat zy
Onder- Ofliciers zullen oud worden en
fterven , moet men verwachten , veel
minder vuur en onverfaagdheid te vin-
den. Dit gaat zelfs noch verder; want
onder de genen , die bevorderd wor-
den , en die op eene verdere en onbe-
paalde bevordering hopenmogen, zyn
de vertragingen door het voorby gaan
hunner bcurten veroorzaakt . zeer ge-
vaarlyk , en verdooven een goed ge-
deelte van den heldenmoed , waar me-
de zy, die deze hinderpalen onimoe-
ten , bezield waren.

Noch

Ce droit eft le grand reffort de la valeur ; & dans
les Armies ou if eft n^glig^ , de fagon qt;e Ics
Subalternes favent d'avance quMls vieillirbnc &
mourront Subalternes , on dole s'attendre a trou-
ver beaucoup moins de zele & d'intr^pidit^. Ce-
la va tncme plus loin encore ; car , encre ceux
qui avancent, & gui peuvent efperer un avance-
ment ult^rieur & illimit<5, les recardemens qu'on
nomme pafledroits , font tres dangereux, & tei-
gnent une bonne parcic du feu guerrier done 6-
toiem animus ccux qui (?prouvent ces traverlbs.

J e

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 325

Noch een enkel woord heb ik by
dit alles te voegen ; te weten , dat ik
door den ftaat , tot welken men zich
bepalen moet , geenzins een byzonder
beroep verfta, als van Schilder,Kleer-
maker , Metzelaar , Arbeider ; maar
alle de overeenkomende ftandenfamen
genomen , alle de beroepen , die met
elkanderen omtrend gelyk ftaan , zon-
der dat het zelfs noodig zy , dat de-
ze gelykheid ten uiterften naauwkeu-
rig is. Dat een Schoenmaker zynen
Zoon een Goudfmid , een Kleermaker
den zynen een Kruidenier make , het
zy zoo ; dit zyn kleine vorderingen ,
om zoo te zeggen , maar die dulde-
lyk zyn , en uit den lagen burgerftand
die genen trekken , welken men brave

Bur-

Je n'ajoute plus qu'un mot fur tout ceci ; c'eft
que , par Tecat auquel on doit fe borner , je
n*entens pas une profeflion Ip^ciale , comme Pein-
tre, Tailleur, Maflbn , Laboureur , mais renfera-
ble des etats analogues , les profeffions qui font k

Ecu pres de niveau , fans que ce niveau ait meme
efoin d'etre de la derniere exactitude. Ou*un
Cordonnier fafle Ton Fils Orfevre , un Tailleur le
lien Epicier , a la bonne heure , ce font de peti-
tes progreflions , pour ainfi dire , mais tole>ables ,
qui tirent de la bafle Bourgeoifie pour faire ce

X 3 qu'on

326 Fcrhandellng van den Heer FOKMEY

Burgers noemt , en eindelyk aanzien-
lyke Burgers worden.

De wegen dus genoegzaam , dunkt
piy , gebaand , en de hinderpalen weg
genomen hebbende ; wat zullen de
Ouders doen , die den tyd in acht wil-
Jen nemen , waar in een Kind gene-
genheid toont tot het beroep, 't welk
hy in 't vervolg omhelzen zal , en het
yoornempn , 't welk hy heeft , om 'er
zich aan over tq geven , te kennen
geeft ? Zy zullen ten eerften de Kin-
deren gade flaan , hen bedaardelyk
aanbooren , hun toeftaan overluid te
denken , en zich naar hun zin te ver
Jclaren , zonder hen tegen te fpreken ,
of te berispen , tenzy zy zulke lage
begeerteq , zulke belacbgelyke neigin-

gen

3u*on appelle de bons Bourgeois , & finalement
es Bourgeois notables.

Les voyes e*tant , ce me femble , fuffifamment
applanies, & les obfhcles d^barrafl^s ; que feronc
des Parens qui voudrpnt faifir le terns oh un En-
fant fe porte vers 1'objec auquel il s'attachera
dans la fuite , & ddcfare Tintention qu'il a de s'y
attacher ? D'abord ils obferveronc les Enfans \
le$ ccouteront tranquillemenc , leur permettront
<Je penfer tout haut , & de fe developer a leur af-
fe , fans les contrarier , ni les r^primander

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 327

gen licten blyken , dat het volftrekt
noodig was , hen over de zelven be*
fchaamd te maken. Zonder deze eer-
fte voorzorg, van vryheid aande Kin-
deren te geven , om zich te uiten ,
zal men nooit kuunen weten , wat
hunne ware gevoelens zyn ; zy zullen
zich inbinden , en zich gefloten hou-
den , gelyk de Slak in haar huisje ,
zonder dat iets hen daar uit kail doeu
komen. Maar, gelyk dit de jaren zyn
van openhartigheid , voor zoo weinig
als de zaken haren gang gaan , zal men
het gewenfcht genoegen erlangen; men
zal weten 9 waar in de Kinderen , ten
minften dan, wanneerzypraten, meefl
fmaak hebben. Niet , dat 'er uit dit
alles reeds iets hefliflend op te maken

moins qu'ils ne manifeftaflent des inclinations fi
bafles , des penchans fi ridicules , qu'il file eflen-
tiel de leur en faire honte. Sans cette premie-
re precaution , de laiffer aux Enfans la liberce de
s'ouvrir , on ne faura jamais ce quails penfent ve-
ritablement ; ils fe replieronc & fe renfermeront
comme le iima^on dans fa coquille , fans que rien
puiffe les en faire lortir. Mais , comme ceil 1'a-
ge de la franchife , pour peu que les chofes ail-
lent leur train , on aura la fatisfa&ion defire'e ; on
faura ce qui , au moins dans le terns ou les Enfans
parlenc , eft le plus a leur gout Ce n*e(l pas
qu'il y aic encore rien de d^cilif dans tout cela.

J v r*

X 4 GJS

3 a 8 yerhandcling van den Beer FOKMEY

zy. Deze eerfte gcfprekken kunnen ,
of her uitwerkfel zyn van ingevingen ,
waar van de Ouders niets weten , of
enkel Kinder -praatjes zyn. Het kun-
nen ingevingen zyn ; want , hoe wei-
nig men de Kinderen onder de Dienft-
boden , of met andere Kinderen laat,
zy luifteren met nieuwsgierigheid naar
't geen men hun zegt , zy ontvangen
blindlings de indrukfelen, die men hun
geefc , en zy meenen naderband uit
hun zelven te denken en te willen , '$
geen zy alleen in navolging van ande-
ren denken en willen. Ook kunnen
bet Kinder - praatjes zyn ; want de
Kinderen de denkbeelden der zaken
niet hebbende , niets by ondervinding
kennende , weten eigenlyk niet , wat

Ces premiers propos peuvent ^tre , ou 1'efFet de
iuggeftions que les Parens ignorenc , ou de dis-
cours puremcnc Enfantins. Cc peuvent gtre des
fllggedions ; car , pour peu qu'on laifle les Enfans
avec les Domefliques , ou avec d'autres Enfans ,
ils ecoutent avideincnt ce qu'on leur dit , ils re-
coivent aveuglcmenc les impreffions qu'on leur
donne , & crbyent enfuite penfer & vouloir par
eux-memes que ce qu'ils ne penfcnt & veulenc
que d'apres autrui. Ce peuvent ^tre-auffi des dis-
cours d f enfant ; car les Enfans .n'ayant pas les
id6es des chofcs , ne connoiflenr rien par exp6-
rience , ne iavenc ,' a propremenc parler, ce qu'iU

veu-

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 3-29

zy willen ; of worden enkel getrofFen
door uitvvendige fraaijigheden , boven
welken hunne verbeelding niet gaat,
Hoe veel Kinderen willen 'er niet Pre-
dikanten worden , omdat het gezicht
van een Geetlelyken op den Predik-
ftoel hun behaagt ? Hoe veel anderen
worden 'er niet verlieft op den Krygs-
dienft , alleen omdat zy een Snaphaan
en Piek hebben , waar mede zy zich
vermaken ? Men ziet derhalven , dat
*er niet veel ftaat te maken is op deze
vroegtydige blyken , en dat men noch
eenige jaren moet laten verloopen ,
by voorbeeld van de zes of zeven tot
de dertien of veertien jaren , voor dat
men kan rekenen , dat de Kinderen
hunne keuze gedaan hebben , of wen-

fchen ,

veulent ; ou tout au plus ils font frappds par de
fimples decorations exc^rieures , au dela desquel-
Jes ils n'imaginent rien. Gombien d'Knfans veu-
lent tre Mmiftrcs , parce que la vue d'un Eccl^-
fiaftique en chaire leur plait ? Combien d*autres
ne font epris de l'tat Militaire que parce qu'ils
one un Fulil & un Efpontpn qui les amufent beau-
coup ? On fent done qu'il n'y a pas grand fonds
b. faire fur ces indices pr^maturds , & qu'il faut
encore laifler ecouler quelques ann^es, par exem-
ple , depuis 1'age de fix a fept ans jufqu'a cclui de
treize ou quatorze , avant que de compter que
les Enf^ns ayent pris un parti, de fouhaiter qu'ils

X le

330 Verbandcling van den Hcer FOR ME Y

fchen , dat zy hunne keuze doen ,
veel minder , dat men hen daar toe
aanzetten , en het minfte gezag oeffe-
nen kan.

Durende dit tweede tydbeftek , zal
men hun de belt mogelyke Opvoeding
geven , met hun alle die dingen te la-
ten leeren, en alle dieeigenfchappente
doen verkrygen , welken eene algemee-
ne betrekking hebben op alle de ver-
fcheide ftanden des levens. Onderwy-
len zal men ook in zyne waarnemin-
gen voortvaren , aangaande de wyze,
op welke de natuurlyke neigingen ,
die nu bepaalder worden , dan in de
eerfte kindsheid , voortgaan zich te
ontzwachtelen ; en men zal wel haafl
ontdekken , welke van deze neigingen

de

!e prennent , beaucoup moins de les y engager ,
& d'ufer de la moindrevautorite*.

Pendant ce fecond pdriode , on leur donnera la
meilleure Education poffible , en leur faifant ap-
prendre toutes les chofes , & contrafter toutes
les habitudes qui ont un rapport g^n^ral aux e"tats
quelconques de la vie. Chemin faifant , on con-
tmuera fes obfervations fur la maniere dont les
penchans naturels , plus ddcide's alors que dans la
premiere enfance , continuent a fe developer ; &
ron ne tardera pas & de"couvrir celui de ces pen-
chans

over dc ZEDELYKE OPVOEDING. 331

de overhand neemt , en den naam van
heerfchende verdient , of in 't ver-
volg verdienen zal. Hier raoet men
echter niet , gelyk in de vorige eerfte
tyden , zich bepalen , om enkel als
opmerker te handelen ; het ftaat vry ,
en het is zelfs noodig , 'er van het zy-
ne by te voegen , om dus de loffelyke
neigingen aan te kweeken , en om de
zulken , waar uit niets goeds kan voort-
komen, uit te dooven. Dit alles moet
met veelbehendigheidgefchieden, op-
dat de Kinderen zoo min > als moge-
lyk is , de hand voelen , die hen be-
ftiert , zonder 't welk de natuurlyke
begeerte tot onaf hanglykheid , welke
$lle menfchen meer of min bezielt ,
de Kinderen zou kunnen doen over-

hel-
w

chans qu? prend la fuperiorit6 v & qui .Ti^rite , ou
m^ritera dans la fuite le ticre de dominant. Icr
Ton ne doit pas pourtant , coinme dans le cours
du perrode pr^c^dent , s'en tenir a la fonftion de
fimple Obfervateur ; il eft permis , & m^me n6-
celTaire , d' y mettre du fien , pour feconder les
penchans louables, & amortir ceux done ilnepour-
roit r^fulter aucun bon effet. Tout cela doit fe
faire avec beaucoup de dexce'ritd, en forte que les
Enfans fentent le moins qu'il eft poflible, h main
qui les gouverne ; fans quoi cet amour naturel de
1'independance , qui exifte plus ou moins dans tou-
ces les crdatures humaines , pounoic porter les

332 Verkanilelnig van den Heer F o R M E Y

hellen , om zich , ten minften heime-
lyk , te verwyderen van die zaak, tot
welke zy merken zouden , dat men
hen wilde opleiden. Doch daar bly-
ven alcoos middelen en gelegenheden
genoeg over, om aan de Kinderen het
betaamlyke en het onbetaamlyke , de
voordeelen en nadeelen te doen begry-
pen, welken aan deze of gene keuze ,
die zy flonden te doen , vaft zyn.
Hier door , en door een voorzichtig
Zeemanfchap, om my dus uit tedruk-
ken , brengt men hen eindelyk in de
haven , daar men wenlchte , hen te
zien aanlanden.

Hier meen ik een aancfachtig oogen-
blik te moeten befteden aan een geval >
9 t welk fomwylen voorkomt , en 't

welk

Eleves & s'loigner, au moins en fecret , de la
determination qu'ils s'appercevroient qu'on veuc
leur dormer. Mais il relte toujours aflez de mo-
yens & d'occafions de faire fentir aux Enfans les
convenances & les disconvenances, les intents &
Jes dommages , qui tiennent k tel ou tel parti,
qu'ils feroient dans le cas d'embrafler. Alors, &.
par une prudence navigation , pour m'exprimer
ainfi , on les conduit enfin au rivage , auquel on
fouhaite qu'ils abordent.

lei je crois devoir un moment d'attention h un
cas qui fe prefente quelquefois, & iur lequel ceux

qu*!!

over dc ZEDELYKE OPVOEDING. 333

welk zy , welken het aangaat , niet we-
ten op de verftandigfte wyze tebehan-
delen , omdat zy in 't algemeen van
gezonde denkheelden , en van gegron-
de beginfelen ontbloot zyn. Een Jon-
geling, omtrend tot den ouderdom ge-
komen zynde , in welken men eene
levenswyze, een beroep verkieft, be-
paalt zich tot eenen ftaat , die te laag
fchynt voor dien van zyn geflacht , en
by wederftaat aan de beweegmiddelen ,
om 'er hem van af te trekken. Die
veroorzaakt dikwyls flechte vertoonin-
gen ; men verwyt met veel bitterheid
aan zulk een Jongeling de laagheid zy-
ner gevoelens , men doet hem bedrei-
gingen > men gebruikt dwang , met
woord , men gaat tot uiterflen

over,

qu'il interefle, ne fa vent pas prendre le parti le
plus judicieux , parce qu'ils manquent en general
d'id^es fain<?s , de principcs folidcs. Un Adoles-
cent , parvenu a peu pres au terns ofi Ton choific
un genre de vie , une profefiion , fe determine
pour un e"tat qui paroit infe>ieur h celui de fa fa-
mille, & refifte aux efforts qu'on fait pour Ten de-
tourner. Cela produit fouvent des fcenes facheu-
fes ; on reproche am^rement au fujet en queftion
la baflefle de ies fentimens , on lui fait des mena-
ces , on ufe de contrainte , en un mot on fe porte
^ -a

334 Fcrbandeling van den Heer f ORMEY

over , die de eendracht in de huisge-
zinnen verftoren. Ik zie in dit alles
niets dan gebrek van gezond oordeel,
en eene hooggaande hovaardy. Het
ware middel, om in de weereld geluk-
kig te worden , is , dat men 'er ach-
ting verwerve ; dat men bekwaam is
tot het geen men doet , en dat men
'er zich wel in kwyte. Indien men ,
tot dit einde , een trap lager moet da-
len , is dit met beter , dan dat men in
zyne plaats blyft , om 'er onnut te
zyn , of dat men opklimme , om zich
wezenlyk te vernederen ? Dat een
Vader, Raadsheer zynde, eenen Zoon
heeft , die een kunftig Juwelier , een
neringryk Koopman , of iet dergelyks
is , dit is beter , dan dat die Zoon ,

in

& des exc^s qui troublent 1'union des families. Je
fie vois dans tout cela qu'un d^faut de bon fens &
une extreme vanite\ Le veritable moyen de re-
ufllr dans le monde , eft d'y acque>ir de la confi-
d^ration ; d'etre propre a ce qu'on fait, & de s'en
bien acquitter. Si pour cet efTet il faut defcendre
d'un cran , cela ne vaut-il pas mieux que de de-
meurer a fa place pour y tre inutile, ou de mon-
ter pour fe d^grader rellemenc ? Qu'un Fere
Confeiller ait un Fils habile Jouaillier , Marchand
achalandd , &c. cela vaut mieux que fi ce Fils ,

fuc-

aver de ZEDELYKE OPVOEDING. 335

in de bediening van zyn Vader opvol-
gende , zich 'er niet berucht maakte *
dan door zyne onbekwaamheid.

Dit gaat noch verder ; door 't we-
derftaan van dergelyke begeerten, vet-
ftikt men fomtyds de zaden van de
aller zeldzaamfte gaven ; men beroofc
zyn naam en geflacht van een luifter,
die verre te ftellen is boven de nietige
eerbewyzingen 9 daar men zich zoo op
verflingerd toont. Hy , die in weer-
wil van alles . uit zyn kring gerukt
wordt , zou een Schilder , Beeldhou*
wer , Plaatfnyder , volleerd in zyne
kunft -geweeft zyn ; hy zou Meefter-
ftukken voor den dag gebracht , aan-
zienlyke winften gedaan , en een on-
fterfelyken naam nagelaten hebben.

Zie

fucc&Jant a Temploi du Pere , ne s'y ^toit fait re-
marquer que par fon incapacity.

II y a plus ; en r^primant dc femblables defirs ,
on etouffe quelquefois le germe des plus rares ta-
lens ; on 6te a Ton nom & a fa famille une illuftra-
tion bien fuprieure aux ch<ftives diftindbions done
on fe montre fi jaloux. Celui qu'on tire mal i
propos de fon element , auroit <5t6 un Peincre ,
un Sculpteur , un Graveur confomme dans (brt
art ; il auroit produit des chefs d'omvre , fait une
fortune e"clatante , & laifl"6 un nom immortel.

farbandejing van den Hcer

Zie daar , van welke voordeelen men
zich bcrooft door de grillen van een
dwazen hoogmoed.

De Adeldom is eene zaak , die ze-
kerlyk een weinig teerder is. De
krenking daar van fleept het verlies
van zekere voorrechten na zich , in
welken het vry natuurlyk is , dat men
belang ftelt. Dit loopt uit op de Ver-
handelingen , tot welken de Abt COYER
gelegenheid heeft gegeven door zyn
Werk , de Uandddryvcnde Adei ; en
ivaar in men deze zaak zoo verre on-
derzocht heeft, als mogelyk was. Het
zyn alleen de Oppermachten , dunfct
iny , die deze misbruiken kunnen te-
gengaan , zoo niet door het veruieti-
gen van alle ontedeling, ten minften

door

Voik\ dequoi Ton fe privc par les caprices d'un fol
orgueil.

, L'article cle la Nobleflc eft a la v^rire un peu
plus dlicat. La derogeance emporte la perte de
certains droits , auxquels il eft aflez narurel d'a-
voir ^gard. Ccci rentre dans les discuflions aux
quelles M. VAbbe COYKK a don.ne" lieu dans fa
jVobleffe Commerfante , & qui one te pouQees auffi
loin qu'elles pouvoiem aller. 11 n'y .a, ce me fem-
ble , que les Souverains qui foyenc en tat d'ob-
vier a ces inconvmens , (inon'en aboliflanc tou-
te drogcancc, du moins en fixant a cec ^gard des

li-

sver de ZEDELYKE OPVOEDJNG.

door in dit opzieht zekere bepaliilgeft
te makeri , die beter overeenkomen
met de gezonde reden en met de wa-
re belangens der famenleving. Hoe is
't mogelyk , dat de af konift llrydig ge-
fteld wordt met het nuttig gebruik del'
gaven ?

Om myn tegenwoorclig onderwerp t^
befluicen, zeg ik, dat verftanciige Ou*
ders moeten vermyden , om op eene
al te doorflaande wy2e invloed te heb-
ben op den ftaat van hunne Kinderen |
zoo wel met betrekking tot het be-
roep, 't welk zy omhelzen zullefl^ als
tot de huwelyken , die zy aangaan 2ul*
len , en tot de overige, hoofd - gevalleil
des levens. Anders maken zy zich
eenigzins verantwoordelyk Vooi*

Hmites plus conformes h ia raifon , & aux
blcs intdr^ts de la Soci&e. Comment eft- il pos
fible que I'extraftibri ibic mife en conflict avec Ta
fage des talens ?

Pour fermihe'r le fujet qui rh'occup6'
ment , je di$ que les Parens fenf^s doivent dviter
d'influer d'une maniere trop marquee fur 1'^ tat dd
leurs Enfans, foit par rapport a la prbfeflion quMl^
embraffent , foit par rapport aux manages quMb
contradent , & aux autrds circonftances capitate^
de la vie. Autrement ils fe retidcnt eti cmeldud

IX. Dal, u Pirb. T fdf*

338 Verhandcling van den Beer FORMEY

de gevolgen, die daar uit vobrtkomen.
Zy hebben , wanneer de zaken flecht
uitvallen , zich zelven billyke verwy-
tingen te doen , en van hunne Kinde-
ren te verwachten. Met des te meer
.reden is alle dwang zoo onredelyk als
onbillyk. leder menfch komt ter wee-
reld , en Iceft 'er voor zich zelven ;
dat is te zeggen , om zelf zyn lot te
regelen op eene wyze , die bed over
een komt met zyne denkbeelden , en
met zyn fmaak. Wat moet men ge-
volglyk denken van zoo veel ongeluk-
kige flachtoffers van bygeloovigheid of
van baatzucht , die zich opgefloten ,
en waarlyk levendig begraven vinden
in de Kloofters ? Een opflag van 't
oog is genpeg , om te oordeelen van

hun

forte refponfables des dv^nemcns & de toutes les
fuites. 11s one de juftes reproches & |e faire k
eux-m^mes , & a efluycr de leurs Enfans , lors-
que les chofes,tournenc mal. A plus forte raifon
tpute contrainte eft - elle aufli d&raifonnable qu'in-
jufte. Chacun vient au monde & y vit pour Ibi ?
c'eft ^ dire , pour regler Ton fort de la man:ere qui
convient !e micux a fes idees & a fon go^t. Que
pcnfer apres cela de tant de malheureufcs vidlimes
de la fuperftiticn , ou de Tinter^t, qui fe trouvent
confinees &, vrayement enterrto toutes vivesdans
les Monafteres ? Un coup d'oeil fuffic pour juger

de

de ZEDELYKE OPVOEDING. 339

hun kruis , en om eene verachting in
te boezemen voor die hen daar toe
verwyzen.

Gezelfchappen der Kinderen.

Verder met de algemeene midde*
len , om eene goede Opvoeding te ge-
ven , voortvarende 5 zonder , gelyk
ik reeds gezegd heb, in eenige byzon-
derheden te treden , aangaande de ma-
nier van onderwyzen , ontmoet ik ee*
ne wichtige aanmerking , op welke ik
een iegelyk, dien het gelukkig gevolg
der Opvoeding ter harten gaat , aan*
maan , een byzonderen aandacht te
veftigen. Het is > om waakzaam te

de ieur fupplice 5 & faire detefter ceux qui les y
condamnenc.

Compagnies des Enfant.

En continuant a parcourir les moycns gncrau*
de donner une bonne Education , fans entrer ,
cpmrae j'en ai de"j averti , dans aucun detail (lit
la maniere d'enfeigner , je rencontre une confid^-
ration importante , & a laquelle j'invke tous ceu.t
qui ont a coeur les fucces de 1'luiucation , de faire
une attention toute particulicre. Ceft de veiller

r a i c*

340 VerhandeUng v%n den Heer FORMEY

zyn 9 dat de Kinderen zich nooit in
kwaad gezelfchap bevinden , en om
zulke maatregels te nemen, door wel-
ken men zich, zoo veel ten minflen,
als mogelyk is , verzekerd kan hou-
den , dat zy nooit , durende een al te
langen tyd , onder luiden blyven , die
in ftaat zyn , hen te verleiden en te
bederven. Zonder de naauwkeurigfte
voorzorgen, zonder de grootfte waak*
zaamheid hier omtrend , zyn alle de
overige zorgen der Opvoeding ydel
en vergeefs ; een uur van verleiding
vernietigt al 't geen vele dageti , en
fomtyds vele jaren van aankweeking
uitgewerkt hebben ; met des te meer
grond geven de herhaalde , of zelfs
daaglykfche verleidingen , gelyk dit

foni-

h. ce que les Enfans ne foyenc jamais en mauvaife
compagnie, & a prendre des arrangemens, au mo-
yen desquels on s'aflure , au moins aucanc que ia
chofe eft pofllble , qu'ils ne demeureront jamais
un efpace de terns confiderable avec des perfon-
nes capables de les feduire & de les corrompre.
Sans les precautions les plus exaftes , fans la vigi-
lance la plus complette a cet e*gard , tous les a.u-
tres travaux de 1* Education font a pure perte; une
heure de rdduftion d^truic ce qu'ont op^ plu-
fieurs journees, & quelqucfois plufieurs ann^es de
culture ; a plus forte raifon des reductions r^ite-
, ou m^rne jcurnalieres ? comme elles le font

quel-

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 541

fomwylen plants heeft , eene onover-
winnelyke hinderpaal voor alle vorde-
ringen , en alle goede gevolgen. La-
ten wy de zaken wat dieper inzien ,
en eene aaneenfchakeling maken van
voorzorgen , die zich uitflrekt over
den ganifchen tyd , waar in de zelven
noodzaaklyk zyn.

Zoo dra een Kind geboren is , heeft
hy geen grooter geluk , dan van zync
Moeder gevoed te worden , onderfteld
zynde , dat die Moeder de lighaamly-
ke en zedelyke hoedanigheden bezit ,
die haar tot dezen plicht bekwaam ma-
ken. Maar in geval 5 dat zy zulks
niet kan of met wil op haar nemen ,
zoo betaamt het haar ten minften , in-
dien' zy geene volftrekte Stiefmoeder

is ,

quelquefois > mettent un obstacle invincible a tous
les fucc6s. Voyons les chofes de plus pres , &
fprmons , pour amfi dire , une chaine de pr^cau-
tions qui s'<kende a tout Tefpace de terns pendant
lequel elles font nceflaires.

Des qu'un Enfant vient de naitre, il n'y a point
de plus grand bonheur pour lui que d'etre nourri
par fa Mere , en fuppofant dans cette Mere les
qualite*s phyfiques & morales qui la rendentpropre
a cette ibn&ion. Mais , au cas qu'elle ne puifle
ou ne veuille pas s'en charger , il lui convient au
moins , fi elle n'eft pas une maratre decides, de

T de-

342 yerhandellng van den Heer FORMEY

is , by of omtrend het Kind , 't welk
zy aan cene Voedfter toevercrouwt ,
te blyvcn , opdat zy door zich zelve
mag oordeelen , hoe hy behandeld
wordt. Ik fpreek hier niet verdervan,
omdat deze ftofte eerder behoort tot
de lighaamlyke , dan tot de zedelyke
Opvoeding. Doch het verzuim om-
trend het lighaamlyke laat niet na, de
aller drpevigfle gevolgen in het zede-
lyke na zich te flepen.

Het Kind gefpeend zynde, blyft
onder de handen van zyne Minne , of
gaat over in die van eenige andere
Vrouw of Vryfter , die men in ftaat
oordeelt , om hem op te paflen. De
zelfde zorgvuldigheden der Moeder
moeten aanhouden ; en , om dit in 't

voor-

demeurer a pon6e de 1'Enfant qu'elle confie a une
Nourricc , afin de juger par elle- m^me de la ma-
riere done il eft foigne. |e n'en dis pas d'avanta-
ge la deflus ^ parce" que cecte matiere eft plus du
reflbrt de I'Educacion phyfique que de 1'Education
morale. Mais la negligence dans le phyfique ne
laifle pas d'encrainer les fuites les plus filcheufes
dans le moral.

V Enfant Pevre refte entre les mains de fa Nour-
.rice, ou pafTe dans celles de quelque autre Femme
ou Fille , qu'on juge propre ^L le fervir. Les m^-
mes attentions de la Mere doivent continuer ; &,

pour

over dc ZEDELYKE OPVOEDiNG. 343

voorby gaan te zcggen , het is gantfch
niet oncydig , dat de Vader zich nu
'er mede bemoeit , dat hy betuigt ,
groot belang te ftellen in 't geen 'er
gedaan wordt , dat hy de gebreken ,
die hy ziet , aanwyft , en dat hy op
der zelver verbetering aanhoudt. Voor
't overige , en in de onderftelling van
eene goede Moeder, keuriknietgoed,
dat de Vaders al te naauwkeurig on-
derzoek doen omtrend de behandeling
der kleine Kinderen. Dit is gemeen-
lyk niets anders dan loutere beknibbe-
ling , waar door zy zich belachgelyk
maken, voor al in deoogenderDienft-
boden , en him gezag, 't welK zy moe-
ten bewaren voor zaken van grooter
gewicht, in gevaar brengen.

De

pour le dire en pailunt , il n'eft pas mal b propos
que le Pere inter vienne , temoigne Tinter^t qu'il
prend ^ ce qui fe pafle , indicjue les defauts qu'il
obferve , & infifte cc qu'ils foyenc corriges.
A cela pres , en luppofant une bonne Mere , je
n'approuve pas que les Peres entrenc dans de trop
grands details fur le loin des pecits Enfans. Ce
n'eft pour 1'ordinaire que tracaflerie toute pure ;
cela jette du ridicule fur eux , fur tout aux yeux
des Uomeftiques ; & leur autoritd qu*ils doivenc
manager pour les cas graves , fe trouve compro-
roife, ,

T Le

I'trb&nJjeKng van den Heer FORMEY

De tyd , waar in het Kind begint te
praten , en dec! te nemen in de ge-
fprekken , is tcvens die , waar in hy
bloot gcfteld wordt voor het gevaar
yan kwade gezelfchappen. Men is
zelden gewoon , van zoo vroeg af te
rekenen , en men merkt den tyd van
de twee tot de vier of vyf jaren aan ,
3ls zonder eenig gevolg. Maar men
bedriegt zich niet weinig ; zynde het
de rcchte tyd , zoo als ik dien bepale.
De Kinderen ,. goede opmerkcrs , en
noch betei' navolgers zynde , verza-
melen al 't geen 'er gezegd wordt ,
herhalen zulks eerft by zich zelvcn ,
en vervolgens overlaid , op eene \vy-
ze , die , door het menigvuldig her-
halcn , altoos verflaanbaarder wordt.
Men is fomtyds zeer verwonderd , ecu

Kind,

Le terns nuquel TEnfant commence & parler &
^ prendre part aux converfations , eft celui ou it
deviept expof au danger des mauvaifes compag-
nies On ne date pas pour J'ordinaire de li loin ;
& Tor) regarde Pa^c de deux a quatrc ou cinq ans
com me fans coniequence. Mais on fe trompe
beaucoup ? & la date n'en eft pas moins cello que
je fixe. Le$ Enfans, bons obfervateurs, & en-
core meilleurs imitateurs, yecueillen: tout ce qui
fe dit , le repetent d'abord int^rieurenient, & en-
fu : te Te'noncent d'une maniere qin , a force de r6-
petions, devicnc toujours plus netce. On eft quel-

que-

owr (iff ZEDELYKE OPVOEDING. 345

Kind , dat noch niaar weinig woorden
fprekcn kan , op een nadrukkelyken
toon IchcIJnaraen , vuile woorden of
vloekcn te hooren uiten. Men vraagt,
waar by dat gekerd heeft, fchoonmen
*er nice onkundig van kan zyn. Men
heeft de onvoorzichtigheid, het onge-
luk , van 'er oin ,te lachgen , en fom-
tyds van behagen te. fcheppen, in hem
die fraaije deuntjes te doen herhalen.
Ik weet wel , dat zulk een Kind aan
dergelyke woorden de denkbeelden
noch met hecht , die danr aan paflen ;
niaar die zal veel fpoediger komen ,
dan men dcnkt ; men heeft hem maar
te laten begaan, hy is op een goeden
weg ; en zoo men oordeelen ^vil over
de ipoedige vordef ingen in dit opzicht ,
heeft men maar te luifteren naar de

praat-

quefnis tout furpris d'entendre un Enfant , qui ne
fijait encore qu'un petit nombre de mots, pronon-
cer d'un ton ferme des injures , des obfcenites,
des juvemens. On defnande oh il a appris cela ,
quoiqu'on ne puifle 1'ignorer. On a rimpruden-
ce , le malheur , d'en rire , & quelquefois dc fc
plaire a lui faire r^p^ter ces belles litanies. Je
f$ai bien que cet Enfant n'attache pas encore a
de pareils termes les idees qui y repondent; mafs
cela viendra beaucoup plus vite qu'on ne penfe ;
il n'y a qu'a le laiffcr faire, il eft en bon che-
min ; & fi 1'on vcut juger de la promptitude des

346 Fcrhandeling van den Heer FORMEY

praatjes onder de Kinderen van 't ge-
meene Volk , onder de kleinejongens,
die by de ftraat loopen ; men zal hoo-
ren , welke vuilbekken zy zyn , en
hoe geflepen in de kennis van de groot-
fte fchandelykheden. Is het derhalven
geene groote fchande , dat men in def-
tige huisgezinnen een vryen loop laat
aan deze befmetting, duizendmaal er-
ger dan alle onreinheden van het lig-
haam ? Om dit tegen te gaan , moet
men tenuiterftenomzichtigzyn, in het
verkiezen van die luiden , die men by
de Kinderen laat ; men moet zoo veel
als mogelyk is , zulken zien te kry-
gen , die zachtzinnig en zedig zyn ,
en aan de reeds in dienft zynde moet
men betuigen, welkenafkeermen voor

on-

progr^s dans ce genre , il fuffit de prater Toreil-
le aux propos dcs Enfans de la populace , des pe-
tits gueux qui courenc les rues; on verra combien
ils fonc orduriers -, & verf^s dans rintelligence des
plus grandcs fotcifes. N*e(l:-il done pas bien hon-
teux que, dans d'honn^tes families, on laifle cours
& cette infedtion , mille fois pire que routes les
gales & les teignes ? Pour y obvier, ii fauc tre
extremcmenc circonfped dans le choix des per-
fonnes qu'on met aupres des Enfans , tacher de
s'en procurer d' aufll douces , d'aufll modefles ,
qu'il eft pofllble ; t^moigner 4 celles qui iervent;
adbuellemenc 1'avcrfion qu'oa a jpour les discours

ner de ZEDELYKE OPVOEDING. 347

onzedige gefprckken heeft ; men moet
met omzichtigheid alle de wegen van
zachtheid en ftrengheid inflaan 9 om
hen daar van af te brengen ; en wan-
neer 'er na dit alles billyke redenen
van vrees overbly ven , moet men zelf
zyn Kind oppaflen , en zoo zelden ,
als mogelyk is , uit het oog verlie-
zen.

Naar mate de Kinderen groeijen 5
wordc het gezelfchap der Dienft.bodcii
daaglyks verderflyker voor him ; en
men kan niets beter doen , dan 'er hen
volkomen buiten te houden , zoo dra
zy die dienften niet langer noodigheb-
ben , welken de zwakheid.der teeder-
fte jaren vordert. Ik vveet wel , dat
'er zich hier verfcheide hinderpalen

op-

Fcentieux , employer avec prudence toutes les
voyes de la douceur & de la fve>ite , pour les
cn'd^tourner ; & quand avec tout cela il rede de
juftes fujets de crainte , garder foi meme Ton in-
fant , & ne le quitter que le moins qu'il eft pos-
llble.

A mefure que les Enfans croiflent , la compa-
gnie des Dorneftiques devient toujours plus per-
nicieufe pour eux ; & il n'y a nen de mieux a fai-
re que de les en fe"queftrer parfai cement, des qu'ils
n'ont plus befoin de ces fer vices qui tiennent a la
foiblelfe de 1'age le plus tenure, je fgai qu'il fe

rcn-

348 Verhandeling van den fleer FOUJVIEY

opdocn ten aanzicn van de ruimte of
de gclegenheid dcr vertrekken , die
tot huisvefting van een huisgezin die*
nen. Het is voor al zeer bezwaarlyk 9
wanneer het getal van Kinderen en van
Dienftboden groot is , de eenen van
de anderen , 't zy by dag , 't zy by
mcht , gefcheiden te houden. Dit
valt laftig ; en daar blyft niets anders
over , dan de befte fchikking te ma-
ken 5 die in de tegenwoordige omftan-
digheden mogelyk is. Wanneer 'er ,
by vQorbeeld , groote Kinderen zyn,
die reeds eenige Opvoeding , en ge-
bruik van de reden hebben , dan kan
men dezen digt by de kleinenplaatfen,
om de Dienftboden , die deze laat-
ilen oppaflen , in ontzag te houden.
Eene liefderyke voorzichtigheid vindt

al-

rencontre & cet gard divers obftacles dans 1'^ten-
due oii dans la difpofition des appartemens qui
fervent loger une famille. Surtout quand il y a
beaueoup d'Enfans & beaucoup de Domeltiques,
il efl trb$ difficile de tenir les uns f^par^s des au-
tres, foit le jour, ibit la nuic. Cela eft facheux;
& il ne refte qu'a tirer le meilleur parti pofllble de
la fituation actuelle. Quand , par exemple , il y
a de grands Knfans , deja ^lev^s & raifonnables,
on peut les placer a portde des petits , pour tenir
en refpedl les Domeitiques qui font charges dti
foia de ceux-ci. Une prudence affeftiona.ee trou-

ve

de ZEDELYKE OPVOEDING. 349

(altoos in dergelyke gevallen bekwame
middelcn uit. Maar wat moet men
denken van die onnatuurlyke en dwa-
ze Ouders , die , zoo zy geene ver*
trekken hadden , waar in zy hunne
Kinderen ver genoeg van zich af kim-
nen houden , en aan de Dienftboden
overlaten , daarom allcen 'er zouden
laten bouwen ; wel te vreden zynde ,
dat zy hen , om zoo te zeggen , bo*
ven op een zolder kunnen fteken , of
in een vleugel van het huis verbannen,
op dat zy hen noch zien noch hooren
zouden ? Hoe veel misgrepen en bui-
tenfporigheden van allerlei foort wor-
den 'er dan niet bedreven ! Nu eens
zyn de Kinderen ooggetuigen van de
fchandelykfte ongeregeldheden , en ne-
men 'er deel in , zoo dra 'er de min-

fte

ve toujotirs des expddiens en pareil cas. Mais
que penfer de fes Parens denatures &infenfds, qui,
s'ils n'avoient point d'apparterrens oil leurs En-
fans ptiflent ^tre ^loignea d'eux, & abandonn^s
aux IJomeftiques , en feroient batir tout expres ;
charmds de pouvoir les percher , pour ainfi dire ,
au haut d'une rnaifon , ou les re"leguer dans 1'aile
d'un batiment , afin de ne les voir , ni de ne les
entendre ? Que d'abus , que d'exces en tout gen-
re fe commettent alors ! Tantdt les Enfans font
t^moins des plus honteux desordres , & y pren-
nenc part auflitot gu'il y a la moindre porfibilitd.

Tan-

3 SO PerbandeUng van den Heer FOP ME V

fte mogelykheid toe is. Dan eens ,
om te beletten , dat zy , 't geen *ef
omgaat , zien zouden , flopt men hen
in een hoek by een , daar zy doen ,
\ geen zy willen , dat is te zeggen ,
al 't kwaad , dat zy doen kunnen ; zy
krakeelen en vechten famen, zy ftoo
ten elkanderen , vallen , en bezee-
ven zich. Wanneer zy fchreijen 9 en
dat men bevreesd is , dat him ge~
fchreeuw gehoord zal worden , over-
laadt men hen met flagen , om hen te
doen zwygen , met hygevoegde belof-
te , hen twee- of driemaal zoo veel te
geven , zoo zy het minfte gekerm ma-
ken. Zendt men him eenige fpyzen ;
de zelve worden vertiend of bedorven
door die ze him toedienen : dus lyden
de Kinderen honger , of vullen zich

op

Tant6t , pour emp6cher qu'ils ne voycnt ce qui
fe pafle , ou les rafTemble dans qiielque coin oh ils
font ce qu'ils veulcnt , c'efl a dire , tout ce qu'on
peut faire de pis ; ils fe querellent, ils fe battent,
ils fe meurtrifient , ils tombent , ils s'eflropienc.
S'iis pleurent, & qu'on craigne que leurs cris ne
foyent entendus , on les aflbmme de coups pour
les" faire taire , avec promefle de doublet* & de
tripler , s'ils font la moindre. plainte. Leur en-
\oye-t-on des alimens ? Ils font dime's , ou g^-
te"s , par ceux qui les sdminiilrent. Les Enfans
jcanenc , OH fc bourrent dc vilenies. Rien en un

mo:

de ZEDELYKE OPVOEDING. 351

op met flechte koft. Niets , in
vvoord , is betreurlyker , dan deze
fchuilhoeken der Kinderen; nietsroept
nicer om wraak tegen de Ouders , die
gedogen , of zelfs willen , dat hunne
Kinderen verfcheide jaren in die elen-
de doorbrengen.

De minfle misflagen brengen de min-
fle rampen voort ; maar deze rampen
laten niet na , de Opvoeding zeer te
verhinderen , en alle de zorgvuldig-
heid te verdienen , welke ik ernftig
verzoeke , daar aan te befteden. Ou-
ders , in andere opzichten wegens hun-
ne zorgen en teedere gevoelens zeer
te pryzen, miflen hun doelwit, alleen-
lyk omdat zy niet gewaar worden, dat
hy , die niet alles doet , niets doet ;

om-

n'efl plus deplorable que ces repaires ; rien
ne crie plus vengeance centre les Parens qui per-
mettenc , on veufent m^me , que leurs Enfans y
croupiflent plufieurs anne'cs.

De mbindres fautes produifent de moindres
maux ; mais ces maux ne laiflent pas de traverfer
puiflamment TEducation , & de m^riter 1'attention
que nous conjurons d'y apporten Des Parens 9
d'ailleurs recommendaoles par leurs foins & par
leurs fentimens, manquent leur but, uniquement
parce qu'ils ne s'appergoivent pas que quiconque
ne fait pas tout , ne fait rien, parce qu'ils s'ima-

gj.

352 Ferbandeting van dsn Heer FORNEY

Qmdat zy zich verbeelden , dat Kin-
deren , ann welken men zoo vecl goe*
de ondervvyzingen gecft , die door
goede voorbcclden zelfs gefterkt wor-
den , geen gevaar loopen , wanneer
men hen niet uit het oog verlieft ,
dan van tyd tot tyd en voor weinige
uren. Ik zeg him, dat zy zich bedrie-
gen, en dat zy by de uitkomft'er kwa*
lyk by. fhan zullen. Huiine Kinderen
zullen mogelyk minder bedorven zyn ,
dan die men gantscb en al verzuimt ;
maar zy zullen op verre na zodanig
niet zyn , als zy behoorden te wezen ,
en als zy zouden geweeft zyn , zoii-
der deze gapingen , om my dus uit te
drukken , in de zorgvuldigheden , wel-
ken men aan hun befteedt. Eene Moe-
der , by voorbeeld , vol drift en wak*

ker-

ginent que des Enfans & qui Ton doni>e tant de
bonnes inftrudions , foutenues mme par de bons
exerrples , ne courenc point de risque , lorsqu'on
ne les perd de vue que de terns en terns , & pen-
dant quelques heurcs. Je les avertis qu'ilsfetrom-
pent , & qu'ils en feront les dupes. Leurs Enfans
feront peut tre moins depraves que ceux qu'on
neglige totalcment; mais ils ne ieront pas a beau-
coup pres tels qu'ils devroicnt ere , & qu'ils au*
roient 6t fans ces lacunes, pour iu'exprimerainfi^
dans les attentions qu'on leur confacre. Une Me-
re , par oxemple , pleine d'ardeur & d'adivit^ ,

labo-

toer de 2EDELYRE OPVOEDING. 353

kerheid , arbeidzaam , teeder voor ha-
rd Kinderen , him welzyn deeds wen-
fchende en betrachtende , neemt ecu
tyd van uitfpanning, 't welk met men-'
fchelyk zou zyn , haar te benyden.
Zy heeft goede keriniffen , en gezel-
fchappen , en gaat eenige hamiddageil
van de week met hare Vriendinneii
doorbrengen. Durende dezeri tyd be*
waren hare Kinderen gemeerilyk het
huis , en brengen hunnen tyd by de
Dienftboden door. Dit is genoeg ;
het kwaad is onvermydelyk. Ue
Dienftboden , volgens huniie gcwoon-
te , bederven de Kinderen ; of fom-
wylen tergen de Kinderen de Dienft-
boden , trekken hen van hunne bezig*
heden af ; of zy raken handgemeen
met hun , en halen zich een lomp en

ruw

\

Jaborieufe , tendre pour fes Enfans , voulant 5t
procurant fans cefle leur bien , prend un terns de
relache qu'il ne feroit pas humain de lui envier.
Elle a des connoiflances , des Societes , & va pas-
fer quelques apresdin^es de la femaine avec fes
Amies. Pendant ce terns- la fes Enfans gardent le
logis , au moins pour la pluparc , & paflenc leur
terns avec les Domeftiques. C*en eft aflez : Fa-
bus eft inevitable. Les Domeftiques, fuivant leur
coutume , gatent les Enfans : ou quelquefois les
Enfans agacent les Domeftiques , les detournent
de leurs occupations ,* ou bien ils fe chamaillent
IX.Dcd, i.rerb. Z avec

354 Ferbandding van den Hcer FORME Y

ruw onthaal op den hals. Deze ver-
tooningen dikwyls herhaaldwordende,
zyn zeer nadeelig. En dit is weder
een van die gevallen , waar voor het
hulpmiddel niet gemakkelyk te vinden
is. Eene Moeder kan niet geheel als
in eene kluis leven ; hare gezondheid
zou benadeeld worden , en hare teer-
hartigheid ontaarden ; het zou eene
byna onmogelyke onderneming , of
ten minften onredelyk zyn , te ver-
gen, dat men zichinzynehuishouding
begraven moeft. Het is derhalven
wederom in de keuze der Dienflbo-
den , en in verfcheide voorzorgen ,
welken de omftandigheden kunnenaan
de hand geven , dat men hier de hulp-
middelen zoeken moet. In de groote

Hui-

avec eux , & s'attirent des gro(Iieret<s , de mau-
vais traitemens. Ces Scenes ritre'es font tres
nubbles : & vpila encore un de ces cas oil Ic re-
xnede eft difBcile a trouver. Une Mere ne fau-
roit vivre entieremenc en reclufe ; fa fant6 s'altt-
reroit , fon humeur s'aigriroit , & ce feroit un ef-
fort presque impoffible, ou du moins injufle a pri-
tendre , que celui de s'enfdvelir dans fbn menage.
Ceft done de nouveau dans le choix des Dornefti-
ques , & dans diverfes precautions que les circon-
ftances peuvent fuggerer , au'il faut chercher des
reflburccs. Dans les grandes Maifons rien n'eft

roeil-

de ZEDELYKE OPVOEDING. 555

Huizen is 'er niets beter , dan 't geetl
men Demoifel/es noemt : en die is het
geen my verplicht , om eene uitwei*
ding over dit onderwerp te doen*

Uitweiding aangaande de Gouvernanten.

Het is eene zaak 5 die zeer natuur*
lyk in 't verftand valt, om jonge Doch-
ters van geboorte of van vermogen toe
te vertrouwen aan Gouvernanten , die
hare Opvoeding beftieren. Dit ge-
bruik echter is op verre na altyd zoo
algemeen niet geweeft , dan dat der
Gouverneurs ; zonder twyfFel , omdat
de Moeders geoordeeld worden, meer
ledigen tyd te hebben , dan de Va-

ders ,

meilleur que cc qu'on nomme les Demoifelles: &
c'eft ce qui m'engage a faire une digreffion fur leur
fujet.

Digreffion fur les Gouvernanten

C'cft une chofe qui vient aflez naturellcment
dans Tefprit que de conficr de jeunes Filles de nais-
fance , ou d'une famille opulence , a des Gouver*
nantts qui dirigent leur Education. 11 s'en fauc
bien que cet ufage ait pourtant te" toujours aufll
commun que celui des Pre'cepteurs , fans doute
parce que les Meres font cenfe"es avoir plus de loi-

Z i iir

356 Verbandellng van den Heer FORME Y

ders, om onmiddelyk voor de Kinde-

ren van hare fexe te waken ; en om-

dat men tefFens onderftelt , dat zy de

genoegzame bekwaamheid hebben , die

tot opvoeding der Dochters noodigis,

met hulp echter van Meefters in den

Godsdienft , GefchiedenifTen , Aard-

rykskunde , en dergelyke wetenfchap-

pen , als mede voor de oefFeningen

van bet lighaam. Maar eene byzon-

dere omftandigheid heeft het gebruik

ingevoerd , van in deftige Htiizeti dat

geen te hebben., 't welk men Demoi-

fellcs noemt , en de zelven vry zoo

noodzaaklyk aan te merken , als de

Gouverneurs. Deze omftandigheid be-

ftaat in de overhand, welke de Fran-

fche Taal genomen heeft , zoo dat

men de zelve tegenwoordig aanmerkt ,

als

fir que les Peres , pour veiller imm^diatement fur
les Enfans de leur fexe , & qu*on leur fuppofe
auffi la forte de capacice require pour 1'Education
des Filles, fauf a prendre des Maftres de Religion,
d'Hifloire, de Geographic, &c. comme aufl] ceuic
qui cnfcignent les exerciccs du corps. Mais une
circonftance parciculiere a introduit la coutume
d'avoir dans fes bonnes Maifons ce qu'on nomme
des bsnjwifeflef , & de les regarder comme aufli
neccflaires que les Precepteurs. Cette circonftan-
ce c'eft Tafcendant qu'a pri-s la Langue Frangoife ,
dc fa^o^ qu'on la regarae aujourd'hui comme de-

vant

ie ZEDELYKE OPVOEDING. 357

als moetciidc verftaan en gefproken
worden van alle luiden , die maar een
weinig boven het gemeene volk' zyn.
Dit denkbeeld neemt zyn oorfprong
uit de wezenlyke fchoonheid dezer
taal , en uit de voortreffelykheid van
het groot getal van Werken , die in
de zelve zyn gefchreven , noch meer ,
dan uit den rang , welken Frankryk al-
toos gehouden heeft onder de eerfte
Koningryken van Europe* De alge-
meenheid der Franfche Taal neemt
daaglyks toe , tot nadeel en verval der
Latynfche. Hoe het zy , men wil ,
dat Kinderen van eenig aanzien het
Franfch leeren ; en gelyk men de Ta-
len nooit beter leert verftaan , dan
door het gebruik , en door de zelven

van

vant tre f^ue & parle*e par toutes les perfonnes
un peu au deflus du commun* Cette id^e prepd fa
iburce dans la beautd r^elle de cetce Langue , 6c
dans Texcellence du grand nombre d'ouvrages qui
y ont 6t& publics , encore plus que dans le rang
que la France a toujours cenu parmi les premieres
Monarchies de 1' Europe. L'univerfalite du Langa-
ge Francois reqoic tous les jours des accroiflemens
qui vont au detriment & a la decadence du Latin.
Quoiqu*il en foit, on veut que les Enfans de quel-
que diftinftion apprenncnt le Francois ; & comma
on ne fc^ait jamais mieux les Langues q-ue par 1'u-
fage , & en les parlanc des 1'enfance, k peine at-

Z 3 tend-

35 8 yerhandellng van den Hccr FORM BY

van de eerfte jeugd af te fpreken, zoo
wacht men nauuwlyks den ouderdom
van drie of vier jaren af , om zich
van eene Mademotfelle te voorzien ,
aan welke men zonder onderfcheid de
Zoons en de Dochters toevertrouwt ,
tot dat de eerften overgaan in de han^
den der Leermeefters ; en zelfs noch
na dien tyd vaart de Mademoifdle fom-
wylen voort , met hen te onderwy-
zen.

By dit algemeen gebruik van bet
Franfch , f t welk de voornaamfte oor-
zaak is y dat men dit foort van Gou-
vernanten heeft begonnen aan te ftel-
len , voegde zich eene toevallige om-
ftandigheid , die op de gelukkigfte wy-
ze der weereld overeenkwam met de
oogmerken der Ouders , die de zelven

noo-

tcnd- on 1'Age de trois ou quaere ans pour fe pro*
curer une Demoifelle , a laquelle on confie mdme
indifF^remmenc 1'es Carbons & les Filles , jusqu'i
ce que les premiers paflcnc entre les mains des
Precepteurs; & encore m^me apres ce terme, la
Demoifelle continue quelquefois a les inftruire.

A cettc vogue du Fran5ois , qui eft la principalc
caufe de 1'inftitution de cette forte de Gouvernan-
tes , il s'eft joint une circonftance accidentetle qui
quadroit le plus heureufement du monde aux vues
des Parens intdrefl<5s a s'en procurer, C'eft ce

qu'oa

over dc ZEDELYKE OPVOEDING. 359

noodig haddcn. Namelyk de Vlucht
uit Jirankryk , zoo als men 't gemeen-
lyk noemt , of de verlpreiding der
Franfche Huisgezinnen , welken door
de herroeping van 't EdiSt van Nantes,
en door de vervolgingen , die daar op
ontftonden , Frankryk van tyd tot tyd
verlaten hebben. Deze Huisgezinnen
meeft alien behoeftig zynde, zochten
middelen , om zich te redden, en-dit
boodt zich op eene zeer gunftige wy*
ze aan. Eene wel opgevoede Juffer
vondt zich in ftaat , de Kinderen , die
men haar toevertrouwde , wel op te
brengen; en de goede opgang der eer-
ften, die die werk ondernomen hebben,
heeft het tot eene modegemaakt, waar
van de macht bekend is. Maar men
moet hier in acht nemen , dat deze

mode

qu'on nomme le Refuge, ou la diiperfion des Fa-
milies Fran^oifes , que la rdvocation de YEdit de
Nantes , & les perfections dont elle a 6te fuivie ,
ont fait fortir iucceflivement de France* Ces Fa-
milies presque routes indigences ont cherche des
reflburces : & celle-ci s'elt prdfencee d'une ma-
niere tres gracieufe. Une Demoifelle bien Sieves
s'eit trouv^ en 6tat de former les Sieves qu'on lui
a conftes ; & le bon fucces des premieres qui one
cntrepris cette idche, a fait naftre la mode, done
on connoit Tempire. Mais il faut remarquer ici
que cettc mode ac repofe pas fur des fondernens

Z 4 tout

360 VerhandeUng van den Heer FORMEY

mode geenzins op zulke vaftegronden
fteunt , als toen zy eerft opkwam. In
dien tyd waren meeft alle die Demoi-
felles waarlyk JufTers , lieden van goe-
den , of ?,elfs van edelenhuize, welken
hare taal zuiver fpraken , goede ma-
nieren en gevoelens hadden , en wel-
ken te bezitten , aan de Ouders tot een
byzonder geluk verftrekte. Sederd
dien tyd zyn 'er onbegrypelyke mis-
bruiken ingeflopen. Van den eenen
kant wil een ieder Demoifelles hebben ,
omtrend gelyk LA FONTAINE zegt,
dat elk klein Prinsje Afgezanten , en
elk Craaf Kamerjonkers hebben wil.
Van den anderen kant , is 'er geen
Franfch JufFertje , die , onaangezien
de laagheid van hare af komft ? en , 't

geen

tout h. fait aufli folides que lors qu'elle eft nee.
Alors les Demoifelles toieht presque toutes de v^-
ritables Demoifelles , des perfonnes de famille ho-
norable, ou mme noble, qui parloient purement
leur langue , qui avoient des manieres & des fen-
timens . 5c de 1'acquifition desquelles les Parens ne
pouvoienc crop fe f^licicer. Depuis ce terns - 1
il s'eft glintf des abus inconcevables. D'un cotd
tout le monde veut avoir des Demoifelles , a peu
prcs comme LA FONTAINE dit , que tout petit
Prince veut avoir des AmbafTadeurs , & tout Mar-
quis des Pages. De 1'autre il n'y a point de Fills
Frangoife, qui, malgr6 la bafleffe de ion extrac-

tion,

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 361

geen noch erger is , onaangezien hare
onkunde en onbekwaamheid, zichniet
voor Madzmoijelk wil uitgeven, enook
haar oogmerk niet bereikt.

Het eerfle onheil , dat hier uit voort-
fpruit , is , dat de rechte Demoifelks
in verachting gekomen zyn , dat men
niet langer haar die eer bewyft , wel-
ke haar toekornt , dat men haar met
zoo veel y ver , als zy verdienen , niet
aanzoekt , en haar geen loon eti ver-
geldingen geeft , die eenigzins met de
waarde van hare dienften overeenko-
men. Celyk men verzekerd is eene
Mademoifdh te vinden , zoodra men
'er cene zoekt , en dat 'er zich eene
groote menigte 3 om uit te kiezen ,

aan.

tion , & ce qui eft encore pis^ malgre fon ignoran-
ce & fon incapacity , ne veuille s'eriger en Demoi-
fells, & n'y parvienne en efFet.

Le premier inconvenient qui rdfulte dela, c'eft
que jes vrayes Demoifelles font tombees dans les
discredit, qii'on a cefl(3 d'avoir pourelles lesegards
qui leur ^toient dfis, de les rechercher avec i'em-
preflement qu'elles meritent , de leur donner un
falaire & des recompenfes qui aycnt quelque pro-
portion avec le me"rite de leurs foins. Comme on
eft allure de trouver une Demoifelle des qu'on la
cherche , & qu'il s'en ofFre en foule k choifir, on
Z 5 prend>

3<52 Verhandeling van den Hcer FORMEY

aanbiedt , necmt men , zoo niet dc
eerft komende, ten minften die, wel-
ke men voor de laagfte prys kan beko-
men , en over welke men denkt het
meefte gezag te zullen kunnen oeffe-
nen. Eene vreemde verblindheid ze-
ker, te trachten om deze Gouvernan-
ten te verlagen , en haar byna gelyk te
ftellen met de overige Dienftboden ;
tervvyl het van groot belang zou zyn ,
haar in de oogen der Kinderen de
grootfte eer en achting te doen ge-
nieten. Wat kunnen de Kinderen an-
ders doen , dan die luiden verachten >
welken zy met zoo veel kleinachting
zien behandelen , en haar ongehoor-
zaam worden , mcrkende dat zy gee-
ne fchaduw van gezag of macht heb-
ben ?

DC

prend , finon la premiere venue , au moins celle
qui eft au meilleur march6 , ou fur qui 1'on croie
pouvoir prendre le plus d'autorit^. Etrange aveu-
glement , de chercher a rabaifler les Gouvernan*
tes, & & les mettre a peu pres au niveau des au-
trcs Domeltiques , tandis qu'il feroit eflenciel de
leur donner aux yeux des Lnfans le plus grand re-
lief & la plus haute confide* ration ! Que peu vent
faire les Enfans finon de m^prifer les perfonnes
qu'ils voyent traiter avec la plus grande hauteur,
& de leur d&sobe'ir en remarquant qu'ellcs n'onc
pas I'ombre du credit & du pouyoir ?

Les

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 363

De zaken gaan noch veel verdcr ,
en dc zoo genaamde Demoifelles , waar
van wy fpreken , worden niet zelden
beladen met andere bezigheden , die
gantfch ftrydig zyn met die van de
Opvoeding ; men maakt 'er een foort
van Huishoudfters, van , die de huis-
felyke zaken waarnemen; Kamermaag-
den , die verplicht zyn de Vrouw en
de Kinderen aan te kleden ; Naaifters f
Borduurfters , ik weet niet wat ai
meer. Men haalt 'er al bet nut uit,
dat men meent , 'er uit te kunnen ha-
len ; en bier door zelfs mill men bet
eenigfte en voornaamfte nut , tot bet
welk zy bepaald en heiliglyk toegeweid
behoorden te blyven.

Maar

Les chofes vont plus loin encore , & les pr-
tendues Demoifelles dont nous parlons , font fou-
vent charge* es d'autres fon&ions , tres difcordan-
tes avec ceiles de TEducation; on en fait des efpe-
ces de M^nagercs qui veillent fur rocconomie Dp*
meflique , des Filles de chambre obligees d'habil*
ler la Maitrefle & les Enfans, desCouturieres, des
Rrodeufes , que fai-jc! On en tire tout le parti
qu'on croic pouvoir en tirer , & par la rn^me on
perd 1'unique & principal profit , auquel elles de*
vroient ^trc r^fervees , & religieufemene conla-

Ma?S

364 forbandelmg van den Heer F-ORMEY

Maar mec dit alles hecft men echter
geen ongelyk ; want van alle zaken ,
waar toe men haar zou kunnen gebrui-
ken, is het de Opvoeding, welke haar
het minfte paft. Zy zelven hebben
geene opvoeding genoten ; zy verftaan
den omgangmet de weereldin'tgeheel
niet; zy hebben geene de minfte kennis
van die Franfche Taal, om welker wil-
le men haar aanneemt , geen bezef al-
toos van Gefchiedeniflen , Aardryks-
kunde, Fabelkunde, zelfs menigmaal
van den Godsdienft niet. Zie daar ee-
ne affchildering , die maar al te waar-
achtig is , van dat nieuw foort van
Wezens , welken door hare verbafte-
ring wel haaft weder tot niets zullen
vervallen.

Mais apres tout on n'a pas tort ; car de toutes
les chofes auxquelles on pourroit les appliquer ,
r Education eft celle qui leur convient Je moins.
Elles n'en ont point re^u elles- monies ; elles n'onc
aucun ufage du monde , aucune connoiflance de
cette Langue Frangoife pour I'amour de laquelle
on les prend, aucune teinture d'Hiftoire, du G^o-
graphic , de Mythologie , fouvent m^me de Reli-
gion. Voila un portrait qui n'eft que tropfidelede
cette nouvelle efpece d'^tres que leur aviliflemenr
fera bientdt retombcr dans le nanc.

de ZEDELYKE OPVOEDING. 365

Opvoeding der Dochters.

Ik zou hier de plaats vinden , om
over de Opvoeding der Dochters in 't
algemeen te handelen ; maar dit is een
ftuk , waar mede ik niet van voorne-
men ben , my in 't byzonder bezig te
houden. De goede fchriften , die over
deze ftoffe in 't licht zyn gekomen ,
kent men , en men kan tot de zelven
toevlucht nemen. Omtrend de Zielen
heeft geen onderfcheid van Geflacht
plaats : derbalven fteunt de Opvoe-
ding der Dochters op de zelfde grond-
beginfels , als die der Zoons ; hct
komt by beiden aan , op bet beoeffe-
nen van bun verftand en bun hart ,
op bet bevorderen van bun geluk en

van

Education des Filles.

Je trouverois ici le lieu de traiter de TEducation
des Filles en gdndral ; mais c' efb une difcufllon
dans les details de laquelle je n'ai pas deflein d'en-
trer. On connoit les bons Ouvrages qui one paru
fur cette matiere , & Ton peut y recourir. Les
ames n'ont point de fexe : ainfi'T Education des
Filles part des mmes prindpcs que celle des Gar-
gons ; il s'agit dgalement de former 1'efpric & le
cceur 5 de procurer 1'utilit^ & le bonheur. On

doic

366 tyrttnttftng van den Heer FORMEV

van hunne nuttigheid. Men moet in
*t byzonder aan de Dochters eene Op-
voeding geven , waar door zy waardi-
ge Huisvrouwen en waardige Moeders
kunnen worden. Alle hoedanigheid ,
die geen invloed heeft op deze beide
flanden , verdient flechts eene opper-
vlakkige zorg ; alle hoedanigheid , die
met de zelven ftrydig is, moet als ver*
derflyk verbannen worden. Het on*
geluk is , dat de meefte Moeders zel-
ven de vereifchte hoedanigheden tot
het geluk van den huiflelyken ftaat
niet bezittende , buiten ftaat zyn , om
de zelven aan hare Dochters , 't zy
door middel van onderwyzingen , *t;
zy door dat van voorbeelden , in te
boezemen.

In-

doit en particulier Clever les Filles , de fagon qu*
elles puiflent ^cre de digties Epoufes , & de dignes
Meres. Toutc qualit^ qui n'mflue en rien fur ces
deux tats ne m^rite qu'une attention trsfuper-
ficielle ; toute qualit^ qui eft en oppofition avec
cux doit tre profcrite comme pernicieufe. Le
malheur eft que la plOpart des Mercs n'ayant point
elles -mSmes les qualit^s requifes pour le bonheur
de la vie Domeftique , ne Font propres les in-
fpirer ^ leurs Filles , ni par la voye des inftruc-
tions , ni par celle des exemples.

S'ii

dt ZEDELYKE OPVOEDING. 367

Indlen 'er noch iets , 't welk , fchoon
met weinig woorden , hier plaats kan
vinden, te onderzoeken valt, het zyn
de Letter -oeffeningen van het Vrou-
welyk geflacht. Is het goed , dat ee-
rie jonge Dochter in het Latyn en in
de Wetenfchappeu onderwezen wordt ?
De roem , welken eenige Vrouwen
door deze kundigheden verworven
hebben , is een lokaas voor de overi-
gen. Ik weet echter niet , of men , de
gefchiedenis der Qeleerde Vrouwen
met opmerking lezende , bevinden
zou , dat haar lot wezenlyk verdiend
hebbe benyd te worden. Om my hier
omtrend in 't zekere te verklaren ,
moet ik zeggen , dat 'er , volftrekt
getproken , een famenloop van zulke
gunftige , zulke in dit opzicht beflis-

fende

S'il y a une queflion incidente qui puifle trou-
Ter place ici , quoi qu'en tres peu de mots , c'eft
celle des Crudes du fexe. Convient-il qu'une Fille
apprenne le Latin & les Sciences ? La reputation
que ces connoiflances ont acquife a quelques per-
lonnes du fexe , eft une amorce pour les autres.
Je ne fqai pourtant , fi en lifant bien attendve-
ment 1'hiftoire des Femmes favantes , on trouve-
roit que leur fort ait et6 efreftivement digne d'en-
vie. Pour m'expliquer pofitivemenc l^l defliis , jc
dirai qu'abfolument parlent il pcut y avoir un con-
cours de circonftances fi favorables , fi d^termi-

oah*

3:68 Verhandeling van den Hecr FORMEY

fende omftandigheden plaats kan heb-
ben , dat men naauwlyks in ftaat is >
de zelven niet in te volgen ; maar ik
voeg 'er te gelyk by , dat men dezen
famenloop veel eer moet trachten af
te wenden , dan den zelven te verwek-
ken. Ik begryp niet al te wel , waar
toe de hoedanigheid van Geleerde ,
zelfs in een goeden zin genomen , en
van alle belachlykheid ontdaan r van
nut kan zyn voor eene Vrouwe. Ge*
roepen zynde, om met luiden van ha-
re texe te leven , zal zy die verach-
ten , en zy zal van de zelven gevrecsd
of gehaat worden. De Mannen zelven
zullen meer genegen zyn , om met
haar te fpotten , dan om zich over
haar te verwonderen. Wanneer eene
jonge Dochter , of eene Vrouw, zon-

der

r.antes a cet e*gard , qifpn ne peut gueres s'y re-
fufer ; mais j'ajoftte en m^me terns qu'il faut d^
tourner ce concours plur6t quc de travailler i le
faire naftre. Je ne vois pas trop bien a quoi la
qualite" de Savante, prifc me'me dans un bon fens,
& degagee de tout ridicule, peut etre utile a une
Femme. Appellee a viyre avcc les perfonnes de
Ton fexe , elle les meprifera, & elie en fera crain-
te , hai'e. Les Homines eux: m^mes feront plus
difpofes a Ton egard a la raillerie qu'a 1'admiration.
Si une Fille, ou une Femme , peut acquerir fans

bruit

met tie ZEDELYKE OPVOEDING. 360;

der opfpraak , denkbeelden , begin-
fels , of een foort van wetenfchap kan
verkrygen , 't welk hare ziel voedt ,
veredelt en verfterkt , zou het zeer"
onbillyk zyn i haar van zulk een kos-
telyk voorrccht ce berooven ; maar die
is 't ook al , dunkt my , waar toe zy
zich moeten bepalen , zonder verder
een naam te willen maken , of zich ooic
daar op lets te laten voorftaan,

Onder tinge Teikeerlng der Kinder en.

Laten wy nu weder kocnen tot d^
Kinderen in 't algemeen , en tot de
verkeering , welke men hun mag toe-
ftaan. Die der Dienftboden hebbea
wy verworpen ^ ten minften zoo veel

dit

bruit des id^cs , des principes , une forte de fa-
voir , qui nourrifTe , aeve , fortffie Ton ame , il
feroit tres injufte de vouloir la priver d'un avanta-
ge aufll pr^cieux ; mais voila , ce me femble , k
quoi elle doit fe borner , fans rien afficher , fanfc
avoir jamais de pnhemions,

-

Frequentation redproque des Enfant.

Revenons aux Enfans eil gne*ral , & a'Ux fr^*
quentations , qu'on peuc leur permeccre. Nous
avons interdit celle des Domelliques , du

IX. f)cel, i. Verb A a

370 Verhandellng van den Heer FORMEY

dit mogelyk zy, of miffchien met uit-
zondering van eenige zeer zeldzame
gevallen, daar men Dienftboden mocht
aantreffen , die by de goede manieren
teffcns goede gevoelens bezaten. On-
dertuffchen moet men zorg dragen ,
dat te veel eenzaatnheid , te veel af-
zondering , of bedwang , welk eeniger
maten onvermydelyk is ondcr de oo-
gen der Ouderen , geen invloed heb-
be op de inborft der Kinderen , hen
niet droefgeeftig of moedeloos make.
Men kan derhalven , en men moet
zelfs hun toeftaan , Vrinden en Mak-
kers te hebben , welken zy van tyd
tot tyd zien , en byzonderlyk op ze-
kere uren , en zekere vafte dagen ,
onder den naam van uitfpanning , en

zelfs

autant que la chofe eft poflible , ou petit -tre &
T exception des cas extremement rares OLI il fe
trouveroit des Domeftiques qui joigniflent aux
bonnes mao'eres de bons lentimens. Ccpendanc
il faut prendre garde que trop de folitude , trop
de retraite , ou de gne , qui jusqu'a un certain
point eft inevitable fous les yeux des Parens ,
n'infiue fur Thumeur des Enfans , ne lesattnfte,
ne les d^courage. On pent done, & Ton doic
meme leur permettre d'avoir des liaifons & des ca-
marades qu'ils voyent de terns en terns, & fp-
cialement a certaines heures & certains jours mar-
que's , a titre de r^cr^ation & mme de rdcompen-

ovtr dc ZEDELYKfi OPVOEDiNG. 371

zelfs van vergelding , yraar van men
hen berooven zou, zoo zy lets bedre-
ven , 'c welk ftrafFe verdiende.

Het is onnoodig te zeggen , dat men
deze eerfte gezellchappen met oVerleg
moet uickiczen , zoo wel als alle de
overigen van hetleven, en zelfs noch
meer , veraiits het dezen zyn , welker
uitwerkingen en indrukfels de aller
duurzaamften zyn. Kwaadaardige, on-
deugende Kinderen , gelyk *er reeds
zulken van de vrocgfte jaren af zyn ,
bederven wel haaft de befte inborften ,
en leeren hen duizend zaken , waar
van zy behoorden onkundig teblyven.
De belangen van deugd en goede ze*
den der Kinderen ,- met welken men
de zynen in kennis brengt , moeten

der-

fd, dont on Ics priveroit, s'ils commettoient quel-
que faute digne de punition.

II n'eft pas befoin de dire qu'il faut du choix
dans ces premieres compagnies , comme dans rou-
tes celles de la vie , & me*me d'avantage, puis-
que ce font celles done les effets & les impres-
fions font les plus durables. Des Enfans me'chans ,
vicieux , comme il y en a des le plus bas g_e >
corrompent bientdc les meilleurs naturels , & leur
apprerinenc mille chofes qu'il leur importoit d'igno-
rer. Les confid^rations prifes de la fagefle & des
mcaurs des Enfans dont on procure la connoiflan-

A a 2, ce

37 & Fcrbandeling van den Hcer FORM BY

derhalven zwaarder wegen , dan alle
de anderen , gelyk die van buurtfchap ,
van bloedverwand- en van vrindfchap
tuflchen de Ouders , of van aanzien
en rang. Het is geene eer en voor-
deel , het is in tegendeel eene fchan-
de , een ongeluk , zyne Kinderen in
gezelfchap te zien met die der Groo-
ten , wanneer zy *er mede in him ver-
derf loopen.

Hunne Spelen*

Na dat men dus'de rechte overeen-
komft der Kinderen , die men by el-
kanderen brengt, wederzyds wel heeft
waargenomen , wordt 'er vereifcht ,

dat

ce aux (lens , doivcnt done 1'emporter fur toutes
les autres , comme de voiflnage , de parent^ , de
liaifon d'amiti6 entre Jes Peres & Meres , ou de
dittinftion & de rang. Ce n'eft point un honneur
& un avantage, c'eft une honce au contraire & un
malheur , de voir les Enfans dans la compagnie
de ceux des Grands , s'ils s'y perdenc

Leurs Jeux. *

I,cs vrayes convenances refpcftiyes etant done
obfcrvees "entre les Enfans qu'on raflemble , il
s'agit d'influer fur la maniere done ils paflent leur

terns

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 373

dat men de wyze nagaat , op welke
zy hunnen tyd famen doorbrengen , in
voegen dat zy , met zich .te verma-
ken, niet al te wild worden, en gee-
ne buitenfporigheden bedryven. Ten
dezen einde is het vooreerft noodig ,
dat men hun eenige.vermaken voor-
Itelt , met by voeging , dat zy , na ee-
ne kleine verfnapering famen gedaan
te hebben , het een of ander fpel zul-
len fpelen , 't welk men tot eene on-
Ichadelyke verluftiging bekwaamft oor-
deelt. Wanneer zy eens in de gewoon-
te van dit fpel zyn , zullen zy van
zelven daar toe gedreven worden , en
het zelve op elke byeenkomft hervat-
ten. In de tweede plaats ; dit fpel
moet geenzins van het getal zyn der
zulken , die in 't vervolg van het le-

ven,

-terns enfemble , de fagon qu'cn s'amufant ils ne
deviennenc pas trop volages, & ne commectencau-
cun e'cart. Pour cet effec il convient premiere-
men t de leur prefcrire certains amufemens , en
leur difant qu'apres la petite collation qu'ils font
enfemble , ils auront tel ou tel jeu qu'on croit l.e
plus propre a une innocence recreation. Lorsqu'ils
auront forme 1'habitude de ce jeu, ils s'y por'te-
ront d'eux-m^mes, & le reprendront a chaque
feance. En fecond lieu , ce jeu ne doit pas trc
du nombre de ceux qui, dans la fuite de la vie ,
peuvcnt faire des Joueurs propreraent dies, &con-

A a 3 dui-

374 Vcrhandeling van den Hecr FORME Y

ven , eigenlyk zoo genaa nde Spelers
maken kunnen , en gelcgenheid ge-
ven tot die vcrderflyke ongeregeldhe-
den, welken aan deze naam en aande-
ze hebhelykheid vaft zyn. Boven dien
vereifcht dit foort van fpelen een lang-
durig zitten , en gaat niet gepaard met
die beweging en oeffening van 't lig-
haam , welke met de jaren der Kinde-
ren , met hunnen aard , en met het
welzyn hunner lighamen overeeiiko-
men. In de derde plaats ; men moet
de Kinderen in 't oog houden , doch
met zich ondertuflchen op zekeren af-
ftand te houden , welke hun die vry-
heid geeft, die de grootfte waarde vaa
hunne verluftiging uitmaakt. In ee-
ne groote Zaal , by voorbeeld , kun-
nen de Ouders of andere Opzichters

ia

duire auxfunefles ^garemens qu'entrainenc ce titre
& cette profeffion. Avec cela ces fortes de jeux
laiflcnt dans un ^cac fedcntaire , & ne font pas ac-
compagnds du mouvemenc , de Pexercice, qui
conviennenc furtouc h 1'age des Enfans , a leur
humeur , &: GU bien de leur corps. En troifieme
lieu , on doit obferver les Enfans , mais en ft? te-
nant cependant a une diflance qui leur laifie cette
libertd cfui fait le principal prix de leurs divertifle-
mens. Dans une grande Sale , par exernple , les
Parens ou autres Obfervaceurs , peuvent ^tre a

un

do ZEDELYKE OPVOEDING. 375

in den eenen hoek zyn f -en de Kinde-
ren in den anderen. Of anders kun-
nen dezen zyn in eene Kamer naafl
aan die , daar men zich bevindt , om
ben , terwyl de deur open blyft , in
het oog te houden. Ook gaat men
van tyd tot tyd by hen , men ziet hen
voor eenige oogenblikken fpelen, men
fchynt door eenige vragen belang te
ftellen in 't geen zy doen , en door
dergelyke bezoeken , die als zonder
voordacht moeten gefchieden, houdt
men hen in toom. In de vierde plaats;
zoodra 'er de minfte twift onder hen
ontftaat , zoodra zy oneenig en toor-
nig worden , zal men 'er zich mede be-
moeijen , en de oneenigheid doen ein-
digen , 't zy door eene bemiddeling ,

zoo

un bout , & les Enfans h 1'autre. Ou bien ceux- ci
peuvent tre dans une chambre contigue a celle
d'oti on les obferve, la porte demeurant ouverte.
De plus on s'approchera d'euxde tems en terns, on
les regardera jouer pendant quelques inftans , on
paroftra s'int^refler a ce qu'ils font par quelqucs
queftions, & on les tiendra en bride par de femb!n-
bles vifites , dont les retours n'auront rien de regie.
En quatrieme lieu , s'il s'eleve la moindre alterca-
tion entr'eux, s'ils fe difputent & s'e"chauffent , on
en prendra au(Iit6t connoiflance, & Ton fera ceflcr
le different , foic par une de*cifion , fi c^ft un cas

Aa *

3 7i5 yerhandeling van den Heer Fo R M Y

-%

zoo het een geval is , dat bemiddeld
kan worden , 't zy door de genen , die
zich te buiten gingen , weder tot hun-
nen plicht te brengen. Wanneer het
een geval van aanbclang is geweeft ,
zal men , zoodra het klein gezelfchap
gefchciden is , gelegenheid-nemen tot
eene byzondere vermaning , of zelfs
tot eene behoorlyke kaftyding On-
dertuffchen moet men zoo veel als
mogejyk vermyden , de vermaken der
Kinderen met bitterheid te vermengen.
De overige betrachtingen van de Op-
voeding zyn reeds zwaar g'enoeg , om
zonder noodzaaklykheid deoogenblik-
ken , die tot verzachting van die moei-
lykheden gefchikt zyn, niet te vermin-
deren,

Uit

^ decider , foit en faifant rentrer dans les bornes
du devoir & des bienffonccs ceux qui en font
fortis. Si le cas a M grave , on en fera , lors-
que la petite aflemblee fera feparde , le fujet d*u-
re reprehenfion particulicre , ou meme d'un chi-
timent proportionnd Cependant on doit viter ,
autnnt qu'i) efb poffible , de nielcr des amertumes
aux plaiiirs des Enfans. Le refte de la tache de
TKc'iiCotion eft crop pdnible, pour ricn fourtrairc
fans ncefln aux momens confacres a 1'adoucifTe*
ment de ces peines*

Des

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 377

Uit de voorzorgen , die vvy hier op-
rioemen, vlocijen twee waarfchouwin-
gen voort , welken niets minder dan
onveiichillig zyn. De eerfte is , dat
men aan de Kinderen geene afgelegen
wandelingen , geene verre tochten
moet toeftaan , durende welken men
hen aan him zelven overlaat. Hier
voornaamlyk is 't , dat hee oog van
een bekwaam Opzichter noodig is ,
zonder 't welk de Kinderen , de maat
hunner krachten , en den aard der ge-
varen niet kernende , zich zouden bloot
ftellen , om eenige ziekte of ongeluk-
kig toeval zich op den hals te halen.
De tweede vvaarfchouwing ziet op de
gemeenzaamheid tuffchen de twee
fexen. Deze wordt vry fpoedigerge-
vaarlyk , dan men zich verbeeldt. Zyn

de

Des prtoutions que nous vcnons d'indiqner il
rfulte encore deux avis qui ne font rien moins
qu'indifFerens. Le premier , c'eft de ne pas per-
mettre aux Rnfans des promenades ^loign^es,de
longues couiTes , pendant lesquelles on les laiflb
fur Icur bonne foi. C'efl ici furtout qu'il faut
Toeil de quelque habile furveillant , fans quoi les
Enfans ignorant la mefure de leurs forces & la na-
ture dcs dangers , s'expoferoient a prendre quel-
que maladie , -ou a efTuyer quelque accident f-
cheux. Le fccond avis concerne la famih'arit^ des
deux fexes, Kile devienc dangereufe beaucoup
A a 5 plu-

Firtandtlfag van den Hesr FOUMEY'

de domme Dieren zoo dom niet , als
men denkt , de zelfde aanmerking is
noch veel tocpaflclyker op de Kinde-
ren. De Natuur wyft him wel haaft
den wcg , leert hen de eerfte pogin-
gen , en biedt bun de voorfmaak aan
van geneugten , daar zy met groote
drift gebruik van maken ; en die al-
leen dienen , om hen te verzwakken ,
cm hen van Jongs af onkuifch te ma-
ken , ja om hen tot bet volkomen ge-
not zelve te brengen. Eene menigte
van Kinderen , omtrend welken men
bet niet noodig oordeelt bekommerd
tezyn, krygt leer-jaren, die hen by-
na nergens in onkundig laten. En om
dit in 't voorby gaan te zeggen , de
Dienftboden zyn mede in dit opzicht

zeer

plut6c qu'on ne fe 1'fmagine. Si ies B6tes ne font
pas aufli B^tes qu'on le penfe, la m^me reflexion
eft encore plus appiiquable aux Enfans. La Natu-
re leur enfeigne b!(.'nt6t des rou es , leur fuggere
des tentative , leur offre des plaifirs ^bauch^s ,
done ils profitent avec ardeur, & qui ne fervent
qu'a Ies afFoiblir , a Ies rendre lafcjfs de bonne
heure , ou mme a Ies conduire au denouement.
Une foule d'tnfans a regard desguels on ne croit
pas qu'il foit befoin de fe precautionner , font des
apprentiflages qui ne leur laiflent presquerien igno-
rer. t pour le dire en paflant, lesDomeftiques

fone

over de ZEDELYKE OPVOEDING. 379

zeer gevaarlyk. Vele Kinderen van
geboorte gaan door hunne handen ,
zoodra men hun daar toe de minfte
goecle gelegenheid geeft. Een ander
zeer verderflyk kwaad verdient buiten
tegenfpraak , dat men het nuttig en
fchrander Werk leze, 't welk de Heer
T i s s o T daar tegen heeft gefchreven.

Aannaderende Meerderjarigheid.

De jaren verloopen : wy zien de
Kinderen fpoedig groot worden; hun-
ne geftalte komt reeds naby die der
uitwerkers van hun beftaan; allesgeefc
het naderende ontflag uit de ouderlyke
macht te kennen. Echcer zal men wel

doen,

font aufli fort dangereux a cet e*gard. Bien des
Fils , ou Filles de famille , paflent par leurs mains
des qu'on leur laifle les moindres facilites. Un
autre abus bien ruineux m^rice fans con credit qu'
on life Tutile & judicieux Ouvrage que M. Tissor
y a oppof^.

Emancipation Graduellc.

Les Annies s'^coulent : nous voyons grands
les Enfans avec rapidit^ ; !eur ftature approche
deja de celle des Auteurs ds leur exiflence ; tout
annonce leur Emancipation. Neanmoins on fera

bier;

3 So Ferhandding van den Heer FORMEY

doen , het zelve zoo veel , als op ee-
ne redelyke wyze gefchieden kan , te
vertragen. Want fchoon deze jonge
lieden reeds de groottc en fterkte van
lighaam verkregen hebben , zulks be-
let niet , dat zy., ontbloot van onder-
vinding , ligtelyk te verleiden , en
zeer gereed zyn om vuur te vatten ;
en dat zy , zich op een weg vol van
gevaren bevindende , alles te duchten
hebben , wanneer zy 'er aan zich zel-
ven worden overgelaten. Om dan my-
ne gedachten in di't .opzicht nader te
ontvouwen , wil ik voor eerft, dat de
komft van deze Kinderen in deweereld
gefchiede onder het opzicht der Ou-
deren , die hen in de gezelfchappen ,
welken zy houden, zullen brengen, en

hun-

bien de la differer , autant que cela fe peut rai-
fonnciblement ; & furtouc de n'y proceder que par
degres, qui laiflent tOLijoursfub*rmerquelquepartie
de la dependance. En effet ,-fi ces jeunes gens
ont dej'a la grandeur & la force du corps en parta-
ge , cela n'empche pas qu'ils ne Iby.enc deque's
d^exp^rience , faciles a fe\iuire , promts ^ s'en-
flammer , & qu'entranc dans une route borde"e de
precipices , ils n'ayent tout a craindre , fi on les
y abandonne a eux- m^mes. Pour developer done
fnes id^es a cet ^gard , je dis , que 1'entr^e de
ces En fans dans le monde doit fe faire fous les
aufpices des Parens , qui les m^neronc dans les

com-

over do ZEDELYKE OPVOEDING. 381

hunne eigen vrolyke byeenkomften
laten bywonen , tenvyl zy hun teffens
dit bewys van achting , en het ver-
maak , 't welk zy moeten vinden in
dus behandeld te worden als vohvas-
fchen menfchen , doen opmerken, en
hoog waarderen. Dit zal hen gewen-
nen , om een gedrag te houden , 't welk
\n deze gemeenzaamheid betaamlykis,
zonder nochtans hen te beroovert van
die onfchuldige vrolykheid , die de
voornaamfte luifter der jeugd is. Dus
zullen zy in 't zelfde geval zyn , als
de jonge Arenden , die onder de vleu-
gelen van hun 5 daar zy het leven aan
verfchuldigdzyn, leeren vliegen.. Ten
tweeden, wanneer in't vervolg, gelyk
dit onvermydelyk is , de jonge lieden
by elkanderen zyn , en met hunne

Male-

compagnies qu'ils frdquentent , & les inideront i
leurs propres parties de plnifir , en leur faifant
fenn'r & valoir cette diftinftion , & 1'agr^ment
qu' ils doivent trouver a ^tre traite"s comme des
perfonnes faites. Cela les formera a tenir une
conduite qui convienne a cette aflbciation , fans
pourtanc fe d^pouiller de Tinnocente gayete qui
fait tout le luftre de la jeunefle. Par ce moyen
jls ieront dans le cas des Aiglons, qui apprennent
a voler fous les ailes de ceux a qui ils doivent la
vie. 2. Quand enfuite , comme cela eft inevita-
ble, les jeunes gens font enfocie'te' &font des par-
ties

382 Verhandeling van den Beer FORMEY

Makkers wandelingennanrbuiten doen,
zal men zich herinneren , zonder dat
het noodig zy, my hicr over op nieuw
uit te laten , van 't geen 'er gezegd is,
aangaande de keuze der gezelfchap-
pen, en aangaande de verfcheide mid-
delen , om na te gaan en onderricht te
zyn , van 't geen 'er voorgevallcn is ,
op die plaatfen zelfs , daar men niet
tegenwoordig is geweeft. Niets is 'er
van meer belang ( dat men dit wel in
\ geheugen houde,) dan aan de jon-
ge lieden het denkbeeld, dat men hen
op de eene of anclere wyze altoos in 't
oog heeft, diep in te prenten. Zulks
heeft veel overeenkomll met het groot
drangmiddel, 't welk 'er voor de men-
fchen ? ter beftiering hunner handelin-
gen 5 in het denkbeeld der Alomte-

g en-

ties de campagne avec leurs Cainarades , on le
rappellera , fens que j'aye bcfoin de in\ e"tendre
de nouvesu, ce qui a etc" die fur lecboix clesCom-
pagnies , & fur les divers moyens d'obferver , &
d'etre inltruit de ce qui s'efl pa!T6 dans les Jieux
memes, oil Pon ne s'dt pas trouve. Rien de plus
eflentiel , (q^'on s'en fouvienne,) que d'imprirner
fortcment aux jeunes gens 1'id^e que de maniere
ou d'aucre on ne les perd jainais de vue. Cela
reflemble beaucoup au grand motif 4 regler leurs
aftions, que les homines tirent de l'ide"e de la Tou-

tc-

over de ZEDELYKE OPVOEDfNG. 383

genwoordigheid van God gelegen is.
Ten derden , wanneer her blykt , dat
de mate van vryheid , die men gege-
ven had , fchadelyk is , en misbruikt
wordt , meet men zich haaften , de
zelve te bepalen , voor dat 'er zulke
gebreken uit ontflaan , welker gevol-
gen bezwaarlyk te verbeteren zyn.
Niets is 'er , by voorbeeld , betreur-
lyker , dan de jammerpoel , waar in
men , door de drift tot het fpd , ge-
fleept wordt. Indian men daar geene
zorg voor droeg , zouden ryke erfge-
namen , voor dat zy genot hebben van
him Vaderlyk erfdeel , zich te grond
helpen. De Vrouwen vervoeren ook
de jonge lieden vry verre , en bena-
deelen hen in velerld opziehten.

De

te pr^fence de Dieu